9. Mechanizmu ewolucji, ich konsekwencje i metody badania (2009).pdf
(
474 KB
)
Pobierz
192620629 UNPDF
Tom 58 2009
Numer 3–4 (284–285)
Strony 319–321
MECHANIZMY EWOLUCJI, ICH KONSEKWENCJE I METODY BADANIA
Opublikowana 150 lat temu teoria doboru naturalnego pozostaje w swej kwintesencji ak-
tualna do dziś. Nie oznacza to jednak bynajmniej, że badania nad ewolucją i doborem natu-
ralnym dotyczą jedynie drobnych szczegółów, których Darwin nie potrafił do końca wyja-
śnić. Wręcz przeciwnie, zdobywając coraz to nowe narzędzia do badania przebiegu ewolucji
i testowania przewidywań teorii doboru naturalnego, dokonujemy wciąż nowych i pasjonu-
jących odkryć, których znakomite przykłady czytelnik napotka czytając artykuły zebrane w
tej części zeszytu. O sile współczesnej biologii ewolucyjnej stanowi jednak to, że fascynujące
bogactwo jej dociekań porządkuje jeden prosty mechanizm zaproponowany przez Darwina,
którego współczesny, oparty na teorii genetyki zwięzły wykład czytelnik znajdzie w otwiera-
jącym tę część artykule Adama Łomnickiego. Jak wynika z tego rozdziału, u podstaw zmian
ewolucyjnych na drodze doboru naturalnego leży zmienność genetyczna, której najważniej-
sze źródła omawia rozdział drugi. Andrzej Jerzmanowski pisze w nim także o tym, w jaki
sposób odkrycia genetyki molekularnej wpłynęły na kształt współczesnej teorii ewolucji (np.
zegar modularny, teoria neutralna). Podsumowuje również najważniejsze ewolucyjne impli-
kacje przyrastających w ostatnich latach lawinowo informacji na temat organizacji genomów,
oraz okryć dotyczących epigenetycznych mechanizmów dziedziczenia.
Kolejny artykuł Adama Łomnickiego rozważa poziomy działania doboru naturalnego: po-
ziom genu, osobnika i grupy. Zrozumienie ograniczonej roli doboru grupowego i istotnej roli
doboru na poziomie genów, stojącego często w sprzeczności z doborem na poziomie osob-
ników, ma kapitalne znaczenie dla badania przystosowań (adaptacji), których definicję i spo-
sób analizy autor streszcza w końcowej części rozdziału. Jak pisze Adam Łomnicki, kluczowe
znaczenie doboru na poziomie genów docenione zostało w dużej mierze dzięki pracom W.D.
Hamiltona, który w 1964 r. sformułował teorię doboru krewniaczego. Hamilton zastosował
swoją teorię do wyjaśnienia ewolucji reprodukcyjnego podziału pracy u owadów społecz-
nych. Zagadnienia te są tematem artykułu Michała Woyciechowskiego, w którym autor, po-
dając wiele przykładów najnowszych badań zgodnych z przewidywaniami teorii Hamiltona,
zgodnie z kanonami rzetelnego piśmiennictwa naukowego referuje również poglądy (raczej
odosobnione) niektórych znanych współczesnych uczonych, którzy w ewolucji społeczeństw
owadów dostrzegają znaczącą rolę doboru grupowego.
Dobór naturalny działający na osobniki wynika z ich zróżnicowanej przeżywalności i roz-
rodczości. Przyczyny tego zróżnicowania poruszane są w tekstach Jana Kozłowskiego i Joan-
ny i Macieja Gliwiczów. Artykuł Kozłowskiego koncentruje się na teorii ewolucji strategii ży-
ciowych i problemach z definicją dostosowania, gdy różny jest przeciętny czas trwania poko-
lenia, natomiast tekst Gliwiczów na podstawowych czynnikach decydujących o przeżywalno-
ści i rozrodczości: drapieżnictwie i konkurencji o zasoby pokarmowe. Artykuł Jacka Radwana
omawia natomiast dobór płciowy, który jest wynikiem konkurencji o partnera do rozrodu.
Badania tej odmiany konkurencji potwierdziły argumenty Darwina, że wiele cech, takich jak
poroża czy ozdobne upierzenie, które z dużym prawdopodobieństwem obniżają szanse prze-
życia swych nosicieli, równocześnie przyczyniają się do zwiększenia ich sukcesu rozrodcze-
go. Mogą one pomóc wygrać bezpośrednią konkurencję o partnera, albo też zdobyć względy
płci przeciwnej. Jednak badania nad doborem płciowym wciąż są w centrum zainteresowa-
nia biologów ewolucyjnych głównie dlatego, że pomimo sformułowania szeregu ciekawych
hipotez, nie są jasne przyczyny ewolucji preferencji płciowych sprawiających, że na przykład
samicom gupików podobają się samce o dużej liczbie jaskrawych plamek na ciele pomimo,
iż plamki te przyciągają uwagę drapieżników.
Gupiki ilustrują obserwowaną często sprzeczność pomiędzy cechami zwiększającymi roz-
rodczość a cechami zwiększającymi przeżywalność. Analiza optymalnego rozwiązania takich
sprzeczności jest jednym z zadań teorii ewolucji strategii życiowych, którą omawia Jan Ko-
złowski we wspomnianym już wcześniej artykule
.
Jak już wspominaliśmy (a właściwie, jak wspominali we wcześniejszych rozdziałach ich
autorzy), zmiany ewolucyjne można sprowadzić do zmian w informacji genetycznej, zawar-
tej w organizmach żywych. Zmiany częstości genów w populacjach niekoniecznie muszą jed-
nak wynikać z doboru naturalnego. Część tych zmian może mieć charakter losowy, o czym
wspominał w swym artykule Andrzej Jerzmanowski, a co szczegółowo i przystępnie wyja-
śnia Adam Łomnicki w artykule o dryfie genetycznym. Zmiany częstości genów przez dryf,
w przeciwieństwie do zmian pod wpływem doboru, nie przyczyniają się na ogół do wzro-
stu dostosowania, a więc także nie powodują powstawania lub doskonalenia adaptacji. Wręcz
przeciwnie, jak wyjaśnia Łomnicki, dryf bywa często związany z negatywnymi zjawiskami, ta-
kimi jak gromadzenie szkodliwych mutacji, utrata zmienności genetycznej i depresja inbredo-
wa. Dryf genetyczny może przeważyć nad doborem w populacjach o stosunkowo niewielkiej
liczebności, szczególnie w odniesieniu do genów o umiarkowanie szkodliwym wpływie na
dostosowanie.
Jednym z najbardziej zdumiewających odkryć biologii ewolucyjnej ery genomiki jest
stwierdzenie, że dryf genetyczny mógł odegrać zasadniczą rolę w kształtowaniu architektu-
ry genomów eukariotycznych. Odkrycie to omawia szczegółowo Wiesław Babik w artylule
o ewolucji genów i genomów. Analizy przeprowadzone przez Michaela Lyncha wykazały,
że wielkość populacji, która determinuje możliwości działania dryfu, koreluje negatywnie z
wielkością genomu. Wygląda na to, że balast w postaci nadmiarowego DNA w genomach
eukariota nie jest wynikiem działania doboru, a raczej jego słabości w porównaniu do dry-
fu. Paradoksalnie jednak, jak pisze Ryszard Korona, te nieadaptatywne procesy sprzyjają ewo-
lucji złożonych adaptacji, umożliwiając na przykład wykorzystanie nadmiarowych genów do
pełnienia nowych funkcji. Ten i inne procesy, które opisuje w swym artykule Wiesław Ba-
bik, mogą prowadzić do ewolucji nowych i złożonych cech, których powstawanie analizuje
Andrzej Elżanowski, koncentrując się na jego zdaniem niedocenianym funkcjonalnym aspek-
cie tego zagadnienia. Istniejąca cecha w interakcji z otoczeniem może nabyć nową funkcję
(kooptacja), która następnie będzie udoskonalana przez dobór naturalny. Przekonuje też, że
zróżnicowanie struktur (w tym molekularnych) często następuje po ich uprzednim powie-
leniu. Okazuje się, że ewolucja złożoności nie jest wcale tak niewyobrażalna, jak argumento-
wali przeciwnicy darwinowskiej teorii doboru naturalnego. Do zrozumienia mechanizmów
powstawania złożoności przyczyniła się w dużym stopniu nowa dziedzina, zwana ewolucyjną
teorią rozwoju (określaną często mianem
evo-devo
). Dziedzina ta bazuje na odkryciach biolo-
gii rozwoju, które opisuje w swym rozdziale Andrzej Kaczanowski.
Rozważając mechanizmy ewolucji uczeni mają tendencję do przypisywania doborowi na-
turalnemu powstanie wszystkich właściwości, obserwowanych u organizmów żywych. Skrajny
adaptacjonizm był jednak często krytykowany przez prominentnych biologów ewolucyjnych,
takich jak S.J. Gould i R.C. Lewontin. Ich poglądy, a także rozważania związane z najnowszy-
mi odkryciami biologii molekularnej, omawia w artykule
Granice adaptacjonizmu
Ryszard
Korona. Artykuł ten poświęca sporo uwagi szeroko ostatnio dyskutowanym zagadnieniom
związanym z buforującą rolą białek opiekuńczych czy sieci oddziaływań między białkami,
które to właściwości miałyby być przystosowaniem zapewniającym utrzymanie zmienności
i tym samym potencjału ewolucyjnego. Jak przekonuje Ryszard Korona, taka skrajnie adapta-
cjonistyczna interpretacja napotyka jednak na zasadnicze trudności. Wydaje się, że właściwo-
ści te są raczej produktem ubocznym innych procesów, podobnie jak wspomniane wcześniej
gromadzenie nadmiarowego DNA — dostarczającego materiału do wzrostu złożoności – wy-
daje się produktem procesów losowych, a nie doboru. Okrycia te mają oczywiste implikacje
dla zwolenników koncepcji tzw. Inteligentnego Projektu (zobacz artykuł Jerzego Bańbury w
następnym rozdziale), o których Ryszard Korona pisze w końcowej części swego artykułu.
Choć jak przekonywał w artykule o poziomach doboru Adam Łomnicki, dobór naturalny
kształtuje adaptacje w obrębie gatunków, istotą procesu powstawania bioróżnorodności jest
powstawanie nowych gatunków. Darwin nie przykładał wielkiej wagi do pojęcia gatunku, jak
się dziś wydaje niesłusznie. Proces specjacji sprawia, że ewolucja w izolowanych rozrodczo
pulach genowych może następować niezależnie. Małgorzata Pilot pisze o niezbędnej wstępnej
fazie tego procesu, polegającej na różnicowaniu genetycznym populacji w obrębie gatunku.
Autorka opisuje między innymi fascynujące odkrycia, które stały się możliwe dzięki połącze-
niu nowoczesnych narzędzi biologii molekularnej i genetyki populacji, a świadczące o tym,
że różnicujące się populacje nie muszą być oddzielone barierami geograficznymi. Mogą to
być bariery ekologiczne, a zróżnicowanie genetyczne populacji może przebiegać pod wpły-
wem doboru. Szersze omówienie specjacji miało się znaleźć w artykule Jacka Szymury, który,
mamy nadzieję, ukaże się w następnym zeszycie „Kosmosu”.
Z wielu zebranych w tym rozdziale artykułów jasno wynika, że zdobycze biologii moleku-
larnej, a ostatnio genomiki i proteomiki mają ogromne, często przełomowe znaczenia dla na-
szego postrzegania mechanizmów ewolucji. Krzysztof Spalik i Marcin Piwczyński piszą z ko-
lei o tym, w jaki sposób dane molekularne można wykorzystać do precyzyjnego odtwarzania
przebiegu filogenezy. Artykuł ten przybliża zaawansowane metody filogenetyczne w jasny,
zrozumiały dla niespecjalistów sposób. Narzędzia biologii molekularne nie są oczywiście je-
dynymi, jakimi posługuje się współczesna biologia ewolucyjna. Genetyka populacji, która jak
pisał w poprzedniej części Adam Łomnicki była podstawą tzw. syntetycznej teorii ewolucji,
zdobyła do tego czasu wiele nowych narzędzi, takich jak teoria koalescencji i inne, o których
wspomina w swym artykule Małgorzata Pilot. Wiele istotnych zagadnień, takich jak ewolucja
mutalizmów, konfliktów czy proporcji płci w populacji udało się rozwiązać teoretycznie i
sformułować testowalne przewidywania dzięki teorii gier, której narzędzia i przykłady zasto-
sowań omawia w swym artykule Krzysztof Argasiński.
Krytycy darwinowskiej teorii ewolucji używają niekiedy argumentu, że mechanizm opi-
sany przez Darwina jest zbyt prosty, by mógł wytworzyć tak skomplikowane adaptacje, jakie
widzimy w budowie żywych organizmów. W swoim artykule Andrzej Gecow przedstawia po-
tęgę algorytmów ewolucyjnych, wzorowanych na ewolucji drogą mutacji i doboru, przy roz-
wiązywaniu skomplikowanych zadań optymalizacyjnych. Popularność szeroko rozumianych
algorytmów ewolucyjnych (w tym algorytmu genetycznego, stosującego coś w rodzaju re-
kombinacji) jest dowodem, że proste mechanizmy mogą prowadzić do bardzo skomplikowa-
nych rezultatów. Andrzej Gecow prezentuje też próby zastosowania analizy sieci, takich jak
sieci Kauffmana, do badania ewolucji złożoności, w tym tworzenia modeli regulacji genowej.
Nie ma jasności, czy próby te będą uwieńczone powodzeniem – na razie rzecz jest w rękach
matematyków i informatyków.
Ewolucję można śledzić nie tylko w zapisie kopalnym i sekwencjach DNA, ale, jak przeko-
nuje w swym artykule Paweł Koteja, także w laboratorium. Jak stwierdza autor, dzięki ewolu-
cji eksperymentalnej hipotezy ewolucyjne testować można równie rygorystycznie, co hipote-
zy innych nauk empirycznych, takich jak fizyka.
Tak jak podkreślaliśmy w ogólnym wstępie, artykuły zebrane w tej części zeszytu nie wy-
czerpują całej różnorodności zagadnień, z którymi mierzy się biologia ewolucyjna. Brak w
nim choćby szerszego omówienia konfliktów genetycznych czy ewolucyjnych przyczyn po-
wszechności rozrodu płciowego. Tym niemniej sądzimy, że dzięki zebranym poniżej esejom
czytelnicy będą mieli okazję przekonać się, jak bardzo różnorodna i fascynująca jest współ-
czesna biologia ewolucyjna.
Plik z chomika:
tekno-inez
Inne pliki z tego folderu:
Zbigniew Michalewicz - Algorytmy genetyczne struktury danych programy ewolucyjne.pdf
(21798 KB)
Kontrola lotu u zwierząt. Gdzie tu ewolucja?.mht
(184 KB)
Drzewo ewolucyjne post mortem (2009).mht
(183 KB)
Trzeci szympans czy drugi orangutan (2009).mht
(191 KB)
30. Kaszycka, Pochodzenie i ewolucja czlowieka (2009).pdf
(810 KB)
Inne foldery tego chomika:
! Nasze Tłumaczenie
Aldous Huxley
analiza i ekonomia
Anonimus Andrzej
Charles Bukowski
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin