Zientara Benedykt - Świt narodów europejskich.pdf - Historia - Carleyss

Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1985

Benedykt Zientara

Świt narodów europejskich

Powstawanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej

Opracowanie map JERZY STRZELCZYK

Indeksy zestawił TADEUSZ NÓW AKOWSKI

Okładkę, obwolutę i strony tytułowe projektował ANDRZEJ-LUDWIK WŁOSZCZYNSKI

ISBN 83-06-01158-9

PRZEDMOWA

Książka, którą oddaję obecnie z pewnym wahaniem w ręce Czytelnika, ma już długą i zawiłą historię.

Nie wchodząc w jej szczegóły, wyjaśnię owo wahanie. Mianowicie w pierwotnym zamiarze miał to być

popularny zarys rozwoju średniowiecznej świadomości narodowej w Europie Zachodniej, mający

spełnić dwa cele: uporządkować znany materiał na ten temat i stworzyć tło dla planowanych przeze

mnie badań nad rozwojem świadomości narodowej w Europie środkowej oraz zapoznać Czytelnika

polskiego z nie znanymi u nas, a ciekawymi i aktualnymi problemami.

W ciągu dwunastu lat pracy nad zagadnieniami świadomości narodowej w średniowieczu okazało się,

że są one bardzo skomplikowane, a zebranie niezbędnej literatury — jeśli się nie chce poprzestać na

podsumowaniu kilku standardowych prac — przekracza możliwości polskiego historyka.

Zrezygnowałem więc z objęcia badaniami całej Europy zachodniej i południowo-zachodniej, pogłębiając

za to analizę rozwoju więzi etnicznych w krajach powstałych z rozpadu monarchii frankijskiej, która

stała się punktem wyjścia moich rozważań. Sięgnąłem wstecz, by przyjrzeć się wszystkim królestwom

germańskim, zbudowanym na gruzach imperium zachodniorzymskiego; niektóre problemy starałem się

ponownie zbadać sięgając do źródeł i analizując wypowiedzi uczestników omawianych procesów.

Zamknąłem badania w zasadzie na wieku XIII, kiedy średniowieczna świadomość narodowa uzyskała już

na ogół wyrazistą postać. W przypadku Włoch trzeba było zakończyć rozważania omówieniem

twórczości Dantego, w której widać zaczątki renesansowej włoskiej świadomości narodowej, a zarazem

odbicie zawiłych dróg rozwoju świadomości mieszkańców Półwyspu Apenińskiego w poprzednich

stuleciach.

Starałem się wykazać, że rozwój świadomości narodowej nie stanowił ciągłej linii wstępującej i nie

wzrastał stale od pierwszych zaczątków aż do pełnego rozkwitu w XIX i XX wieku. Przeciwnie, badania

pozwoliły zaobserwować wiele nie urzeczywistnionych możliwości rozwoju narodów nie istniejących

dzisiaj, a także okresów załamania, osłabienia

Przedmowa

świadomości narodów, które ostatecznie utrzymały się przy istnieniu; ukazały procesy łączenia i

rozdzielania się jednolitych wielkich społeczności na mniejsze grupy etniczne, z czasem wchodzące na

drogę przekształcania się w samodzielne narody. Analiza różnych grup etnicznych i terytorialnych

ujawniła też trudności w odróżnieniu świadomości plemiennej od narodowej, patriotyzmu

dzielnicowego od narodowego.

Bardzo trudno było mi zrezygnować z wciągnięcia do moich rozważań Anglii, Szkocji i Walii z ich

skomplikowanymi i przeplatającymi się więziami etnicznymi, językowymi i państwowymi, a także

krajów Hiszpanii z ich rodzącymi się wśród wojen reconquisty więziami narodowymi, kontrastującymi z

tradycją gockiej jedności, stanowiącej zarówno punkt wyjścia, jak idealny cel dla realizacji w przyszłości.

Niestety, zarówno trudności w zebraniu literatury, jak wyczerpująca się, i tak już nadużyta, cierpliwość

Wydawnictwa nie pozwoliły mi ukończyć kwerendy w tych zakresach.

Wypada jeszcze ostrzec Czytelnika, że obraz, jaki tu otrzymuje, jest niepełny i dyskusyjny. Niepełny —

bo książka została oparta, mimo wysiłków autora, na materiale nie pozbawionym luk, na niepełnej

znajomości poglądów dotychczasowych badaczy. Dyskusyjny — bo procesy zachodzące w świadomości

szczególnie trudno poddają się badaniom nawet we współczesności; tym trudniej uznać za pewne i

udowodnione tezy oparte na przypadkowych wypowiedziach niektórych świadków przeszłości

(wywodzących się zresztą z bardzo ograniczonego kręgu ludzi) i na specyficznej interpretacji wydarzeń

historycznych. Zwłaszcza związki przyczynowe między wydarzeniami politycznymi a zjawiskami z

zakresu świadomości muszą pozostać hipotetyczne.

Dotychczasowe prace zajmujące się problematyką świadomości narodowej w szerszych ramach

czasowych poprzestawały dość często na doborze cytatów z kronik i innych utworów literackich,

świadczących o świadomości lub resentymentach narodowych ich autorów. Zbyt rzadko wiązano ten

materiał źródłowy z konkretną sytuacją społeczną i polityczną, w jakiej owe słowa napisano. Dlatego w

niniejszej pracy starałem się, aby to tło społeczno-polityczne było w każdym przypadku wystarczająco

wyraźne, choć oczywiście nie mogłem na tych kartach dać pełnego wykładu historii politycznej i

społecznej opracowywanego okresu.

Starałem się przedstawiać problemy, którym książka została poświęcona, w sposób dostępny nie tylko

wąskiemu kręgowi mediewistów, ale i szerszej wykształconej publiczności, wychodząc z założenia, że

zagadnienie genezy narodów wzbudza także dziś powszechne zainteresowanie. Dlatego znajdzie tu

Czytelnik wiele spraw i wiele tekstów powszechnie znanych wśród mediewistów, którzy mogą je uznać

za zbędne powtarzanie tego, co już dawno wiadome. Sądzę jednak, że przy całościowym

Przedmowa 7

przedstawianiu problemów powtórzenia takie są konieczne, kiedy chce się uniknąć luk i zarysować

całość zagadnienia.

Przypisy zostały ograniczone do cytatów; literaturę (tylko najważniejszą) podaję przy każdym z

rozdziałów. Z przykrością muszę stwierdzić, że przy tych ograniczeniach nie w pełni będę mógł oddać

sprawiedliwość wszystkim badaczom dawniejszym i nowszym, którzy w bezpośredni lub pośredni

sposób wpłynęli na ukształtowanie przedstawionych w tej książce poglądów. Zawdzięczam im czasem

wskazanie właściwego kierunku rozumowania, czasem zaś — spowodowanie wewnętrznego sprzeciwu

wobec ich tez, płodniejszego często od kontynuacji cudzej drogi. Z wdzięcznością więc wspominam

prace Alfreda Dove, Marcelego Handelsmana, Johana Huizingi, Ernsta M. Kantorowicza, Paula Kirna,

Hansa Kohna, Eugena Lemberga, Ferdinanda Lota i Stanisława Ossowskiego. Ze współczesnych muszę

wymienić Arno Borsta, Józefa Chlebowczyka, Aleksandra Gieysztora, Frantiśka Grausa, Hansa Dietricha

Kahla, Wiktora J. Kozłowa, Waltera Schlesingera, Jeno Szucsa, Karla Ferdinanda Wernera. Z niektórymi

z nich miałem możność przedyskutować pewne problemy. Wiele zawdzięczam też rozmowom z nie

wymienionymi wyżej przyjaciółmi: Bronisławem Geremkiem i Klausem Zernackiem, a także dyskusjom

w Warszawie, Frankfurcie n.Menem, Giessen i Marburgu.

Warszawa, sierpień 1980

7. WSTĘP

ii:

1. EUROPA ŚREDNIOWIECZNA: WIEŻA BABEL CZY ZGODNY CHÓR?

Trzecia część świata, bracia, nazywa się Europą::: Pełna rozlicznych ludów, językiem, nazwą, a także-

obyczajami różnych, religią i kultem odmiennych.11

Tak charakteryzował nasz kontynent nie znany z imienia autor epopei staroniemieckiej, zwykle

określanej od imienia bohatera tytułem Walth— arius. Piszący w X wieku mnich uznał za główną cechę

Europy różnorodność jej mieszkańców, tworzącą w tej części świata konglomerat licznych ludów.

Zjawisko to od dawna intrygowało europejskich ludzi pióra. Od dawna — to znaczy od czasu wielkich

wędrówek ludów u schyłku starożytności. Przedtem problem ludów i języków przedstawiał się zgoła

inaczej: świat dzielił się na Imperium Rzymskie, zamieszkane przez ludzi cywilizowanych, posługujących

się językiem greckim lub łacińskim, i resztę,, której różnojęzycznych mieszkańców nazywano

barbarzyńcami. Sytuacja, zmieniła się, kiedy barbarzyńcy przełamali granice imperium, aby znaleźć dla

siebie miejsce przy ognisku cywilizacji. Wschodnia część Imperium, ocalona z katastrofy, odcięła się od

reszty, zalanej przez przybyszów z północy; „ognisko cywilizacji" przygasło, a z połączenia obcych i

miejscowych elementów zaczęły się rozwijać nowe społeczeństwa — już nie w ramach całości

imperium, ale w granicach z wolna kształtujących się nowych państw.

Kościelni myśliciele na ogół uznawali rozbicie ludzkości na tworzące-się narody za nieszczęście. To

pycha ludzka spowodowała, że Bóg rozdzielił ludzi i pomieszał im języki. Biblijna opowieść o budowie

wieży Babel, której twórcy chcieli sięgnąć nieba, stworzyła możliwość wyjaśnienia różnic między

społeczeństwami ludzkimi.2 Obliczono, że rozpędzając ludzi na wszystkie strony świata, Bóg dał im

siedemdziesiąt dwa języki;, z tych siedemdziesięciu dwóch wspólnot językowych powstały później

liczniejsze jeszcze narody — gentes lub nationes: każdy żyjący osobno* i nie rozumiejący innych.3 Ale

Kościół stanowił dla zbłąkanej ludzkości symbol nadziei: jak przy budowie wieży Babel rozdzielił ludzi i

uniemożliwił im porozumienie, tak w dzień Zielonych Świątek, zsyłając Ducha Sw. na apostołów i

uczniów Chrystusa (których też miało być siedemdziesięciu dwóch!), dał im moc nauczania we

wszystkich językach.4 Mimo* więc istnienia nadal rozbicia językowego powstała możliwość

przywrócę—

I. Wstęp

nią pierwotnej jedności — jedności wspólnej wiary i wspólnych celów chrześcijaństwa.

Taka jedność w różnorodności nie wystarczała wielu potomkom Rzymian, obserwującym zanik

znajomości uniwersalnego do niedawna języka łacińskiego. Tęsknota za utraconą jednością nurtuje całe

średniowiecze, zwłaszcza pod piórem najwybitniejszych intelektualistów kościelnych, tkwiących przez

swe wykształcenie w starożytnej kulturze łacińskiej. Miłośnik antyku z czasów Karola Wielkiego, Frank

Hrabanus Mau-rus (zm. 856), z czasem arcybiskup moguncki, pisał do jednego z uczonych przyjaciół:

„Nie powinny istnieć różnice spowodowane różnorodnością narodów, albowiem jeden jest Kościół

katolicki, rozprzestrzeniony na cały świat." 5 Poglądy jego odpowiadały uniwersalistycznym

tendencjom cesarstwa karolińskiego, które kazało się modlić poddanym, „aby ludy, rozproszone przez

rozdzielenie języków, za sprawą Niebios zostały zjednoczone do jedności wyznawania Twego Imienia".6

Intelektualiści karolińscy z upodobaniem używali terminu „Europa" dla określenia tej nowej wspólnoty,

której trwałego zjednoczenia pragnęli. Kronikarz hiszpański użył dla określenia walczących z

muzułmanami rycerzy Karola Młota określenia „Europenses" — Europejczycy. Kiedy zanikną w X wieku

elementy wspólnoty karolińskiej, pojawi się wkrótce nowe hasło jedności chrześcijańskiej — w

zjednoczonej pod egidą cesarza lub papieża „Christianitas". W tej różnojęzycznej wspólnocie łacina,

używana na co dzień w kontaktach międzynarodowych nie tylko przez kler, łacina żywa, stanowiła

jeden z głównych elementów jedności, dzięki któremu wszystkich zachodnich chrześcijan określano

nazwą „Latini" — Łacinnicy. U progu XII wieku francuski poeta łaciński Balderyk z Bourgueil (zm. 1130)

marzył, „aby cały świat mówił jakby jednym językiem".7

Ale wśród przedstawicieli nowych ludów, sięgających po pióro, wielu było takich, którzy rozbicia

ludzkości nie uznawali za nieszczęście. Anglik Będą zwany Czcigodnym (zm. 735) pisał, że ludy i języki

jednoczą się w Kościele — mistycznym ciele Chrystusa — tworząc nie jeden głos, ale harmonię.8

Powołując się na niego, Normandczyk Goscelin z St. Ber-tin, działający u schyłku XI wieku w Anglii (zm.

po 1100), porównywał tę wielość i rozmaitość do różnobarwności kwiatów w wieńcu i drogich kamieni

w naszyjniku Matki-Kościoła; mimo różnobrzmiących języków stanowią one głosy składające się na

wspólny śpiew.9 Podobnie odniósł się do zagadnienia różnic języków inny Anglik, Jan z Salisbury (zm.

1180).10 Najdalej w pochwale różnorodności poszedł armeński kronikarz z XIII w. Wardan Areveltsi

(zm. ok. 1270), który uznał pomieszanie języków budowniczych wieży Babel za Boskie dobrodziejstwo.

Na miejsce prymitywnego pierwotnego języka wytworzyły się pełne finezji i swoistego czaru języki

narodowe: delikatny grecki, pełen mocy rzymski, gro-

2. Co to znaczy: naród?

źny huński, błagalny syryjski, bujny perski, uroczy alański, zabawny gocki, głęboko brzmiący egipski,

szczebiotliwy indyjski oraz słodki, ozdobny i pełen wyrazu ormiański.11

W tym pięknym zestawieniu, które nie zawiera ani jednego negatywnego określenia, które nie obraża

żadnego z wymienionych ludów, choć z największą miłością mówi o języku ojczystym kronikarza, odbija

się jedna strona pogłębiania się różnic narodowych. Drugą stronę stanowi wzrost antagonizmów

etnicznych; jego przejawem są pojawiające się równocześnie i roznoszone przez wędrownych

studentów po Europie uszczypliwe lub wręcz obraźliwe charakterystyki różnych ludów, w których

zazwyczaj najostrzej oceniano wady najbliższych sąsiadów, a same dodatnie cechy upatrywano we

własnym narodzie opowiadającego (lub przepisującego tekst, który z reguły wprowadzał do niego

zmiany). Od tych sąsiedzkich niechęci, pogłębianych przez realne konflikty polityczne, prowadziła droga

do powstania wzajemnej wrogości — i oto dowiadujemy się od kronikarzy, że Francuzi są odwiecznymi

wrogami Niemców i Anglików, Niemcy — Francuzów, Polaków, Czechów, a niekiedy i Włochów itd.

Wzajemne oskarżenia zapełniają coraz częściej karty średniowiecznej historiografii i publicystyki,

przeplatając się z hasłami zniszczenia lub wytępienia przeciwników. Średniowieczny uniwersalizm,

jednolita „Christianitas" rozpadała się coraz wyraźniej na narody i narodowe państwa, których

sprzeczne wzajemne interesy wysuwały się na pierwszy plan, kiedy wspólnota chrześcijańska coraz

bardziej przechodziła do sfery frazesów, maskujących właściwe cele.

Mimo że fakty te są powszechnie znane każdemu czytelnikowi podręcznika historii, istnieją wciąż

wątpliwości co do początków narodów europejskich i ich świadomości narodowej. Znaczna część

uczonych w ogóle neguje istnienie narodów w średniowieczu, powołując się na panujący w tym okresie

partykularyzm, nad którym było wprawdzie miejsce dla uniwersalizmu chrześcijańskiego, ale brakowało

pośredniego stopnia — wspólnoty narodowej. Przyczyną rozbieżności jest w znacznej mierze chaos

terminologiczny. Zanim więc przejdziemy do przedstawienia rozwoju struktur etnicznych społeczeństw

średniowiecznych, musimy zastanowić się, co to jest naród — jako słowo i jako pojęcie — jak

przedstawiały się odpowiednie terminy i pojęcia ludzi średniowiecza i jak one wyglądają we

współczesnej terminologii naukowej.

2. CO TO ZNACZY: NARÓD?

Wszystkie próby zdefiniowania narodu są zgodne w stwierdzaniu, że jest to wspólnota ludzka. Ale na

tym zgodność się kończy. Różnice zdań są tak wielkie, że niektórzy badacze problemu w ogóle

rezygnują z de-

1. Wstęp

finicji. Jeden z najwybitniejszych badaczy problemów narodowych Hans Kohn stwierdził bezradnie:

„Jego dokładne określenie pojęciowe jest niemożliwe. Narodowość jest historycznym i politycznym

pojęciem, a słowa «naród» i «narodowość» przeżyły już niemało zmian znaczeniowych."1 Podobnie

znakomity socjolog polski Stanisław Ossowski zauważył, że „dyskusje o tym, jakie zewnętrzne własności

są konieczne i wystarczające do tego, by grupę społeczną nazwać narodem, są jałowe".2

Trudności związane z definicją narodu wywodzą się z dwu głównych przyczyn. Pierwszą jest

niedoskonałość terminologii, związanej z całością problematyki narodowej. Słowa „naród", „plemię",

„narodowość", „lud", używane dla określenia różnych wspólnot etnicznych, same mają bogatą

przeszłość historyczną: nie zostały wymyślone przez uczonych, lecz żyły przez tysiące lat w ustach ludzi

nie szukających precyzji terminologicznej. W dodatku nie tylko granice pojęć związanych z tymi

terminami są zatarte, ale słowa o tej samej genezie mogą w różnych środowiskach i kontekstach

historycznych nabrać różnego znaczenia. Zajmiemy się jeszcze tą sprawą bliżej.

Drugą przyczynę kłopotów z definicją narodu ukazał niedawno zmarły wybitny socjolog polski, Józef

Chałasiński: „Ta wieloznaczność ma źródło nie w gabinetach logików i metodologów, ale w

praktycznym życiu politycznym, w ruchach społecznych, które posługują się tym terminem w różnym

Zientara Benedykt - Świt narodów europejskich.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: