Okultyzm namiastką religii?
Co to jest okultyzm
W najnowszym, „Innym słowniku Języka Polskiego” okultyzm to „Wiara w istnienie sił tajemnych w człowieku i w przyrodzie, a także wiedza i praktyki związane z tą wiarą, np. alchemia, magia, astrologia”. „Encyclopaedia Britannica” precyzuje natomiast: „okultyzm to rozmaite teorie i praktyki związane z wiarą w nadprzyrodzone siły lub byty i ich poznanie lub wykorzystywanie. Te wierzenia i praktyki - przeważnie związane z magią i wróżbiarstwem występowały we wszystkich społeczeństwach na przestrzeni znanej nam historii”. W opracowaniach teologicznych można znaleźć wiele różnych definicji okultyzmu, zasadniczo podobnych, mniej lub bardziej rozbudowanych, zawierających dodatkowe aspekty i akcenty. Zdaniem Andreasa Rescha treść pojęcia okultyzm, pochodzącego od łac. occultus - ukryty, tajemny, obejmuje wszelkie zjawiska, doktryny i praktyki, które odnoszą się do ukrytych sił w świecie, w człowieku i poza światem, a które są niedostępne dla normalnego, opartego na poznaniu zmysłowym doświadczenia.1 Według A. Koeberle okultyzm to „pojęcie zbiorcze, obejmujące pełnię tajemniczych sił i stosunków, które działają w sferze duchowej człowieka, w jego naturalnych uzdolnieniach oraz na styku pomiędzy tymi dwoma biegunami.”2 Natomiast Hieronimus Ekkehaard formułuje następującą definicję: „Okultyzm to nieostre i częściowo polemiczne zbiorcze określenie dla pewnej doktryny, względnie reprezentującego tę doktrynę ruchu czy grupy, która koncentruje się na biernie doświadczanych, lub aktywnie wywoływanych siłach, zjawiskach i przeżyciach natury psychicznej lub fizycznej poza dziedziną praw naturalnoprzyrodniczego systemu, jak również złączone z tymi zjawiskami metody badań,
teorie, praktyki i ryty”.3
Doktryna i praktyka okultyzmu opierają się na założeniu, że poza dostępnym nam na drodze empirii światem są ukryte siły, które pozwalają się rozpoznać nie na drodze poznania racjonalnoanalitycznego lecz intuicyjno-analogicznego. Celem jest nie tylko stopniowe poznanie (gnoza) i osiągnięcie wiedzy tajemnej, lecz również wyjaśnianie (astrologia, alchemia, jasnowidzenie, seanse mediumiczne) a przede wszystkim przemiana dokonywana przez różnorakie praktyki (wróżbiarstwo, uzdrawianie, inicjacja, pośredniczenie przez czynności magiczne i telepatyczne). Granice między zjawiskami są płynne, dlatego jest trudno rozróżnić między okultyzmem a ezoteryzmem. Edward Tiryakian w okultyzmie widzi „technikę”, która ukazuje ukryte siły i prowadzi do empirycznych rezultatów, podczas gdy w ezoteryzmie widzi on religijno-filozoficzny system wiary, który służy tej „technice”.4
Eksplozja okultyzmu i słabość wiary
Współcześnie mamy do czynienia z ogromnym rozpowszechnianiem się praktyk okultystycznych. Ponieważ trudno o aktualne dane pozostaje odwołać się do dostępnej literatury. Hieronimus Ekkehard podaje, że liczba praktykujących spirytyzm wynosi ok. 100 mln. W 1975 roku w Wielkiej Brytanii było około 3000 praktykujących czarowników i czarownic, we Francji w tym samym czasie było 34 tys. zawodowych wróżbitów, istniało tam około 2000 związków okultystycznych. W międzyczasie te liczby wzrosły. Zainteresowanie okultyzmem przejawiło się także w dużej ilości publikacji na tematy okultystyczne. W 1982 roku w obszarze języka niemieckiego pojawiło się ponad 1000 nowych publikacji propagujących okultyzm. W beletrystyce sukcesy odnosi nowy gatunek literacki: „fantasy”, który nawiązując do motywów sag i baśni podejmuje tematy okultystyczne.5 Współcześnie nie tylko wielkie księgarnie Paryża, Rzymu, czy Wiednia, ale także księgarnie w małych miasteczkach Europy, także księgarnie w Polsce, posiadają obszerne działy literatury okultystycznej. Okultyzm wkroczył potężną falą do sal kinowych, setek kanałów telewizyjnych, programów radiowych, internetu i niezliczonych wydawnictw prasowych. Horoskopy, astrologia, świat wampirów, demonów, upiorów to zwykła codzienność nie tylko w programach dla młodzieży i dorosłych ale także w programach dla dzieci. W wielu krajach przeprowadzane są badania nad zasięgiem wpływu okultystycznej fali na młodzież i dzieci. Wiele z nich sygnalizuje niepokojące zjawisko fascynacji okultyzmem, jednak alarmistyczne dane podawane przez publicystów są krytycznie oceniane przez badaczy.6
Jednocześnie wraz z rozszerzaniem się zjawiska okultyzmu zaznacza się spadek wiary. W 1957 roku 81% Amerykanów było przekonanych, że religia może odpowiedzieć na problemy świata, w 1989 to przekonanie podzielało jedynie 61%.7 W 1978 roku 52% deklarowało przekonanie, że religia dla nich jest bardzo ważna, w 1994 roku to przekonanie podzielało 58 % Amerykanów. Jednak dla wielu z nich nie ma znaczenia uczestniczenie w praktykach religijnych swojego Kościoła. Poziom praktyk religijnych spada: jedynie 32% uczęszcza do kościoła lub synagogi raz w tygodniu, natomiast 14% prawie co tydzień (ogółem uczęszcza 46%). Wg Gallupa jedynie 10% może być uznanych jako zaangażowanych religijnie w swoich parafiach.
W Europie sytuacja jest jeszcze gorsza. Według badań World Values Survey przeprowadzanych w latach 1990-1993 ustalono, że w Niemczech Zachodnich jedynie 18% ludności uczestniczy w liturgii, w Wielkiej Brytanii 14%, we Francji 10%, w Szwecji zaledwie 4%. Badania przeprowadzone przez socjologów amerykańskich dotyczące przemian duchowych pokolenia urodzonego w przedziale czasowym między 1945 a 1954 rokiem wykazują, że 2/3 osób należących do tej populacji wystąpiło ze swoich Kościołów w okresie swojej młodości na 2 lub więcej lat. Z tych którzy odeszli, 25% powtórnie odkryło znaczenie chrześcijaństwa od momentu, kiedy założyli własną rodzinę.8 W rezultacie, zgodnie z badaniami Davida Roosena, religioznawcy z Hartford Seminary w Connecticut, ich udział w praktykach kościelnych (we wszystkich grupach wieku) wzrósł z 33% w 1975 roku do 41% w 1990. Jednak dwa razy więcej (42%) pozostało poza Kościołem. Jak stwierdza American Bible Society 90% ludzi posiada Pismo święte, jednak tylko 27% regularnie je czyta. Sytuacja duchowego głodu sprawia, że ludzie są podatni na przyjęcie czegokolwiek, a znajdując się poza chrześcijańskimi Kościołami są zagrożeni ideologią szerzącego się okultyzmu, zwłaszcza występującego w postaci ruchu New Age. New Age to prawdziwa puszka Pandory zawierająca okultystyczne teorie i praktyki, w których duchowość Wschodu łączy się z antyreligijnymi teoriami zachodniej psychologii. New Age można też rozpatrywać jako potężny ruch posiadający swoje programy telewizyjne, radiowe, internetowe, posiadający sieć księgarń, restauracji, a nawet kościołów. Często struktury i organizacje New Age kryją się pod maską grup terapeutycznych. Świetnie prosperują media oferujące channeling, czyli kontakt z „duchami przewodnikami”. Odbywane przeważnie w weekendy seminaria kosztują od 150 do 1500 $. Prywatne konsultacje kosztują około 250$ za godzinę. W rezultacie ludzie zwiedzeni przez duchowych „pośredników” tracą tysiące dolarów. Niezwykły profit przynoszą książki i czasopisma okultystyczne z kręgu New Age. W 1987 roku w USA było 2500 księgarni okultystycznych, w ciągu 5 lat ich liczba uległa podwojeniu. Według Andrew Greeley'a, socjologa religii z National Opinion Research Center w 1986 roku 1/3 populacji wierzyła w możliwość jasnowidzenia, w tym samym czasie według National Opinion Research Center na Uniwersytecie w Chicago 42% respondentów deklarowało, że kontaktowali się ze zmarłymi. W 1983 roku badania Instytutu Gallupa wykazały, że 1/4 Amerykanów wierzy w reinkarnację. W 1990 roku badania Gallupa potwierdziły, że 46% Amerykanów wierzy w moc energii psychicznej, 36% w telepatię, a 24% w astrologię. Mimo deklarowanego racjonalizmu, okultyzmowi ulega także młodzież. W 1989 roku Ośrodek Badań nad Religią Uniwersytetu w Princeton wykazał, że 58% młodzieży wierzy w astrologię, 50% w postrzeganie pozazmysłowe, 29% w czary, a 22% w istnienie upiorów.9 Dane te wskazują, że propagowanie okultyzmu przez New Age jest skuteczne, oraz że alternatywne w stosunku do chrześcijaństwa duchowości stają się atrakcyjne. Wiele pojawiających się nowych kultów szerzy synkretyzm i odrzuca Chrystusa jako Zbawiciela. Należy też wspomnieć o zjawisku infiltracji Kościołów chrześcijańskich przez struktury okultystyczne. W parafiach chrześcijańskich pojawiają się seminaria Medytacji Trascendentalnej i Kontroli Umysłu Silvy. Czas, w którym żyje obecne pokolenie w szczególny sposób skłania do poszukiwań duchowych. Zdaniem Georga Gallupa jest oczywiste, że obserwujemy przejawy duchowego głodu. Natomiast psycholog Rollo May skomentował istniejącą sytuację: „Grzęźniecie w okultyzm jest kompensowaniem niepokoju”.
Przyczyny okultyzmu.
Dla wielu badaczy przy eksplikacji przyczyn okultyzmu punktem odniesienia staje się sytuacja duchowa lat 60-tych. „Nowy wspaniały świat”, w którym liczyły się jedynie wartości materialne obnażył swoją duchową pustkę. Zamiast świetlanej przyszłości ujrzano trzy przerażające widma: nuklearnej zagłady, przeludnienia i katastrofy ekologicznej. Zachwianiu uległa także dotychczasowa wiara w postęp i racjonalizm, gdyż to właśnie uczeni stworzyli broń masowej zagłady. Odrzucenie moralności chrześcijańskiej przez wiele środowisk było złączone z buntem przeciw dotychczasowym autorytetom. Zjawisko to było w dużej mierze reżyserowane i narzucone przez opiniotwórcze elity uniwersyteckie, a rozpowszechniane przez środki kultury masowej. Efektem negacji chrześcijaństwa było masowe zainteresowanie okultyzmem. Badacze podkreślają, że tego rodzaju „okultystyczne odrodzenia” zdarzały się już w historii w burzliwych okresach przejściowych; w przeddzień rewolucji francuskiej, przed I wojną światową i przed rewolucją w Rosji.10 Bardzo dużą rolę odegrała we wspomaganiu tej okultystycznej fali literatura; południowo amerykańska literatura „realizmu magicznego” (Carlos Fuentes, Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges), wątki hermetyczne u Lawrence'a Durrella, Thomasa Pynchona, Michela Tourniera. W efekcie nastąpiły przemiany w rezultacie których: „postacią najtrafniej ucieleśniającą zachodnią kulturę nie jest, pokorny jak owieczka Zbawca przybity do krzyża. Wręcz przeciwnie, jest to ktoś zupełnie inny - mag, czarownik, który w renesansowym folklorze własną krwią podpisał pakt z Diabłem. Postacią definiującą naszą cywilizację nie jest Jezus, lecz Faust”.” Powyższy pogląd charakteryzuje samoświadomość środowisk okultystycznych, dla których chrześcijaństwo należy już tylko do przeszłości.
Bardzo istotną rolę w przekazywaniu idei okultystycznych odegrała muzyka rockowa. Jimi Hendrix np. wierzył, ze muzyka jest magią, jej rytm mógł wprowadzać słuchacza w stan podobny do transu. John Densmore, perkusista wyznał kiedyś, że koncerty jego zespołu przeradzały się w przypominające rytuał widowiska.12 Wielu wykonawców tego rodzaju muzyki dążyło do tego by wprowadzała słuchaczy w odmienne stany świadomości.13
Interesujące wyjaśnienie genezy okultyzmu przynosi socjologia wiedzy. Z tego punktu widzenia rozwój okultyzmu jest złączony z emancypacją klas średnich i odbija ich kryzysy. Z jednej strony okultyzm przyjmuje idee autonomii i rozwoju jednostki przenosząc je od realizacji na polu społecznym do dziedziny wewnętrznej poszukiwania sensu życia i religijnego kosmosu. Z drugiej strony przynosi możliwość neutralizacji egzystencjalnych lęków poprzez takie praktyki jak mantyka (wróżenie) czy spirytyzm. Zaobserwowano, że okultyzm nasila się zwłaszcza w czasach kryzysu (I i II wojna światowa oraz okres powojenny). Warto wspomnieć, że w społeczeństwach zachodnich pewne formy okultyzmu stają się szczególnie popularne: przekonanie o reinkarnacji, ufologia, badanie głosów zmarłych, channeling. Eliade w swoim studium o okultyzmie stwierdzał szczególny jego rozwój w subkulturach młodzieżowych.14 Obok sekularyzmu, chrześcijaństwa kościelnego, nurt „religio occulta” staje się jakby trzecim nurtem przebiegającym obok, ale i wewnątrz oficjalnej religii.10 Zdaniem Hummela atrakcyjność okultyzmu wynika z faktu, że łączy on stare tradycje z zasadami nowoczesności. Dlatego można go interpretować jako wykorzystujący nowoczesne metody oddziaływania protest antymodernistyczny i ruch kompensacyjny. Według Eliadego, siłę przyciągania okultyzmu tłumaczy potrzeba przeżycia „osobowej inicjacji” na drodze pogłębionego poznania i doświadczenia własnej osoby, związków z wszechświatem i transcendencji. Sukcesy okultyzmu w środowisku młodzieży wiążą się z brakiem adekwatnej pomocy w rozwiązywaniu egzystencjalnych kryzysów, braków w duszpasterstwie i indywidualnym kierownictwie duchowym. „Żyjemy w czasach kryzysu, jednostka czuje się bezsilna i bezradna. Człowiek szuka sensu, jakiejś ponad wszelkimi zagrożeniami istniejącej Mocy”- wyjaśnia socjolog Ulrich Mueller.16 Zainteresowanie okultyzmem wynika często z kryzysu tożsamości młodych ludzi, a także gdy pojawia się lęk przed samodzielnością. Presja „racjonalnego” społeczeństwa, w którym człowiek często przegrywa swoje społeczne i zawodowe szansę prowadzi do poczucia bezsilności, znalezienia się w pułapce. Odwołanie do tajemnych mocy daje wtedy iluzję bezpieczeństwa. Praktyki magiczne przynoszą możliwość manipulacji, przekroczenia własnych ograniczeń. Wróżby, cudowne terapie, pomoc duchów z zaświatów wydają się potężnym wsparciem. „Magia jest mocą bezbronnych” - wyjaśnia Hubert Kohle, religioznawca z Augsburga.17
Współczesny okultyzm jest w szerokim zakresie inspirowany przez media. W Niemczech badacze mówią o powodzi spirytystycznej literatury zalewającej rynek. Czasopisma młodzieżowe takie jak „Dziewczyna” czy „Bravo”(ponad milionowy nakład) zamieszczają poradniki w rodzaju: Jak przyjmować przesłanie z zaświatów, wahadełko powie ci prawdę, błyskawiczny kurs wykładania kart - spojrzenie w przyszłość - itp. Źródłem okultystycznej inspiracji są telewizyjne seriale i filmy. Wśród okoliczności wspomagających rozwój okultyzmu należy wymienić kryzys wiary i przekonanie, że Kościół nie jest w stanie zaspokoić wszelkich potrzeb ludzi. Harald Baer stwierdza: „Eksplozja okultyzmu jest przejawem protestu przeciw skostniałemu chrześcijaństwu”. 18 Zagadnienia mistyki, życia po śmierci są zaniedbane przez katechetów i kaznodziejów. Fascynacje okultyzmem, to symptom aktualnej niewystarczalności elementu mistycznego w Kościołach, a także pewnej niepewności, dwuznaczności wypływającej z uwarunkowań społecznych i kulturowych środowiska.19
Kościoły instytucjonalne zaniedbały ten teren i powstała pustka.20 Stąd poszukiwanie na własna rękę wartości duchowych, po to, aby utrzymać wewnętrzną równowagę.
Funkcjonowanie okultyzmu
Wbrew prognozom o narastaniu sekularyzacji i nadejściu społeczeństwa laickiego, racjonalnego i świeckiego obserwujemy kształtowanie się nowej wrażliwości duchowej i otwarcie się na transcendencję. Jednak wiara religijna często zostaje zredukowana do pewnego rodzaju psychologicznej kompensacji. Religia staje się dobrem konsumpcyjnym pomiędzy wielu innymi dobrami, dającym się całkowicie pogodzić z logiką społeczeństwa rozwiniętego kapitalizmu: jednostka czuje się zmiażdżona przez struktury nowoczesnego społeczeństwa, a w „oswojonych”, zafałszowanych formach religijnych już nie znajduje bodźca do nawrócenia i twórczości.21 Jest znamienne, że ta nowa wrażliwość religijna objawia się w dużej mierze jako zainteresowanie przejawami okultyzmu, magią, horoskopami, astrologią, chiromancją itp. Można ten fenomen zinterpretować jako rozbudzenie zainteresowania dla wartości głębszych i niewyrażalnych oraz jako próbę powrotu do utraconych wartości, a nawet jako powrót do nadziei ponadświatowych po załamaniu się nadziei światowych. De Fiores S.: stwierdza: „Nigdy dość demaskowania ryzyka odejścia od historii istniejącego w obecnym przypływie magii; jednakże trzeba również rozpoznać w okultyzmie pewną wartość religijną, nie tylko dlatego, że jest on protestem przeciw zbyt racjonalnemu, technologicznemu i biurokratycznemu społeczeństwu Zachodu, ale też dlatego, że działalność wróżbiarska i magiczna łączy się zawsze z ludzką potrzebą odkrycia tego, co ukryte w misterium Kosmosu”.22 Popularność okultyzmu wiąże się z tendencją do wycofywania się religijności jako wierzenia, zorganizowanej według systemu koncentrycznego: credo - kapłani - ryty - przyjęcie wobec świata postawy „innego”. W tym wypadku podstawą jest istotowy związek z porządkiem etycznym, formalnym i zewnętrznym (rzadziej wewnętrznym), realizowanym w życiu poprzez zachowania rytualistyczne, które wyrażają lub chcą wyrazić przynależność do świętego misterium. Dla człowieka wierzącego najważniejsze jest utożsamienie się z tym misterium poprzez przyjęcie „wyznania”, często bez konsekwentnej praktyki życiowej. Natomiast okultyzmowi sprzyja raczej religijność doświadczenia, w której dominuje koncepcja świata opierająca się na organicznym subiektywizmie, a postulowaną wartością centralną jest ewolucja osoby, jej aktualizacja w perspektywie antropocentrycznej. Świętym jest to, co pozwala jednostce zrealizować jej potencjalne możliwości. Funkcjonowanie okultyzmu wiąże się ponadto z bardziej fundamentalnymi chorobami naszych czasów. Okultyzmowi sprzyja bowiem pustka kulturowa, indyferentyzm, narcystyczny egoizm oraz rozpad wszelkich wartości. Wszystkie te zjawiska, będące przejawem kryzysu kultury, w jakiejś mierze sprzyjają okultyzmowi.
Czy okultyzm może zastąpić religię
Zdaniem niektórych, okultyzm w całkowicie zsekularyzowanym społeczeństwie może spełniać funkcję budzenia zmysłu tajemnicy i tworzenia podbudowy dla otwarcia się na przestrzeń wiary. Jednak o wiele bardziej poważnie trzeba przyjmować twierdzenia opisujące okultyzm jako „niewierność fundamentalną”.23
Istnieje wyraźna potrzeba przeprowadzenia interdyscyplinarnych studiów nad okultyzmem, w które włączą się: religioznawstwo, psychologia, w tym psychologia głębi, socjologia i teologia. Szczególne zadanie Kościoła (a więc wszystkich chrześcijan) polega na pełnieniu funkcji profetycznej, krytycznej wobec wszelkich przejawów bałwochwalstwa, również tych, które wiążą się z różnymi postaciami okultyzmu. Konieczne jest również prowadzenie dialogu z osobami uwikłanymi w okultyzm.
Ks. Waldemar Kulbat
Przypisy:
1. Andreas Resch, Okkultismus w: Ulrich Ruh, Dawid Seeber, Rudolf Walter, Handwoerterbuch religioeser Gegenwartsfragen, Herder 1986, 320-324.
2. A. Koeberle, Okkultismus, w: Religion in Geschichte und Gegenwart, IV, 1614-1619.
3. Okkultismus, w: Hg Hubert Cancik, Burkhard Gladigow, Karl -Heinz Kohl, Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe, IV, 263-267.
4. Wolfram Janzen, Okkultismus. w: Teologische Realenzyklopaedie, XXV, 216-220.
5. Okkultismus...dz. cyt.,265.
6. Harald Wiesedanger, In Teufels Kueche. Jugendokkultismus: Gruende, Folgen, Hilfen, Patmos Verlag, Duesseldorf 1992.
7. Wg Princeton Religion Research Center, cyt. za: Terry Ann Modica, Overcoming The Power of the Occult, Milford 1996.
8. Wg badań Wade Clarcka Roofa, socjologa religii z Uniwersytetu Santa Barbara w Kalifornii.
9. Powyższe dane za: Terry Ann Modica, Overcoming...dz. cyt.
10. Michael Baigent, Richard Leight, Eliksir i kamień, historia magii i alchemii, Amber 2000.
11. Michael Baigent...tamże, s.15.
12. Michael Baigent...tamże, 265.
13. tamże, 268.
14. Mircea Eliade, Okultyzm, czary, mody kulturalne, Kraków 1992.
15. Wolfram Janzen, Okkultismus w: TRE.
16. Wiesendanger, dz. cyt., 68-77.
17. Wiesendanger, tamże.
18. Harald Baer, Neue Wege zur Transzendenz? Za: Harald Wiesendanger, 76.
19. Luigi Boriello, Giovanna delia Croce, Bruno Secondin, Duchowość chrześcijańska czasów współczesnych, Kraków 1998, 424.
20. Wiesendanger, 76.
21. Luigi Boriello...,425.
22. De Fiores S., Spiritualita contemporanea w NDS, 1517 za: Luigi Boriello, dz. cyt. 455-456.
23. O. Aleksander Posacki SJ, Okultyzm, magia, demonologia, Kraków 1996.
24. Wolfram Janzen, dz. cyt. 217-219.
1
psz0001