Aldiss Brian W. - Chwila zaćmienia.pdf - Aldiss Brian W - TAKIJA1

Aldiss Brian W

Chwila zaćmienia

Piękne kobiety o zepsutej naturze zawsze stanowiły cel moich dążeń. W ich spojrzeniu

musi być posępność, a zarazem powab: tylko wtedy mogę liczyć na głębsze emocje.

Głębsze emocje – wyzwala je groza w połączeniu z pięknem. Te dwie cechy, zdaję

sobie z tego sprawę, dla większości ludzi leżą na przeciwnych biegunach. Dla mnie są,

lub mogą być, jednym! I kiedy tak się dzieje, kiedy się zbiegają, och... cóż to za radość! A

w Christianii dostrzegłem zapowiedź wielu takich obiecujących chwil.

Ale ta jedna szczególna chwila, o której chcę opowiedzieć, chwila, w której ból i

uniesienie splotły się jak dwaj hermafrodyci, wzięła mnie we władanie nie kiedy

obejmowałem jakąś zmysłową piękność, lecz kiedy – po długim pościgu! – zatrzymałem

się na progu jej pokoju: zatrzymałem się i zobaczyłem... to widmo.

Można rzec, że zamieszkał we mnie robak. Można też rzec, że jest to metafora i że

robak wypaczający mój wzrok i smak wpełznął mi do trzewi w dzieciństwie, zakażając

całe moje dorosłe życie. Być może. Ale komu udało się uciec przed robactwem? Kto jest

nieskażony? Kto ma odwagę nazwać się zdrowym? Kto zna inne szczęście niż

uśmierzenie bólu lub poddanie się gorączce?

Ta kobieta miała na imię Christiania. To, że skazała mnie na cierpienia i pogoń, nie było

bynajmniej zgodne z jej pragnieniem. Jej pragnieniem było, prawdę mówiąc, przez cały

ten czas coś wręcz przeciwnego.

Poznaliśmy się na nudnym przyjęciu w ambasadzie duńskiej w jednej z pomniejszych

wschodnioeuropejskich stolic. Moja twarz była jej znajoma i na jej prośbę nasz wspólny

przyjaciel zapoznał nas ze sobą.

Przedstawił ją jako poetkę – w Wiedniu wyszedł właśnie drugi tomik jej wierszy.

Pociągnęło ją najpierw ku mnie moje upodobanie do poezji eksponującej romantyczne

udręki – oczywiście znała moje filmy.

Chociaż początkowo zwracaliśmy się do siebie po niemiecku, wkrótce okazało się –

czego się zresztą domyślałem po jej wyglądzie i zachowaniu – że Christiania pochodzi z

Danii tak jak ja. Zaczęliśmy rozmawiać o naszym rodzinnym kraju.

Czy powinienem próbować opisać, jak wyglądała? Była wysoką kobietą o dość pełnej

figurze, miała może zbyt płaską twarz jak na wielką piękność, co przy pewnym

oświetleniu nadawało jej wyraz głupoty, któremu przeczyła konwersacja Christianii. W

tym czasie nosiła błyszczące, ciemne włosy, ciemniejsze, niż zalecała ówczesna moda.

Pociągnęła mnie otaczająca ją aura, rodzaj żałości w uśmiechu, który jest, jak sądzę,

skandynawską spuścizną. Norweski malarz Edward Munch namalował kiedyś nagą

Madonnę, udręczoną, cierpiącą, erotyczną, bladą, o bujnych kształtach, z cieniem

śmierci w kącikach ust – w Christianii ta madonna otworzyła oczy i ożyła!

Wdaliśmy się w ożywioną rozmowę na temat pewnej „camera obscura”, która nadal

znajduje się w Aalborghus na Półwyspie Jutlandzkim. Okazało się, że oboje byliśmy tam

jako dzieci i zafascynowała nas panorama miasta Aalborg, rozciągająca się na płaskim

blacie stołu dzięki maleńkiej dziurce w dachu. Powiedziała mi, że ta optyczna zabawka

zainspirowała ją do napisania pierwszego wiersza, ja powiedziałem, że skierowała moje

zainteresowania ku kamerom i w ten sposób ku filmowi.

Ale ledwo zamieniliśmy parę zdań, już rozdzielił nas jej mąż. Co nie znaczy, że

spojrzeniem i gestem nie zdążyliśmy delikatnie acz nieomylnie zasygnalizować sobie

wszystkiego co konieczne.

Wypytując o nią po przyjęciu dowiedziałem się, że jest dzieciobójczynią na specjalnym

leczeniu psychiatrycznym, które łączy w sobie elementy myśli Wschodu i Zachodu.

Później ta pogłoska okazała się w dużym stopniu fałszywa, ale wtedy wzmogła jeszcze

pragnienia, jakie obudziło we mnie nasze przelotne spotkanie.

Jakiś zgubny głos wewnętrzny mówił mi, że w jej ramionach znajdę być może

cierpienie, ale i perwersyjną rozkosz, której pożądałem.

W owym czasie mogłem sobie pozwolić na pogoń za Christianią; mój ostatni film

„Bezmiary” był już gotów, wymagał jeszcze tylko drobnych skrótów przed wysłaniem go

na festiwal.

Tak się również złożyło, że uwolniłem się właśnie od mojej drugiej żony, wytwornej

parsyjskiej damy, niefortunnej gwiazdy zarówno mojego pierwszego filmu, jak i życia; aż

nazbyt szybko wyszło na jaw, że jej rozliczne talenty sprowadzają się do potoczystego

języka i więcej niż przeciętnej znajomości medycyny tropikalnej. Właśnie w tym miesiącu

dostaliśmy rozwód i Sushila wróciła do Bombaju, umożliwiając mi oddanie się

wrodzonym skłonnościom łowieckim.

Toteż zamierzałem znów podjąć uprawę mego erotycznego ogródka, a Christiania

miała pierwsza zakwitnąć na jego wypieszczonej niwie.

Specyficzne pragnienia wyostrzają zmysł obserwacyjny na interesujące mnie sprawy:

wystarczyła mi chwila w towarzystwie Christianii, aby zorientować się, że w pewnych

okolicznościach nie będzie miała zbytnich skrupułów zdradzając męża i że ja mogę

okazać się taką okolicznością te skryte, szare oczy mówiły mi, że ona również jakby

chwytała intuicyjnie nie tylko własne pragnienia, ale i pragnienia mężczyzn i że

bynajmniej nie odrzucała z góry naszej ewentualnej bliższej zażyłości.

Wobec tego bez wahania napisałem do niej, informując, że zamierzam w następnym

filmie rozwinąć wątki zasygnalizowane w „Bezmiarach” i mam nadzieję stworzyć dramat

rewolucyjny, którego przewodnią myśl streszcza sonet angielskiego poety, Thomasa

Hardy'ego, pod tytułem: „Przy zaćmieniu księżyca”. Dodałem, że jak sądzę; jej poetyckie

zdolności mogłyby być pomocne przy pisaniu scenariusza i poprosiłem o spotkanie.

W tym okresie w moim życiu działy się też inne sprawy. Do ważniejszych należały,

prowadzone przez moich agentów, negocjacje z premierem jednej z

zachodnioafrykańskich republik, który chciał mnie skłonić do zrobienia filmu o jego kraju.

I chociaż nęciła mnie myśl o odwiedzeniu tej niezwykłej części świata – gdzie, jak

czułem, sama atmosfera przepojona jest złowieszczym konglomeratem przepychu i

nędzy, co powinno mi przypaść do gustu – usiłowałem wykręcić się od oferty premiera,

mimo jego szczodrości, bo podejrzewałem, że bardziej potrzebny mu jest konserwatywny

reżyser dokumentalny niż innowator, i że przykłada więcej wagi do wrzawy wokół mojego

nazwiska niż do istoty tego hałasu. Nie dawał się jednak zniechęcić i w rezultacie

unikałem jego attache kulturalnego równie gorliwie, jak gorliwie starałem się usidlić – lub

dać się usidlić przez Christianię.

Wymykając się temu wielkiemu i dobrodusznemu czarnemu mężczyźnie, natknąłem

się na dawnego znajomego z uniwersytetu, profesora sztuki bizantyjskiej, którego

znałem od wielu lat. Właśnie w jego gabinecie, w niskim, cichym budynku

uniwersyteckim z oknami patrzącymi ze ścian jak głęboko osadzone oczy, przedstawiono

mi studenta o imieniu Petar. Stał przy jednej z wnęk okiennych zapatrzony w

wybrukowaną ulicę – niechlujny młody człowiek, nonszalancko ubrany.

Spytałem go, czemu się tak przygląda. Wskazał na starego sprzedawcę gazet, idącego

wolno wzdłuż rynsztoka, który na przemian to ciągnął, to był ciągnięty przez psa na

smyczy.

– Jesteśmy otoczeni historią, proszę pana! Ten budynek wznieśli Habsburgowie, a ten

starzec, którego pan widzi w rynsztoku, wierzy, że jest Habsburgiem.

– Może ta wiara ułatwia mu wędrówkę w rynsztoku.

– Powiedziałbym, że utrudnia! – Po raz pierwszy na mnie spojrzał. W jego jasnych

oczach uderzyła mnie nadmierna dojrzałość, choć z początku zdumiał mnie jego młody

wiek. – Moja matka uważa... ach nic, nieważne. W tym ponurym mieście zewsząd

osaczają nas cienie przeszłości. Wszystkich naszych okien strzegą okiennice.

Słyszałem już takie sentencje z ust studentów. Później okazuje się, że właśnie po raz

pierwszy czytają Schillera.

Mój gospodarz i ja wdaliśmy się w dyskusję na temat sonetu Hardy'ego; młodzieniec

wyszedł w trakcie niej, oświadczając, że musi się zobaczyć ze swoim profesorem.

– Wrażliwa dusza, i udręczona – stwierdził mój gospodarz. – Kto wie, czy uda mu się

zachować równowagę psychiczną do końca semestru? Osobiście będę zadowolony,

kiedy wyjedzie z miasta jego matka, ta obmierzła kobieta, która ma na niego niewątpliwie

zły wpływ.

– W jakim sensie zły?

– Krążą pogłoski, że kiedy Petar miał trzynaście lat... oczywiście nie twierdzę, że jest

choćby szczypta prawdy w tym obrzydliwym gadaniu... i został lekko ranny w wypadku

samochodowym, jego matka leżała przy nim... nie ma w tym nic nienaturalnego... ale

plotka głosi, że to co potem między nimi zaszło, było nienaturalne. Prawdopodobnie to

wszystko bzdury, niemniej jest rzeczą niewątpliwą, że Petar uciekł z domu. Jego biedny

ojciec, który jest postacią publiczną... takie wstrętne opowieści zawsze obracają się

wokół postaci publicznych...

Czując przyspieszone bicie serca spytałem o nazwisko chłopca, które przedtem chyba

nie padło. Tak! Blady młodzieniec, który czuł się osaczony cieniami przeszłości, to syn

Christianii! Naturalnie ta złowieszcza historia tylko wzmogła jej atrakcyjność w moich

oczach.

Nic nie powiedziałem i dalej ciągnęliśmy dyskusję o angielskim sonecie, któremu coraz

bardziej miałem ochotę poświęcić film. Czytałem go kilka lat temu w węgierskim

tłumaczeniu i od razu – wywarł na mnie wielkie wrażenie.

Streszczanie wiersza to absurd, ale treść tego sonetu równie głęboko utkwiła mi w

pamięci, jak jego poważny i uroczysty styl. W skrócie poeta obserwuje półkolisty cień

Ziemi zachodzący na powierzchnię Księżyca; widzi ten nikły profil i trudno mu powiązać

go z kontynentami pełnymi cierpień, które, jak wie, ów cień oznacza; zastanawia się, jak

to możliwe, że cała przeogromna scena ludzkich dramatów rzuca tak mały cień i zadaje

sobie pytanie, czy nie jest to właśnie prawdziwa zewnętrzna miara wszystkich ludzkich

dążeń i nadziei? Tak ściśle współbrzmiało to z pytaniami, które sam sobie zadawałem

przez całe życie, tak pięknie było ujęte, że ten sonet stał się czymś bardzo cennym dla

mnie i dlatego chciałem go zburzyć i poskładać na nowo w ciąg wizualnych obrazów

wyrażających dokładnie ten sam ciąg pełen skojarzeń przymierza grozy i piękna w

wierszu.

Jednakże mój gospodarz uważał, że sekwencja scen, które mu odmalowałem jako

zdolne przekazać ten tajemniczy związek, daje się zbyt łatwo podciągnąć pod kategorię

science fiction i że lepsze by było bardziej tradycyjne, podejście, tradycyjne, a zarazem

wnikliwsze, coś bardziej do wewnątrz niż na zewnątrz, jakby ubranie w klasyczny strój

moich romantycznych rozpaczy. Jego zastrzeżenia rozzłościły mnie. Rozzłościły mnie, i

zdałem sobie z tego sprawę od razu, bo w tym, co powiedział, było sporo racji; forma nie

powinna być przeszkodą lecz pomocą w uchwyceniu zasadniczego sensu utworu. Długo

rozmawialiśmy, głównie o problemach filozoficznych związanych z przedstawianiem

jednego zespołu zjawisk przez inny, co jest zadaniem całej sztuki – przetworzenie, bez

którego nie ma punktu odtworzenia. Kiedy wychodziłem z uniwersytetu, zmierzchało.

Poczułem coś w rodzaju rozpaczy na widok zapadającego mroku i jeszcze jednego

kończącego się dnia wobec dalekiego od końca dzieła mego życia.

Na opadającej stromo uliczce, pod figurką Matki Boskiej we wnęce domu kręcił się

stary sprzedawca gazet Petara, ze swoim wynędzniałym psem przy nodze. Kupiłem od

niego gazetę, i z drżeniem uzmysłowiłem sobie, że jego obraz widziany z głęboko

osadzonego okna uniwersytetu splótł mi się w myślach z obrazem tej perwersyjnej

madonny, której żądze, cichym szeptem omawiane za jej strzelistymi plecami, zdołały

ożywić wyobraźnię nawet takiego zasuszonego pedanta jak mój przyjaciel w jego

uczonej celi!

I jakby ten przypadkowy zbieg okoliczności był wątkiem powieści snutej w umyśle

jakiejś nadziemskiej istoty, jakbyśmy byli niczym więcej niż pył marny wobec siły, której

sam Thomas Hardy mógłby dać posłuch, kiedy z nietkniętą gazetą pod pachą dotarłem

do hotelu,. w słabo oświetlonym hallu w przegródce na listy znalazłem bijący blaskiem,

krzyczący, cichy list od Christianii. Wiedziałem, że to od niej! Istniała między nami

tajemna nić porozumienia!

Wrzuciwszy gazetę do najbliższego kosza na śmieci, poszedłem z listem na górę.

Stopy grzęzły mi w puszystym dywanie utrudniając bieg po schodach, serce waliło jak

młot. Czyż nie była to – tak tłumaczyłem sobie później! – jedna z tych niezapomnianych

chwil, w których ból i rozkosz nierozłącznie się splatają? Bez względu bowiem na treść

listu, skoro tylko ją poznam, to niczym szybko działająca trucizna wprowadzona do krwi,

pobudzi mnie do innego zachowania i innych uczuć.

Wiedziałem, że muszę mieć Christianię, przemawiała za tym siła mego wzburzenia,

większego niż się spodziewałem; wiedziałem także, że jestem tu zarówno myśliwym, jak

i zwierzyną. Czyż nie to stanowi o sensie życia: krańcowe przetworzenie? Czyż – jak w

angielskim sonecie wielkie nie jest również nieskończenie małym, a małe nieskończenie

wielkim?

Ledwo znalazłem się w pokoju, zamknąłem drzwi na klucz, położyłem kopertę na stole

i usiadłem. Rozciąłem kopertę nożem do papieru i wyjąłem jej – jej! – list.

Pisała krótko. Jest bardzo zainteresowana moją propozycją i możliwościami, jakie się

za nią kryją. Niestety, pod koniec tygodnia, już pojutrze wyjeżdża z Europy, ponieważ jej

mąż obejmuje posadę rządową w Afryce. Żałuje, że nasza znajomość się nie pogłębi.

Złożyłem list i położyłem na stole. Dopiero wtedy uświadomiłem sobie jego ukryte

żądło. Chwyciłem list i przeczytałem od nowa. Ona i jej maż zamieszkają – tak! – w

stolicy tejże republiki, z której premierem prowadziłem długie pertraktacje. Właśnie dziś

rano napisałem w końcu do jego attache kulturalnego oznajmiając, że zrobienie

proponowanego filmu leży poza granicami moich możliwości i zainteresowań!

Tej nocy niewiele spałem. Rano, kiedy przyszli do mnie przyjaciele, kazałem

powiedzieć sekretarzowi, że jestem chory. I rzeczywiście byłem chory, chory na

niemożność działania, a jednocześnie chory na myśl, że mógłbym pozwolić takiej okazji

wymknąć mi się z rąk. Niewątpliwie pomysł, aby ścigać tę kobietę, tę przewrotną

madonnę, na drugi kontynent był perwersyjny; tu, w zasięgu ręki, były inne kobiety, z

którymi mogłem osiągnąć mroczne tajniki porozumienia, gdybym tylko zechciał podnieść

słuchawkę nieco staroświeckiego telefonu przy łóżku. I zapewne również perwersja nie

pozwoliła mi dotąd podjąć decyzji.

Ale w południe podjąłem ją. Z odległości Księżyca Europa i Afryka dadzą się ogarnąć

jednym rzutem oka; moja zguba jest równie mało znacząca – pojadę za nią korzystając z

okazji, która jakby tylko na to czekała.

Toteż wystosowałem list do dobrodusznego czarnego attache, w którym pisałem, że

żałuję wczorajszej decyzji, wyjaśniłem, że ten nie przemyślany krok zaważył na

całkowitej zmianie mojego nastawienia i oznajmiłem, że chętnie zrobię proponowany

film. Prosiłem, aby zechciał spotkać się ze mną jak najszybciej. I natychmiast posłałem

mu ten list przez gońca.

Teraz nastąpił okres oczekiwania, który starałem się jak najdzielniej przetrwać. Dwa

następne dni spędziłem zamknięty w lokalu wynajętym w cichej dzielnicy miasta,

dopracowując „Bezmiary”. Byłem zadowolony z tego filmu, ale – jak każdy artysta –

traktowałem go tylko jako etap w drodze ku następnemu dziełu. Myśli moje zaprzątały już

obrazy Afryki.

Pod koniec drugiego dnia przerwałem samotność i wyszedłem spotkać się z

przyjacielem. Zwierzyłem mu się ze swojego gniewu na attache, który nie raczył mi

odpowiedzieć teraz, kiedy tak mi pilno wyjechać. Przyjaciel się roześmiał.

– Ależ twój sławetny attache wrócił do kraju w niełasce! Okazało się, że kradł fundusze.

Wielu z nich tak postępuje, niestety. Nie są przyzwyczajeni do rządzenia! Przedwczoraj

rozpisywały się o tym wszystkie wieczorne gazety – niezły skandal! Będziesz chyba

musiał napisać do samego premiera.

Aldiss Brian W. - Chwila zaćmienia.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: