I. WCZESNE OŚWIECENIE – OK. 1730-1764
1. Jan Kazimierz i Jan Sobieski.
· Scena amatorska – przedstawienia w języku polskim: „Cyd”, „Andromacha”, „Mieszczanin szlachcicem”.
2. August II.
· Przebudował lub zbudował 7 sal teatralnych.
3. Teatr Augusta III.
· 1748 – tzw. Operalnia w Ogrodzie Saskim.
· Sztuki w języku obcym w wykonaniu włoskich trup aktorskich.
· Prezentacja bieżących osiągnięć teatru europejskiego, inspiracja do prób przekładowych.
· August III – przeciwnik teatru francuskiego, angażował tylko zespoły włoskiej komedii dell’arte, opery i baletu.
4. Komedia dell’arte.
· Aktorzy grali w maskach określone typy ludzkie (np. Pantalon, Arlekin).
· Komedia typów, sprowadzonych dzięki masce do nieodmiennych rysów.
· Konstruowanie niezliczonej ilości przygód, wątków fantastycznych i magicznych, tworzenie zaskakujących sytuacji.
· Napisane były tylko pewne dialogi związane z postacią, całość stanowiła zespołową improwizację opartą na wspólnie opracowanym scenariuszu.
· U Goldoniego – sztuki w całości napisane, regularna konstrukcja, bez elementów improwizacji.
· Sprowadzane przez króla w latach 1738-1763 zespoły należały do najlepszych w Europie, obok komedii all’improviso – grały utwory Goldoniego.
5. Opera.
· Reformator – włoski poeta, przebywający stale w Wiedniu, Pietro Metastasio. Dokonał synchronizacji elementów dramatycznych z muzycznymi. Dzięki wybitnym walorom poetyckim arie z jego oper funkcjonowały również jako wiersze liryczne, wywarły duży wpływ na rozwój tego gatunku w literaturze europejskiej.
· Nie przestrzegano 3 jedności.
· Wątki oparte na podobnym schemacie – szlachetny bohater, nieszczęśliwa amantka, czarny charakter; tendencje do banalizacji.
· Autor muzyki – Johann Adolf Hasse.
· Wiedeń, Drezno, Warszawa – główne ośrodki nowej sztuki operowej.
6. Opera seria.
· Tylko po włosku (ze względu, jak sądzono, na ścisły związek właściwości języka włoskiego z muzyką).
7. Kantaty religijne i oratoria.
· Interesująca próba odrodzenia dramatu misteryjnego.
· Teksty – Metastasio.
· Muzyka – Bach, Haendel.
Czasy saskie.
· Ok. 10 scen.
· 1725-1727 – Teodor Lubomirski wystawia w Krakowie opery włoskie.
· Po 1749 – zawodowe zespoły operowo-baletowe w Białymstoku w rezydencji Jana Klemensa Branickiego.
· Sceny dworskie – Urszuli Radziwiłłowej w Nieświeżu i Wacława Rzewuskiego w Podhorcach – obok sztuk wykonywanych przez zespoły obce grano utwory polskie, napisane przez właścicieli teatru.
· Scena w Nieświeżu działała co najmniej od 1746. Charakter amatorski. Trzon repertuaru – utwory księżnej. Przeważnie amorficzne, nie uznające rygorów czasu ani przestrzeni. Sposób wiązania scen w większą całość – na zasadzie epickiej kolejności wydarzeń. Misteria, tragedie martyrologiczne, podejmujące średniowieczne jeszcze wątki, utwory zbliżone formą do francuskiej opery-baletu z XVII w. Sceniczne wątki romansów barokowych, historie orientalne i pasterskie, nasycone elementami fantastyki, cudowności i magii. Związki z komedią dell’arte. Udramatyzowane bajki. Swoisty prymitywizm. Księżna przekłada i wystawia kilka komedii Moliera – „Przeźrzane nie mija”, „Gwałtem medyk”, „Komedia wytwornych i śmiesznych dziweczek”. W przekładach tych zatracił się farsowy, ale finezyjny komizm, stępiło się ostrze satyry, zachowanie założeń klasycystycznej konstrukcji komedii.
· Wacław Rzewuski zbudował salę teatralną. 1754-1767 – przedstawienia trup wędrownych oraz stałego zespołu amatorskiego, działającego w pałacu. Wiadomo, że w 1759 grano 3 sztuki Rzewuskiego – komedie „Natręt” i „Dziwak” oraz tragedię „Żółkiewski”. W Nieświeżu wystawiono jego tragedię „Władysław pod Warną”.
· „Żółkiewski” i „Władysław pod Warną” – temat dziejów narodowych – klęska pod Cecorą i śmierć Warneńczyka w walce z Turkami. Zachowana zasada 3 jedności. Oparte na podobnym schemacie: konflikt i rozwiązanie zgłoszone w początkowych scenach, czarno-białe postaci wodzów, rycerzy i amantek symetrycznie skontrastowane. Konstrukcja dramatyczna stanowi jakby pretekst dla partii dialogowych, a zwł. monologowych. Fragmenty liryczne – szlachetność tonu, elegancja frazy i dźwięczność 13-zgłoskowca.
· „Natręt”, „Dziwak” – osadzone w rodzimych realiach. Wykorzystują w charakterystyce postaci osiągnięcia polskich intermediów i komedii dell’arte. „Dziwak” – niedowład konstrukcyjny, brak motywacji psychologicznej postaci, szybkich dialogów, ale świetny wiersz, płynący lekko.
· Rzewuski zwalczał w swoich wystąpieniach publicystycznych poglądy Konarskiego. W poemacie „O nauce wierszopiskiej” sformułował I program poezji klasycystycznej, nawiązał do rodzimych tradycji renesansowego preklasycyzmu i nowszych wzorów francuskich.
· Wzrost zainteresowania francuską komedią i tragedią klasycystyczną.
· W zakresie opery uznaje się za obowiązujący wzór włoski, zwł. Metastasia.
o Twórczość dramatyczna, zwł. przekładowa – Józef Andrzej Załuski i Józef Epifani Minasowicz.
· Przełożyli w sumie 7 tragedii francuskich, dawnych i nowszych, w tym w tłumaczeniu Załuskiego „Rzym wybawiony albo Catilina” Woltera, jeden z serii utworów gloryfikujących republikańskie wolności i cnoty.
· W grupie przekładów z dramatu klasycystycznego dominuje tragedia.
· Całkowity upadek teatru religijnego w Polsce, zarówno dialogów na scenie szkolnej, jak i misteriów ludowych.
· Załuski przełożył: „Mękę Chrystusa Pana”, „Izaaka, Pana Zbawiciela naszego w Starym Testamencie figurującego”, „Świętą Helenę na Górze Kalwarii” oraz „tragedie duchowne” autorstwa znanych autorów jezuickiego teatru szkolnego i XVII-wieczną sztukę Tucciego „Tragedia… o Sądzie Ostatecznym” (miała ona właściwie kształt opery, wykorzystującej w pomysłowy sposób efekty barokowej jeszcze sceny). Udział didaskaliów bardzo znaczny, ciekawe realizacje poetyckie nawiązujące do staropolskich pieśni marsowych.
1. Scena jezuicka.
· Przez cały czas – podobne formy: dialogi wyposażone w wątłą akcję dramatyczną, przedstawiającą na przykładzie alegorycznych postaci zwycięstwo dobra nad złem, karę za grzechy, potępienie zgubnych nałogów; dramaty pseudohistoryczne i biblijne; tragedie martyrologiczne o budującej poincie, przenoszące na scenę popularne wątki literatury hagiograficznej; uroczystości kościelne czczone przedstawieniami, które przypominały dawne misteria; formy dramatyczne nie różniące się od opery – liczne partie śpiewane, także chóralne, luźność i swoboda konstrukcji, bogactwo efektów inscenizacyjnych, realizowanych dzięki wyposażeniu teatrów w nowoczesne machiny; w niektórych sztukach – intermedia.
2. Teatr szkolny.
· Pod koniec XVIII w. formy teatru szkolnego ulegają skostnieniu, obniża się poziom sztuk, nieraz całkowity prymitywizm dialogu i inscenizacji.
· Najciekawszą propozycję odnowienia dramatu religijnego zgłosił J.A. Załuski.
· Teatyni warszawscy i pijarzy.
· W repertuarze dominował tragedia – francuscy klasycy: Corneille, Racine, Wolter.
3. „Tragedia Epamonida” Konarskiego.
· Przejrzysta aluzja do prowadzonej przez Konarskiego walki o reformę, o zniesienie liberum veto.
· Brak stopniowania w napięciu akcji, główne tworzywo – dyskursy o konstrukcji retorycznej, pisane „wysokim stylem”.
· W formach monologu i dialogu – rozważania moralne i sądy.
· Sakralizacja prezentowanej tematyki.
4. Komedie świeckie Franciszka Bohomolca (1720-1784)
· Modyfikacje i samodzielne dodatki.
· Zasada adaptacji uznana za jedyną drogę umożliwiającą w okresie początkowym szybkie odrobienie istniejących zaległości.
· Proza!
· „Arlekin na świat urażony” – oparta na wzorach komedii dell’arte. Żywiołowy komizm. Arlekin wyposażony w sposób interpretowania rzeczywistości typowy dla postaci ludowej farsy. Nie ma postaci kobiecych. Miejsce akcji – Warszawa. Regularny kształt. Podporządkowanie konstrukcji dyscyplinie klasycystycznej. Zastąpienie improwizacji napisanym uprzednio tekstem.
· „Figlacki, polityk teraźniejszej mody”, „Kawalerowie modni”, „Mędrkowie”, „Pan do czasu”.
· W komediach z Figlackim zaatakował Bohomolec styl życia docierający do Polski z Francji razem z nowymi oświeceniowymi ideami (libertynizm, wykpiwanie religii i Kościoła, powierzchowna gallomania, pogardzanie rodzimego, sarmackiego obyczaju).
· Opierając się na panujących w zakonie jezuickim tendencjach, dokonał reformy teatru szkolnego dzięki laicyzacji tematyki swych sztuk, niewątpliwemu talentowi dramatycznemu, stworzył typ polskiej komedii, poddanej rygorom klasycystycznej dyscypliny mimo skłonności do ujęć farsowych w stylu dell’arte, wykształcił dialog, sposób charakterystyki postaci za pomocą parodii ...
ewanowak10