Historia myśli psychologicznej : Psychologia nieświadomości,
Agnieszka Ludwikowska
I. Rys historyczny teorii nieświadomości – najważniejsze zagadnienia:
1. Leibniz – zasada ciągłości :
Zasada ciągłości –każdy proces przebiega płynnie, na przestrzeni wielu faz, z których przejście jednych w kolejne odbywa się w sposób naturalnego przenikania. Przenikanie owo odbywa się na przestrzeni początku i końca, a więc w obrębie wyznaczanym przez skrajne wartości, będące jednak własnym kontinuum.
Świadomość –kontinuum - brak świadomości
wyraźne, świadome percepcje –kontinuum - ciemne, małe percepcje
-- > wyznaczenie zakresu życia psychicznego
- Percepcje - w każdym momencie życia napływa do duszy wprost niezliczona ilość małych, ciemnych wrażeń – są jednak zbyt słabe, monotonne i zbyt dużo ich przenika jednocześnie, aby każde z osobna mogło uświadomić się wyraźnie, np.
-> szum morza jako tysiące niewielkich składowych -> automatyzmy – współdziałanie mnóstwa słabych percepcji
Apercepcja – najwyższa forma życia duchowego – wyraźnie zwrócona uwaga ku percepcjom ciemnym.
Życie psychiczne – trwa nawet w stanach bezwiednych, nieuświadomionych, elementarnych.
2. Dwa stanowiska dot. natury zjawisk nieświadomych :
1. Stany duchowe różnią się od świadomych jedynie ilościowo (stopniem jasności) – Leibniz, Herbart, Beneke, Fechner
Herbart : wyobrażenia nieświadome jako dążności do wyobrażenia, bliżej lub dalej progu świadomości, peryferyczne zdolności duchowe
Beneke : nieświadomość jako niższy stopień świadomości – jakościowo taka sama;
kryptomnezja – utożsamiana z nieświadomością: ślady pamięciowe – treść ukryta wyobrażeń
Fechner : świadomość jako cecha powszechna przyrody; kiedy świadomość centralna jest zawieszona (sen, nieprzytomność ) procesy psychiczne odbywają się nadal pod jej progiem – świadomość ogólna
Wzajemna interakcja i wpływ świadomości i procesów nieświadomych – świadomość indywidualna jako wyrosła na gruncie świadomości ogólnej, każdy jej zanik odpowiada zrównaniu jej do poziomu świadomość ogólnej
2. Stany duchowe różnią się od świadomych swoją naturą (jakościowo) – Ch.Wolff, Schelling,Carus, Fortlage, Schopenhauer
1). Carus – koncepcja nieświadomości Schellinga zastosowana do biologii, jak i stanów normalnych duchowego życia człowieka
à metafora zaciemnionego strumienia, oświetlonego światłem słonecznym jedynie w małym punkcie – analogia do ludzkiej psychiki
Procesy świadome wynikają z procesów nieświadomych, poznanie tych drugich warunkuje zrozumienie pierwszych
a) nieświadome względnie – wyobrażenia, które były już świadome i do świadomości mogą powrócić
b) absolutnie nieświadome - nigdy nie będzie świadoma -> odżywianie, wzrost, rozmnażanie, czynnościowanie duchowe
2). Fortlage – zasadnicza różnica między świadomością a nieświadomością.
Świadomość nie posiada stopni, a zatem nieświadomość nie może być jej niższym stopniem!
Nieświadomość – początek, koniec ; nieomylna, nigdy się nie waha, piękna, doskonała – wszystko, co niedoskonałe, jawi się z powstaniem świadomości (Fortlage)
Popędy źródłem nieświadomości à podstawowy – popęd samozachowawczy . Wraz z wstrzymaniem popędu, staje się on dostępny samoobserwacji.
3). Schopenhauer – popędy à wola jako istota nieświadomości
Wola- najbardziej wewnętrzna istota człowieka, ciało ludzkie jako jej obiektywizacja, świadomość – narzędzie woli
Motywy nieświadome u podłoża myślenia i postępowania.
II. Zagadnienie podświadomości
Fouillee – podświadomość à procesy bezwiedne, które posiadają charakter psychiczny, lecz różnią się od analogicznych przebiegów świadomych ilościowo – przejawy ciemnej, zmniejszonej, niezróżniczkowanej świadomości
Nieświadomy = niepsychiczny, posiadający jedynie naturę fizjologiczną
PODŚWIADOME – takie przypuszczalne procesy psychiczne, które nie dochodzą do świadomości osobowej, a jednak warunkują różnego typu reakcje, posiadające z przedmiotowego punktu widzenia cechy działalności duchowej.
Wyrazy podświadomości :
a) somnambulizm
à Przypadek Mary Reynolds (obserwacja Mitchella i Notta)
- do 18 roku życia – zdrowa, zrównoważona dziewczyna -długotrwały sen głęboki – utrata wzroku i słuchu, 6 tyg. – następnie stopniowy nawrót zdolności -kolejny incydent – po przebudzeniu à osobowość noworodka
- trzeci napad snu – powrót do osobowości pierwotnej / nieświadomej poprzednich incydentów.
Dr Bellabger – opis osobowości somnambulicznej
àPrzypadek Felidy X.
Stan wtórny, charakteryzujący się występowaniem u pacjentki wyższych zdolności (otwarta, optymistyczna, radosna, socjalna), niż w stanie normalnym (skromna, bojaźliwa, skryta)
à świadomość poprzednich stanów, włącznie ze stanem normalnym.
b) stany mediumiczne, spirytyzm
H. Taine a zagadnienie spirytyzmu – pouczające doświadczenie, wskazujące na istnienie dwóch stanów, przebiegających w człowieku jednocześnie, np. jednoczesny przebieg procesów mówienia, śpiewu i nieświadomego pisania.
à przypadek Heleny Smith –nieświadome wygenerowanie nowego języka – język marsyjski
c) histerie, nerwice (patologie)
Moreau de Tours – faktem pierwotnym wszelkich zaburzeń umysłowych jest dysocjacja idei
DYSOCJACJA à rozpad złożonych tworów umysłowych na elementy składowe, izolacja, odłączenie od głównego prądu psychicznego różnych wyobrażeń, które normalnie tworzą całość harmonijną
Durand de Gros – dusza jako asocjacja różnych elementów psychicznych, jeden z nich spełnia funkcję „kierowniczą”. Każda jednostka może łączyć w sobie dwa atrybuty zasadnicze : wrażliwość i wolę
d) stany hipnotyczne
e) marzenia senne
- sny twórcze : pisarze, artyści, naukowcy zainspirowani snem (Tołstoj, Newton, Franklin)
f) automatyzmy
Chevreu (1812) – eksperymenty nad działaniami bezwiednymi à wahadło zgadujące
-ręka pod wpływem myślenia o ruchach wahadła wykonuje szereg bezwiednych, automatycznych poruszeń
- wrażenia wzrokowe wzmagają tendencje ruchowe wyobrażeń - sama myśl o ruchu może uwarunkować jego powstanie lub zatrzymanie
àPismo automatyczne wyrazem dysocjacji - bezwiedne lub świadome wykonywanie czynności; logika wywodu i spójność tekstu świadectwem psychicznego charakteru czynności automatycznej
g) twórczość nieświadoma
ànatchnienie jako końcowy etap pracy nieświadomej
àakt inspiracji – samorzutny, nieświadomy, bez udziału osobowości zwykłej
àświadomym jest jedynie twórczy WYRAZ idei, powstałej nieświadomie
àwybór narzędzi twórczych dziełem nieświadomości
· różne podejścia do zjawisk nieświadomych :
a) nieświadome jako jakościowo gorsze, niższe niż świadome -->pierwotne, podstawowe i instynktowne cechy ( histeria, zaburzenia patologiczne )
b) nieświadomość ponad świadomością, twórcze, o bardziej rozwiniętych cechach (procesy twórcze : Tołstoj, Newton, Beethoven) .
III. Teorie podświadomości :
1. Teorie fizjologiczne (Muensterberg, Ribot)
è Stany nieświadome, somnambulizm, automatyzmy, twórczość nieświadoma – wyjaśnienia fizjologiczne – uwarunkowane fizjologicznymi procesami w mózgu. Bezwiedne czynności jako wynik procesów nerwowych.
è Zjawiska duchowe istnieją w świadomości, tak jak zjawiska fizyczne w przyrodzie.
Nieświadoma psychika – pojęcie sprzeczne; świadomość determinuje istnienie procesów psychicznych (Muensterberg)
Krytyka : Interpretacja fizjologiczna procesów nieświadomych jest bezzasadne, gdyż wtedy musielibyśmy przypisać czynnościom fizjologicznym cechy, które są wyłączną własnością psychiki – postrzeganie, rozumowanie, wolę.
Stany somnambuliczne, automatyzmy o charakterze celowym i logicznym, twórczość nieświadoma zostały uznane za pozbawione pierwiastka świadomego- zachodzą bez udziału woli. Przemawia za tym fakt, że osoby np. poddane hipnozie, zdają się nie panować nad swoim zachowaniem a po powrocie do stanu normalnego nie pamiętają czynności, które wykonywały. Automatyzmy często mają przebieg niezależny od czynności kontrolowanych, kiedy przykładowo osoba poddana obserwacji, w trakcie rozmowy automatycznie zapisuje treści zupełnie z nią niezwiązane. O ich duchowości (psychiczności) świadczy fakt, że niosą za sobą określoną treść, są spójne i zachodzą w ich obrębie logiczne zależności.
2. Teorie psychologiczne :
a) teoria wzruszeniowa (Abramowski)
è Każdy moment świadomości = treść doznania obecnego + przeszłość psychiczna. Wszystko, co przeszło przez filtr świadomości, zostawiło w niej równoważnik uczuciowy, przechowywany w świadomości jako fakty psychiczny o postaci wzruszeniowej.
è Świadomość = uczucie +wyobrażenie Podświadomość = świadomość bezimienna, wzruszeniowa / masa żywa i twórcza, złożona z ogromu elementów
kryptomnezja – złożona z elementów redukcji wzruszeniowej, magazyn podświadomości – fakty, które w pewnym momencie przestały być świadome, zostają zaklasyfikowane jako jej część na czas nieokreślony.
1) Podświadomość pierwszego stopnia – stany psychiczne będące przedmiotem działania nieświadomych podniet i które nigdy świadomymi nie były
2) Podświadomość drugiego stopnia – zapomniane przeżycia, będące wcześniej świadomymi
- dysocjacje – stany zapomniane zupełnie, odłączone od świadomości
b) teorie patologiczne (Janet, Grasset, Prince )
àJanet :
1) wrażenia podświadome – zachodzą bez udziału jażni, posiadają charakter psychiczny
2) percepcja osobowa – asymilacja zjawiska i podmiotu
histeria – zawężenie progu świadomości – część wrażeń nie jest w stanie go przekroczyć – dezintegracja psychiki, dysocjacja
synteza aktywna : wprowadzanie do jażni elementarnych procesów psychicznych
àGasset:
- podświadomość jako psychizm niższy (POLYGON) - alogiczność
- psychizm wyższy – centrum – osobowość normalna
à istnienie samodzielnych idei odszczepionych – wynik dysocjacji – przyczynek zaburzeń psychicznych i patologii.
àBrak ścisłej granicy między procesami fizjologicznymi a psychicznymi.
c) teorie dynamiczne (Flournoy, Freud, Jung)
podświadomość dynamiczna - wywieranie wpływu na świadomość w warunkach zwykłych’ swoboda skojarzeń, kombinacji, twórczość duchowa – byt aktywny, twórczy, teleologiczny (Flournoy)
stałe wymiany osmotyczne między świadomością a podświadomością
àFreud – wszystkie procesy duchowe są u swych źródeł nieświadome : dwa rodzaje aktów nieświadomych à przedświadome (droga do świadomości) i nieświadome (najbardziej skryte, pierwotne)
è procesy nieświadome – wyparte ze świadomości, na skutek dysocjacji nie mogą do niej powrócić
è psychika nieświadoma :
- życzenia, popędy à seksualny ; życia i śmierci -produkt mechanizmu wyparcia -część nieświadomości, nie będąca produktem wyparcia
Ono (Es, id) – namiętność, zasada rozkoszy
Ja (Ich, ego)- rozum, zasada rzeczywistości
àJung :
- nieświadomość osobowa (jednostkowe doświadczenia)
- nieświadomość kolektywna (wynik doświadczeń gatunku – ARCHETYP)
3. Teorie metafizyczne (Hartmann, Myers)
àHartmann – nieświadomość jako podstawa życia duchowego, świadomość – powierzchnia, do której dochodzi znikoma ilość procesów psychicznych à początek i żródło zachowań leży w nieświadomości
1.nieświadome fizjologicznie – zmiany molekularne w układzie nerwowym
2.nieświadome względnie – nieświadome dla świadomości centralnej, świadome dla świadomości indywidualnych stopni niższych (sny, hipnoza, somnambulizm)
3. nieświadome absolutnie - aktywne ; synteza twórcza zjawiska świadomości
Wola – nieświadoma, motywy naszego działania tkwią w nieświadomości
Koncepcja genialna – twórczość; natchnienie zesłane odgórnie (w istocie – wynikające z nieświadomości – wybór środków do realizacji również podyktowany przez nieświadomość )
Psychole