Bioklimatyczne uwarunkowaniarekreacji i turystyki w Polsce.pdf
(
496 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - Roz1-2.doc
POLSKA AKADEMIA NAUK
INSTYTUT GEOGRAFII i PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA
Prace Geograficzne 192
Krzysztof Błażejczyk
Bioklimatyczne uwarunkowania
rekreacji i turystyki w Polsce
Warszawa, 2004
Spis treści
1. Wstęp
4
2. Bodźce klimatyczne
2.1. Zespół bodźców fizycznych,
2.1.1. Bodźce radiacyjne
2.1.2. Bodźce termiczno-wilgotnościowe
2.1.3. Bodźce mechaniczne
2.1.4. Bodźce elektryczne
2.1.5. Bodźce akustyczne
2.2. Zespół bodźców chemicznych,
2.3. Zespół bodźców biologicznych.
7
12
12
15
17
18
18
19
23
3. Warunki meteorologiczne a rekreacja i turystyka
3.1. Promieniowanie słoneczne
3.1.1. Promieniowanie UV
3.1.2. Promieniowanie widzialne
3.1.3. Promieniowanie podczerwone
3.1.4. Promieniowanie długofalowe
3.1.5. Usłonecznienie
3.1.6. Zachmurzenie
3.2. Temperatura powietrza
3.3. Wilgotność powietrza
3.4. Ruch powietrza
3.5. Ciśnienie atmosferyczne
3.6. Zjawiska meteorologiczne
25
25
29
34
37
41
41
44
47
48
51
53
55
4. Zespołowe wskaźniki biometeorologiczne i bioklimatyczne
4.1. Wskaźniki wyznaczane metodami pomiarowymi
4.2. Wskaźniki wyznaczone metodami obliczeniowymi
4.2.1. Wielkość ochładzająca powietrza
4.2.2. Wskaźnik ochładzania wiatrem
4.2.3. Temperatura ochładzania wiatrem
4.2.4. Wskaźnik
Humidex
4.2.5. Temperatura efektywna
4.2.6. Temperatura radiacyjno-efektywna
4.2.7. Ekwiwalent temperatury standardowej
4.2.8. Wskaźnik surowości pogody
4.2.9. Dopuszczalny poziom aktywności fizycznej
4.2.10. Zawartość tlenu w powietrzu
4.3. Wskaźniki bioklimatyczne
4.3.1. Wskaźnik klimatyczno-turystyczny
4.3.2. Wskaźnik kontrastowości bioklimatu
4.4. Klasyfikacje warunków pogodowych
58
59
61
62
65
67
68
70
73
74
75
77
78
79
79
82
82
5. Termofizjologiczne podstawy rekreacji i turystyki
5.1. Ogólny model bilansu cieplnego człowieka
5.2. Źródła ciepła dla organizmu
5.2.1. Metaboliczna produkcja ciepła
5.2.2. Pochłonięte promieniowanie słoneczne
5.3. Transport ciepła wewnątrz organizmu
5.4. Oddawanie ciepła do otoczenia
5.4.1 Parowanie (
E
)
5.4.2 Oddychanie (
Res
)
86
87
88
88
91
97
98
98
101
2
5.4.3. Unoszenie (
C
)
5.4.4. Przewodzenie (
K
)
5.4.5. Promieniowanie długofalowe (
L
)
5.5. Saldo wymiany ciepła (
S
)
5.6. Mechanizmy regulacji temperatury ciała
5.6.1. Termoregulacja w środowisku zimnym
5.6.2. Termoregulacja w środowisku gorącym
5.7. Znaczenie skóry w wymianie ciepła
5.8. Znaczenie odzieży w wymianie ciepła
5.8.1. Przewidywana izolacyjność odzieży
102
104
104
105
107
109
111
111
113
114
6. Modele wymiany ciepła pomiędzy człowiekiem a otoczeniem
6.1. Przegląd modeli
6.2.
MENEX_2002
– kompleksowy model wymiany ciepła pomiędzy człowiekiem a
otoczeniem
6.2.1. Wyznaczanie poszczególnych strumieni ciepła
6.3. Charakterystyki warunków biotermicznych
6.3.1. Natężenie strumieni ciepła
6.3.2. Saldo wymiany ciepła
6.3.3. Dopuszczalny czas przebywania
6.3.4. Straty wody
6.3.5. Wskaźnik stresu cieplnego
6.3.6. Stres termofizjologiczny
6.3.7. Obciążenie cieplne organizmu
6.3.8. Temperatura odczuwalna
115
115
119
121
126
126
130
131
132
133
135
137
138
7. Biotermiczno-meteorologiczna klasyfikacja pogody
7.1. Typy pogody
7.2. Podtypy pogody
7.3. Klasy pogody
7.4.
Ocena przydatności pogody do różnych form rekreacji
7.5. Przykład zastosowania biotermiczno-meteorologicznej klasyfikacji pogody do
oceny warunków rekreacji w Warszawie
7.5.1. Kalendarz warunków biotermicznych
7.5.2. Przydatność warunków pogodowych do rekreacji i turystyki
142
143
143
145
146
148
153
157
8. Warunki bioklimatyczne Polski a możliwość rekreacji i turystyki
8.1. Regionalne zróżnicowanie warunków bioklimatycznych
8.1.1. Bodźce radiacyjne
8.1.2. Bodźce termiczno-wilgotnościowe
8.1.3. Bodźce mechaniczne
8.1.4. Zjawiska meteorologiczne
8.2. Warunki biotermiczne
8.2.1. Temperatura odczuwalna
8.2.2. Obciążenie cieplne organizmu
8.2.3. Stres termofizjologiczny
8.3. Warunki pogodowe w regionach bioklimatycznych Polski
8.3.1. Główne cechy warunków pogodowych
8.3.2. Przykłady kalendarzy przydatności pogody do rekreacji i turystyki
160
160
162
167
174
177
184
184
190
193
197
197
213
9. Zakończenie
Summary Bioclimatic principles of recreation and tourism in Poland
Literatura
Wykaz symboli
Załącznik 1 Wskaźniki oceny pogody (
WEI
) dla różnych form aktywności człowieka
226
228
231
247
250
3
1. Wstęp
Rekreacja i turystyka są bardzo ważnym składnikiem życia, zarówno poszczególnych osób,
jak i różnych grup społecznych, gdyż zaspakajają one trzy istotne potrzeby człowieka: poznawania
otaczającego nas świata, regeneracji organizmu i profilaktyki zdrowotnej. Dlatego też z roku na rok
wzrasta liczba osób korzystających z różnych form spędzania wolnego czasu.
Mianem rekreacji określa się najczęściej wszelkie formy spędzania przez człowieka czasu
wolnego. Mówiąc inaczej, rekreacja obejmuje te formy aktywności, które mają przynieść człowiekowi
zadowolenie i odprężenie. Stąd też w historii ludzkości, w każdej kulturze istniał obyczaj rekreacji.
Nie była ona obca żadnemu z zakonów chrześcijańskich, które sprowadziły ją - obok modlitwy i pracy
- do codziennych obowiązków zakonników. Samo słowo rekreacja składa się z dwóch części re- i -
kreacja. Przedrostek re- odnosi się do ponownego podejmowania jakiejś czynności, a -kreacja oznacza
tworzenie czegoś. Re-kreacja jest więc niejako ponownym tworzeniem własnego organizmu, jego sił i
sprawności psychofizycznej.
Mianem turystyki określa się natomiast praktykę podróżowania - zbiorowego lub
indywidualnego - poza miejsce stałego zamieszkania oraz wędrówek po obcym terenie, mających cele
krajoznawcze lub rekreacyjne.
Na możliwość korzystania z rekreacji i turystyki składa się wiele czynników, począwszy od
kosztów, poprzez podstawową infrastrukturę, aż po odpowiednią organizację i logistykę. W przypadku
tych form rekreacji i turystyki, które wiążą się z przebywaniem człowieka na wolnym powietrzu
należy uwzględnić kolejny czynnik, jakim są panujące warunki pogodowe. Można powiedzieć, że
pogoda i klimat są zasobami naturalnymi wykorzystywanymi w rekreacji i turystyce. W bardzo wielu
przypadkach czynnik pogodowy jest tym, co uniemożliwia przebywanie człowieka poza
pomieszczeniami zamkniętymi. Z drugiej strony, niedostateczna wiedza o wpływie warunków
biometeorologicznych na organizm człowieka sprawia, że nie potrafimy w dostateczny i należyty
sposób wykorzystać wszystkich walorów otaczającego nas środowiska.
W odniesieniu do problemów planowania rekreacji i ruchu turystycznego (proponowane
regiony i okresy pobytu) niezbędna jest wiedza z zakresu bioklimatologii, polegająca na poznaniu
typowych dla danego obszaru i okresu stanów atmosfery, obserwowanych w długim czasie (zgodnie z
zaleceniami Światowej Organizacji Meteorologicznej – WMO – okres ten powinien wynosić
conajmniej 10 lat, a optymalnie – 30 lat). Bioklimat – a więc klimat rozpatrywany z perspektywy jego
oddziaływania na organizmy żywe, w tym także człowieka – jest jedną z cech środowiska
geograficznego danego obszaru. Bioklimat jest kształtowany przez globalne i regionalne czynniki
radiacyjne oraz cyrkulacyjne, które na badanym obszarze ulegają modyfikacjom – niekiedy znacznym
– spowodowanym przez lokalne czynniki środowiska geograficznego (np. rzeźbę terenu, szatę
roślinną, rodzaj podłoża, stopień urbanizacji terenu).
4
W społeczeństwach krajów wysoko rozwiniętych dostrzega się wyraźny wzrost
zainteresowania zagadnieniami bioklimatycznymi, nie tylko w odniesieniu do zagadnień naukowych,
ale także z punktu widzenia konkretnych osób. Zainteresowaniom tym wychodzą naprzeciw programy
badawcze i edukacyjne oraz coraz lepsza i pełniejsza informacja biometeorologiczna i bioklimatyczna.
Niektóre informacje bioklimatyczne (np. o usłonecznieniu, temperaturze powietrza) są
wykorzystywane w folderach turystycznych, choć najczęściej mówią one tylko o pozytywnych
aspektach klimatu, skrzętnie pomijając wszelkie jego elementy, które stanowią ograniczenia dla
rekreacji i turystyki. Niestety, przeglądając programy różnych szkół i uczelni polskich, zajmujących
się kształceniem specjalistów z zakresu turystyki, można stwierdzić, że zasoby bioklimatyczne
rekreacji i turystyki są bądź marginalizowane, bądź nawet całkowicie pomijane.
Początek nowoczesnych badań bioklimatycznych, a więc dotyczących wpływu klimatu na
organizmy żywe, sięga początków XX wieku, kiedy to zaczęły powstawać pierwsze przyrządy mające
w sposób ilościowy scharakteryzować te zależności (katatermometr, frygorymetr) oraz pierwsze
wzory empiryczne, mające charakter wskaźników bioklimatycznych (wielkość ochładzająca powietrza
Hill’a, temperatura efektywna Missenard’a). W pierwszej połowie XX w. powstały także pierwsze
bioklimatyczne typologie pogody. W Polsce prekursorami badań bioklimatycznych byli: J. Jankowiak,
S. Tyczka, T. Kozłowska-Szczęsna i J. Bogucki. Ich prace odnosiły się głównie do potrzeb lecznictwa
klimatycznego w uzdrowiskach, a w przypadku J. Boguckiego - do problemów biometeorologii
sportu. Zasługą wspomnianych wyżej osób jest wprowadzenie do badań bioklimatycznych w Polsce
licznych metod wypracowanych zagranicą. Metody te - choć nie informują o bezpośrednich reakcjach
organizmu na bodźce zewnętrzne - są do dziś powszechnie stosowane w wielu opracowaniach
dotyczących warunków bioklimatycznych różnych obszarów (por. Kozłowska-Szczęsna i in. 1997).
Nową jakość do badań relacji atmosfera-człowiek wniosły metody oparte na analizie bilansu
cieplnego człowieka. W Polsce po raz pierwszy takie podejście zastosowali B. Krawczyk (1979) i J.
Skrzypski (1989) w odniesieniu do bioklimatu uzdrowisk (Iwonicz, Krynica). Równolegle z ogólnymi,
bioklimatycznymi modelami bilansu cieplnego człowieka, powstawały modele szczegółowe,
uwzględniające realne warunki wymiany ciepła między człowiekiem a otoczeniem. Większość z nich
ma niestety zastosowanie tylko do pomieszczeń zamkniętych, a tylko nieliczne (MENEX, Klima-
Michel-Model) mogą być stosowane w terenie otwartym.
Publikacji o charakterze monografii bioklimatycznych odnoszących się do obszaru całej Polski
jest stosunkowo niewiele. Jedną z pierwszych było wspólne opracowanie Instytutu Meteorologii i
Gospodarki Wodnej w Warszawie i Instytutu Balneoklimatycznego w Poznaniu pt. “
Bioklimat
polskich uzdrowisk
” (Jankowiak, Parczewski red. 1978). Opracowanie to zawiera charakterystykę
bioklimatu 22 uzdrowisk. Wymienić należy także rozprawę K. Błażejczyka (1983) na temat
bioklimatycznej oceny i typologii polskich uzdrowisk, a także studium bioklimatu uzdrowisk wraz z
ich klasyfikacją (Kozłowska-Szczęsna 1984) oraz opracowania odnoszące się do zagadnień
klimatoterapii w naszych uzdrowiskach (Błażejczyk 1985a) i wpływu opadów atmosferycznych na
5
Plik z chomika:
homerusgigantus
Inne pliki z tego folderu:
B1R6meteodla szybownictwa.pdf
(1716 KB)
Bioklimatyczne uwarunkowaniarekreacji i turystyki w Polsce.pdf
(496 KB)
geografia_atmosfera.pdf
(5787 KB)
Klimat i bioklimat.pdf
(3393 KB)
zmiany globalne klimatu.pdf
(2649 KB)
Inne foldery tego chomika:
Klimat Polski WOŚ
Meteo i klima dla geografów WOŚ
Meteo i klima KOŻUCHOWSKI
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin