Dagmara Krysiak
OGLĘDZINY OSOBY ŻYWEJ I MARTWEJ
Badania sądowo – lekarskie osób żywych
- w sprawach przeciwko życiu, zdrowiu i przestępstw seksualnych organ procesowy zleca biegłemu lekarzowi badanie osób pokrzywdzonych lub podejrzanych lub uczestniczenie w oględzinach ich odzieży lub ciała (207-208 KPK),
- celem jest poszukiwanie na ich odzieży lub śladów przestępstwa; czasem ogólny stan zdrowia lub sprawność fizyczna,
- oględziny ciała wymagają najczęściej całkowitego obnażenia badanego i musza być prowadzone w obecności drugiej osoby (dla uniknięcia oskarżeń o molestowanie lub przyjęcie łapówki),
- wszystkie ślady powinny być w miarę możliwości sfotografowane i opisane,
- opis powinien zawierać dokładną lokalizację śladów w odniesieniu do ich umiejscowienia odnośnie określonych punktów na ciele,
- protokół powinien być uzupełniony szkicem – naniesieniem wyników badań na specjalne, przygotowane wcześniej szkice ciała ludzkiego,
- według art. 74 par. 2-4 oskarżony (podejrzany) ma obowiązek poddania się oględzinom zwłok, jak również wszystkim badaniom niepołączonym z naruszeniem integralności ciała,
- identyfikując obrażenia na ciele badanego należy nie tylko je opisać, ale uzupełnić stwierdzeniem możliwego czasu ich powstania, a także okoliczności (dotyczy to zarówno śladów jak i zabrudzeń),
- czasem biegły ma ustalić czy podejrzany, oskarżony lub skazany mogą uczestniczyć w czynnościach procesowych lub przebywać w areszcie; odpowiedź na to pytanie bywa trudna, ale ma na celu weryfikację zaświadczeń lekarskich przedstawionych sądowi, historii choroby etc.,
- tylko niektóre przewlekłe choroby umożliwiają trwałe lub długotrwałe nieuczestniczenie w postępowaniu; są to głównie: ciężka niewydolność krążenia, przebyty zawał, ciężkie nadciśnienie tętnicze, choroby psychiczne,
- badania pokrzywdzonych stanowią najliczniejsza grupę ekspertyz zlecanych biegłym – lekarzom; powinny być poprzedzone uprzednim wywiadem,
- specyficzne są badania ofiar i podejrzanych o przestępstwa seksualne – należy poszukiwać otarć, śladów nasienia, śladów po próbie obezwładnienia itp.
- ocena zabrudzeń i uszkodzeń odzieży nie należy wprawdzie do kompetencji biegłego lekarza, ale powinna znaleźć się w protokole badania,
- badanie celowe jest w jak najszybszym terminie – część obrażeń goi się już po 24 godzinach,
- biegły – lekarz występując w procesie karnym o przestępstwa z art. 156 i 157 KK musi ułatwić organowi procesowemu rozróżnienie czy doszło do „długotrwałej choroby realnie zagrażającej życiu”, rozstrojem zdrowia, naruszeniem czynności narządu, czy rozstrój lub naruszenie trwało dłużej niż 7 dni,
Oględziny zewnętrzne i wewnętrzne zwłok (sekcja)
- oględziny zewnętrzne zwłok na miejscu zdarzenia umożliwiają zwykle wstępną przyczynę i okoliczności śmierci,
- oględzin zwłok dokonuje organ procesowy w obecności biegłych lekarzy w miarę możliwości z zakresu medycyny sądowej (art. 209 par. 1 KPK),
- do oględzin zewnętrznych dochodzi najczęściej w miejscu ich znalezienia,
- zadaniem lekarza na miejscu znalezienia zwłok jest: stwierdzenie zgonu, zbadanie pewnych znamion śmierci, powinien zadbać o staranne i odpowiednie umieszczenie zwłok na noszach w specjalnym worku foliowym i jak najszybsze przekazanie ich do prosektorium,
- przed zabraniem zwłok należy je sfotografować, zaznaczyć na szkicu ich położenie , a w protokole opisać ich wygląd i ułożenie,
- oględziny zewnętrzne i wewnętrzne zwłok w prosektorium powinny być wykonywane w ramach procedury:
* sfotografowanie ubranych zwłok, opis odzieży uwzględniający zabrudzenia, uszkodzenia,
* ostrożne zdejmowanie i oględziny określonych części ubrania,
* opis obnażonych zwłok przed obmyciem, sfotografowanie całej sylwetki, pobranie do badań cząstek obcych,
* w przypadku obrażeń postrzałowych lub po porażeniu prądem elektrycznym na tym etapie dokonuje się badań metalograficznych,
* obmycie zwłok, opis i sfotografowanie obrażeń, wykonanie szkiców, zaznaczenie obrażeń na schematach, w przypadku nieznanych zwłok należy szczegółowo opisać znaki szczególne, wygląd, uzębienie,
- dopiero po tych szczegółowych oględzinach zewnętrznych, lekarz przystępuje do otwarcia zwłok i oględzin wewnętrznych, jest to kolejna czynność procesowa, którą wykonuje biegły w obecności organu procesowego – prokurator lub sąd – 209 KPK,
- kolejność czynności przy oględzinach wewnętrznych zwłok jest następująca:
* otwarcie kolejno czaszki, klatki piersiowej, jamy brzusznej, kolejno badanie wyjętych z nich narządów; na tym etapie można wprowadzić wszystkie modyfikacyjne metody działania np. oskalpowanie twarzy jeśli doszło do obrażeń w tym miejscu, głębokie nacięcia skóry, mięśni, kończyn oraz tułowia osób potrąconych przez pojazdy,
* pobranie tkanek do badań laboratoryjnych (o zakresie decyduje organ procesowy stosownie do rodzaju zdarzenia),
* postawienie rozpoznania i wydanie opinii wstępnej (opinia powinna zawierać dokładne określenie czasu zgonu oraz przypuszczalną przyczynę śmierci),
- z punktu widzenia możliwości wydania po sekcji opinii o przyczynie śmierci dzielimy je na:
* przypadki, w których nasilenie zmian jest tak duże, że można bez problemu określić przyczynę śmierci; dodatkowo dołącza się oznaczenie poziomu alkoholu i grupy krwi,
* przypadki, w których oznaczono zmiany chorobowe, ale nie wykluczono innej możliwej przyczyny śmierci,
* na podstawie samej sekcji nie można było określić przyczyn śmierci (w takim przypadku opinię w tej sprawie można uzyskać po przeprowadzeniu wnikliwych badań laboratoryjnych),
* przypadki, w których wszystkie przeprowadzone badania dały wynik ujemny tzw. sekcja biała, a przyczyna zgonu zostaje nieznana; w przypadkach zakładów medycyny sądowej sekcje takie stanowią mniej niż 1%, w takich przypadkach biegły koncentruje się na poszukiwaniu znamion działania gwałtownego, jeśli ich nie znajdzie, musi w opinii napisać o nieznanej przyczynie śmieci,
- w uzasadnionych przypadkach np. w przypadkach ludzi starych, długotrwale chorych można zrezygnować z sekcji i poprzestać na oględzinach zewnętrznych i ewentualnym pobraniu krwi do badań na obecność alkoholu i do ustalenia grupy krwi,
- decyzja o przeprowadzeniu sekcji lub odstąpieniu od niej zależy od organu procesowego,
Ekshumacja
- czasami jest konieczne dla dokonania ich powtórnego zbadania lub zbadania po raz pierwszy,
- badanie to ma niższą wartość diagnostyczną niż oględziny i sekcja wykonane przed pochówkiem,
- pewne zmiany związane z poważnymi chorobami można rozpoznać jeszcze po kilku tygodniach od pochówku, ewentualnie po kilku miesiącach,
- ze zmian urazowych w pierwszej kolejności ulegają zatarciu uszkodzenia tkanek miękkich, obrażenia kości i niektóre trucizny, można wykrywać tak długo jak nie doszło do zniszczenia szkieletu przez czynniki pośmiertne,
- w przypadku ekshumacji konieczne jest pobranie próbek trumny, ziemi z grobu i jego otoczenia, próbek odzieży ze zwłok,
- jednym z najtrudniejszych zdań medyka sądowego jest badanie nieznanych zwłok,
- po wykonaniu fotografii i schematów dokonuje się opisu płci, wzrostu, określonej budowy ciała, stan odżywienia, owłosienie głowy i tułowia, oczy, kształt nosa, krój warg, wszystkie znaki szczególne, ślady po urazach i operacjach, stan higieny, przebarwienia skóry, modzele na rękach, stan uzębienia,
- wykonuje się radiogram zatok bocznych nosa, pobrać odbitki linii papilarnych, pobranie krwi do badań serologicznych i próbek tkanki do badań DNA,
- ewentualnie za zgodą organu procesowego należy zabezpieczyć głowę denata,
- po stanie starcia zębów i zrośnięcia się szwów czaszkowych poznaje się wiek denata,
- dodatkowe trudności wiążą się z rozkawałkowaniem zwłok denata obok prób skompletowania konieczne jest także badanie serologiczne każdej poszczególnej części,
- specyficzne jest badanie zwłok zeszkieletowanych – przeważnie chce się wówczas odpowiedzieć na pytania – ile czasu minęło od chwili śmierci, co było jej przyczyną i do kogo należały zwłoki,
- cechy różniące się płciowo między ludźmi to: różnice w czaszce, kościach długich kończyn, uzębieniu i miednicy,
- określanie wieku osobnika jest trudne ponieważ nie zawsze wiek metrykalny zgodny jest z wiekiem biologicznym (najczęściej jest zgodny, chociaż odstępstwa raczej in plus),
- trudno również określić czas śmierci – niektóre części zwłok ulegają przemianom gnilnym, inne przeobrażają się w tłuszczo-wosk, inne ulegają zestrupieszeniu lub konserwacji (np. typu torfowego); proces zeszkieletowania zwłok musi być oceniany ostrożnie ponieważ zależy to od klimatu, roślinności, stosunków hydrologicznych, głębokości pogrzebania, gleby; przyjmuje się, że w naszym klimacie zwłoki ulegają zeszkieletowaniu po ok. 10 latach,
- przyjmuje się, że:
* zniszczenie tkanek miękkich – 3-5 do 10 lat,
* zniszczenie chrząstek i wiązadeł – 4-5 do 10 lat,
* odtłuszczenie kości – 10-15 do 20 lat,
* zmurszenie kości – najwcześniej po 20 latach,
- stopień dokładności rekonstrukcji niektórych cech budowy ciała zależy od kompletności szkieletu, stopnia zniszczenia kości,
- zupełnie indywidualny i istotny dla identyfikacji jest kształt zatok bocznych nosa,
- istnieją metody odtwarzania zażyciowego wyglądu zwłok zeszkieletowanych:
* metoda Gierasimowa (należy do kompetencji antropologa),
* metoda superprojekcji (medyk sądowy) – polega na fotomontażu zdjęcia czaszki z wykonanym w tej samej skali zdjęciem przyżyciowym danej osoby; ustalenie zgodności polega na sprawdzeniu identyczności punktów kraniometrycznych, utrwalonych na zestawianych zdjęciach; obecnie istnieje metoda viceosuperprojekcji oraz nowoczesne metody komputerowe.
Filus2912