odpowiedzialnosc_dziennikarzy.pdf

ODPOWIEDZIALNOŚĆ DZIENNIKARZY

Opracowanie orzecznictwa i literatury na przykładzie przypadków

badanych w Centrum w latach 2000-2002

SPIS TERŚCI

1. Odpowiedzialność dziennikarza za naruszenie prawa związane z opublikowaniem

materiału prasowego...................................................................................................................1

2. Odpowiedzialność karna dziennikarza za krytykę prasową pracownika samorządu

gminy........................................................................................................................................16

3. Odpowiedzialności dziennikarza z tytułu krytyki prasowej dotyczącej burmistrza

gminy........................................................................................................................................33

4. Oddalenia skargi dziennikarza na odmowę udzielenia informacji .....................................43

5. Nieperiodyczne druki............................................................................................................47

6 Odpowiedzialność dziennikarza za prowokację dziennikarską ............................................49

7. Naruszenie obowiązku rejestracji tytułu prasowego ............................................................51

8. Naruszenie dobrego imienia w sprawozdaniach i reportażach sądowych............................55

9. Naruszenie dóbr osobistych lekarza – ordynatora szpitala poprzez krytykę

prasową......... 70

10. Naruszenie dóbr osobistych przedsiębiorcy poprzez opublikowanie krytyki prasowej ....86

1. ODPOWIEDZIALNOŚĆ DZIENNIKARZA ZA NARUSZENIE PRAWA

ZWIĄZANE Z OPUBLIKOWANIEM MATERIAŁU PRASOWEGO

Dziennikarze jako osoby pełniące swego rodzaju służbę społeczną w zakresie

wolności wypowiedzi i informacji służą realizacji tych istotnych zasad Konstytucji RP.

Wolność prasy, wolność słowa i prawo do informacji mają charakter nie tylko praw

obywatela, ale i praw człowieka, stanowią fundament każdej współczesnej demokracji

konstytucyjnej. Polski ustawodawca ustanawiając podstawowe zasady ustroju zagwarantował

w art. 14 Konstytucji RP wolność wszystkim środkom społecznego przekazu. „Wolność

wypowiedzi, prawo obywateli do ich rzetelnego poinformowania, jawności życia publicznego

oraz kontroli i krytyki społecznej” znajduje również swoje rozwinięcie w art.

1 prawa prasowego. Zasada wolności prasy zawarta w art. 14 Konstytucji RP zapewnia

obywatelom możliwość świadomego i czynnego udziału w realizacji władzy państwowej

właśnie za pośrednictwem środków masowego przekazu. Na mocy tej zasady państwo jako

gwarant wolności prasy ma obowiązek powstrzymywania się od ingerencji naruszających

tą zasadę. Znajduje ona rozwinięcie w kolejnych artykułach Konstytucji 49, 54 61 ust. 2 i 213

ust. 1. Mimo, iż Konstytucja wprost nie wspomina o wolności słowa i druku to nie wątpliwie

jest ona treścią art. 14 i 54 ust. 1, który wyraża wolność przekonań (poglądów i wypowiedzi)

oraz możliwość wyrażania ich. W art. 1 prawa prasowego powołano się wprost na tą zasadę

stwierdzając, że „prasa zgodnie z Konstytucją RP korzysta z wolności wypowiedzi

i urzeczywistnia prawo obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia

publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej”. Jak przypomina J. Sobczak „wolność prasy

jest konsekwencją i ucieleśnieniem kolejno: wolności myśli, przekonań, wypowiedzi, słowa.

Wolność wypowiedzi to wolność prezentacji poglądów i przekonań w różnej formie,

w sposób widoczny dla innych (słowem, gestem, dźwiękiem, obrazem)” 1 . Częścią wolności

słowa - będącego pochodną wolności wypowiedzi - jest prawo nieskrępowanego wyrażania

poglądów zarówno w formie mówionej, jak i do utrwalania tych słów oraz do ich publikacji

w postaci pisma odręcznego, druku, zapisu dźwiękowego oraz zapisu przy pomocy dźwięku

i obraz u 2 . Sformułowana w art. 54 ust, 1 Konstytucji RP wolność wypowiedzi ma charakter

J. Sobczak: Ustawa prawo prasowe. Komentarz, Oficyna Prawnicza Muza S.A., Warszawa 1999r., s.

90 i n.

L. Wiśniewski: Wolność słowa i druku , [w:] Prawa człowieka. Model prawny, red.

R. Wieruszewski, Wrocław 1991 r., s. 679 i n.; por. też J. Sobczak, op. cit., s. 20 i n.

szerszy od wolności publikacji i wolności prasy, a jej przestrzeganie zostało zagwarantowane

również na mocy art. 1 prawa prasowego. W Konstytucji RP brak jest wprost również

postanowień ograniczających wolność prasy w zakresie treści publikacji, wręcz zakazano

w ustępie 2 art. 54 cenzury prewencyjnej. Jednak w art. 30 i 31 ust 2 i 3, art. 61 ust. 3 i art. 76

wyraźnie wskazano na granice wolności wobec interesu i wolności innych osób. Normy te nie

wykluczają tzw. kontroli wewnątrzredakcyjnej, mającą autonomiczny charakter. Gwarancją

tak sformułowanej wolności wypowiedzi jest treść art. 31 Konstytucji, który jednocześnie

wyznacza granice tejże wolności. W doktrynie stwierdza się, iż granicą wolności słowa

i wolności prasy jest kłamstwo tam, gdzie się ono zaczyna kończy się wolność prasy,

że granice wolności słowa wyznacza sam korzystający z wolności 3 . W opinii J. Sobczaka

decyduje o tym poczucie odpowiedzialności, troska o własne oblicze w oczach

społeczeństwa, nie narażanie się na ujemną reakcję ze strony swojego środowiska, a w końcu

państwa, dążenie do realizacji własnych interesów, osiągnięcie zamierzonych celów. Poczucie

odpowiedzialności jednostek za wyrażone opinie nie może być jedynym wyznacznikiem

między korzystaniem z wolności, a jej nadużywaniem. Najistotniejsze są jednak granice

wyznaczane, według większości poglądów, przez państwo 4 . Uznając, iż granice wolności

prasy najściślej wytyczają normy prawne, w szczególności zawarte w prawie: prasowym,

autorskim, radiofonii i telewizji, karnym, cywilnym, a także konstytucyjnym,

administracyjnym i międzynarodowym publicznym, stwierdza się, że wolność słowa,

jest mniej lub bardziej ograniczona, w imię poszanowania praw, dobrego imienia innych

ludzi, ochrony: bezpieczeństwa państwowego, zdrowia, porządku publicznego, moralności

godności jednostki i jej prywatności. Z powyższych względów ustawodawca zobowiązał

dziennikarzy między innymi do zachowania szczególnej staranności i rzetelności przy

zbieraniu i wykorzystywaniu materiałów prasowych (zwłaszcza sprawdzenia zgodności

z prawdą uzyskanych wiadomości), do poszanowania dóbr osobistych (art. 12 pr. pr.) oraz

do działania zgodnie z etyką zawodową i zasadami współżycia społecznego (art. 10 pr. pr.).

„Jeżeli autor reportażu relacjonuje zaistniałe wydarzenie w sposób niezgodny z jego

rzeczywistym przebiegiem i przypisuje uczestnikowi tego wydarzenia nieprawdziwe cechy,

postępuje nierzetelnie w rozumieniu art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. -

prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24), tym bardziej gdy pomawia osoby o niewłaściwe

postępowanie”. Orzecznictwo podkreśla, że dziennikarz ma bezwzględny obowiązek chronić

por. J. Bafia: Polskie prawo prasowe , PiP 1984 r. s. 35.

T. Goban-Klas: Granice wolności mediów , [w:] Dziennikarstwo i świat mediów, red.

Z. Bauer i E. Chudziński, Cracovia, Kraków 1996 r., s. 267; także A. Łopatka: Prawo do swobodnego

wyrażania opinii , Agencja Scholar, Warszawa 1993 r., s. 21-22.

dobra osobiste, z tego też względu rola dziennikarza jest trudna gdyż musi on godzić

obowiązek zawodowy polegający na wyszukiwaniu i publikacji informacji z powinnością

szczególnej staranności o rzetelność i uczciwość swoich działań.

Szczególna staranność

Wprowadzenie wymogu szczególnej staranności powiązanej z dziennikarskim

obowiązkiem poszukiwania prawdy, uzasadnione jest ochroną przedmiotu o szczególnym

znaczeniu jakim są niewątpliwie dobra osobiste. Zawód dziennikarski został obciążony owym

obowiązkiem również z uwagi na bardzo duże możliwości wyrządzenia krzywdy, której

żadne późniejsze sprostowanie nie będzie w stanie naprawić. W efekcie wymogu ochrony

dóbr osobistych stawiane są dziennikarzom wysokie wymagania, a przy tym nie mogą się oni

powoływać na wykonywaną funkcję publiczną, gdyby argument ten miał usprawiedliwiać

niedomagania w sferze warsztatu zawodowego. Ustawodawca w art. 12 ust. 1 prawa

prasowego nakłada na dziennikarza obowiązek zachowania „szczególnej” staranności przy

zbieraniu i wykorzystywaniu materiałów prasowych, zwłaszcza w zakresie sprawdzenia

zgodności uzyskanych informacji z prawdą lub podania ich źródła 5 . Obowiązek ten odnosi

się do wszystkich dziennikarzy niezależnie od formy ich związku z prasą

(tj. pozostających z redakcją w stosunku pracy oraz pracowników nieetatowych) 6 . Pojęcie

staranności należy do niedefiniowalnych choć jak wskazuje doktryna można je wiązać

z dokładnością, pilnością, sumiennością, troskliwością, gorliwością oraz dbałością

o szczegół y 7 . Ustawodawca zaniechał terminologicznego stopniowania staranności,

co spotkało się z pozytywną oceną doktryny, tymczasem w literaturze niekiedy wyróżnia się

pięciostopniowy podział rodzajów staranności 8 . Najniższym jej stopniem jest minimalna

staranność „zwykła” występująca w granicach najniższego życiowego lub zawodowego

doświadczenia. Kolejną, jest niezbędna staranność, która polega na wykonywaniu

podstawowych czynności pracowniczych i zawodowych w oparciu o wiedzę i umiejętności

niezbędne w konkretnym zawodzie. Po niezbędnej, następuje należyta staranność polegająca

na wykonywaniu wszystkich typowych czynności zgodnie z wyższymi umiejętnościami

i kwalifikacjami. Następną w kolejności jest szczególna staranność mająca charakter

B. Kordasiewicz: Jednostka wobec środków masowego przekazu, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-

Kraków 1991r., s. 29-50.

B. Michalski: Podstawowe problemy prawa prasowego , D.W. Elipsa, Warszawa 1998r.,

s. 77.

J. Sobczak: Ustawa prawo prasowe ..., op. cit., s. 153.

M. Sośniak: Cywilnoprawna ocena staranności zawodowej . Nowe Prawo 1980, nr 2, s. 23; tenże:

Należyta staranność , Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1980 r., s. 178-179 i 187-197.

kwalifikowany, zasadzająca się na dokonywaniu wszystkich możliwych czynności zgodnie

z wysokimi kwalifikacjami. Ostatnią w tej klasyfikacji jest najwyższa staranność możliwa

do realizacji przy bardzo wysokich kwalifikacjach zawodowych i uwzględniająca wszystkie,

nawet hipotetyczne zagrożenia lub trudności. W art. 355 § 1 k.c. sformułowano obowiązek

należytej staranności dłużnika ogólnie wymaganej czyli opartej na sądzie powszechnym

w stosunkach danego rodzaju. Należyta staranność może więc oznaczać staranność zwykłą,

przeciętną jak i ponadprzeciętną 9 . W paragrafie 2 tego artykułu mówi się o wyższej

zawodowej staranności przy działalności gospodarczej. W judykaturze wskazuje się także

na wzorce typu zawodowego przy wolnych zawodach. Mówi się tu o staranności dobrego

adwokata, lekarza przy czym zaznacza się, że nie chodzi tutaj o jakiś szczególny

czy kwalifikowany typ staranności podnosząc, że owo odniesienie zawodowe następuje

w ramach jednego rodzaj stosunków i przy zachowaniu skali porównawczej odpowiedniej

do tychże stosunków. Użycie przez ustawodawcę w art. 12 ust, 1 pkt. 1 prawa prasowego

określenia „szczególna staranność” jest na pewno celowe gdyż, formułując ten wymóg

domagał się on od dziennikarzy staranności wyjątkowej, specjalnej, nieprzeciętnej, a więc

większej od tej, która jest normalnie oczekiwana w obrocie cywilnoprawnym. Na takim

stanowisku zdaje się stać judykatura, podkreślając, iż „obowiązek dziennikarza

do zachowania szczególnej staranności przy zbieraniu i wykorzystywaniu materiałów

prasowych oznacza kwalifikowaną staranność i rzetelność” 10 . W uzasadnieniu powyższego

orzeczenia Sąd stwierdza, że wymagana od dziennikarzy staranność i rzetelność nie może być

zwykłą, normalną starannością, ale niezwykłą. Sąd Najwyższy pod analizowanym pojęciem

rozumiał konieczność sprawdzenia zgodności z prawdą uzyskanych wiadomości, co wydaje

się mieścić w zwykłych obowiązkach dziennikarskich i odpowiadać zwykłej, a nie

szczególnej staranności. Argumenty przyjęte przez Sąd Najwyższy spotkały się z krytyką

doktryny, wskazującej, że termin „szczególna staranność” został potraktowany przez

SN instrumentalnie, w celu zwrócenia uwagi na wysoki pułap oczekiwań wobec środowiska

dziennikarskiego. Podkreślono przy tym, że w istocie Sąd Najwyższy nie rozważył i nie

wywiódł na czym polega różnica między „szczególną starannością”

a wymogami stawianymi profesjonalistom innych zawodów 11 . Wymóg szczególnej

staranności ma charakter kierunkowy, jak podkreśla B. Michalski, gdyż odnosi się głównie

do poszukiwania prawdy wymaganej w art. 6 ust. 1 pr. pr. 12 . Prawda musi mieć charakter

M. Sośniak: Należyta staranność ..., op. cit., s.171.

Wyrok SN z dn. 8 października 1987 r., II CR 269/87; OSNC 1989, nr 4, poz. 66.

Por. B. Kordasiewicz: Jednostka wobec ..., op. cit., s. 37-39.

B. Michalski: Podstawowe problemy ... op. cit., s. 80.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: