Jacek Kochanowski - Czy gej jest mężczyzną Przyczynki do teorii postpłciowosci.pdf - Homoseksualizm - FikuPliku

Tekst opublikowany w:

Gender. Konteksty,

red. M. Radkiewicz,

Rabid, Krakw 2004

Jacek Kochanowski

Czy gej jest mħŇczyznĢ?

Przyczynki do teorii postpþciowoĻci

Geje, postawieni przed kulturowym

trybunaþem identyfikacji pþciowej, muszĢ

dokonaę wyboru: jesteĻ mħŇczyznĢ czy

kobietĢ? Wbrew pozorom odpowiedŅ,

jakiej udzielajĢ, nie jest jednoznaczna,

prosta, oczywista. Tym bardziej, Ňe nie

moŇe zostaę ona udzielona raz na zawsze,

lecz musi byę z mozoþem powtarzana Î

reiterowana Î w kaŇdej i we wszystkich

chwilach codziennoĻci. WciĢŇ naleŇy

dowodzię swojej mħskoĻci Î lub jej

zaprzeczaę, przywoþywaę jej wzorce Î lub

je przekraczaę. Sprbujmy dokonaę

szkicowego rozpoznania strategii

postħpowania wobec tej zagadkowej

instancji pþci w odniesieniu do tych, ktrzy

okreĻlani sĢ i okreĻlajĢ siħ jako

homoseksualni mħŇczyŅni. W jaki sposb

moŇliwa jest i Î jeĻli jest moŇliwa Î jak

jest oznaczana homoseksualna pþeę Î oto

pytanie, przed ktrym stajemy.

jakichkolwiek analiz w obrħbie narracji

uniwersalizujĢcej. áKobiecoĻęÑ (jest czymĻ

niesþychanie ponurym, Ňe trzeba to

przypominaę) to nie to samo, co

ámħskoĻęÑ, dlatego mwienie po prostu o

pþci i analizowanie po prostu instancji

pþciowej bez wzglħdu na pozycjħ, z jakiej

dokonywany jest jej oglĢd, jest bþħdem

prowadzĢcym do nieuzasadnionej

ekstrapolacji opisu jednej pozycji (np.

mħskiej) na caþoĻę kategorii (np. pþciowej).

Prowadzi to do zawþaszczajĢcego pisania

kategorii z jednej tylko pozycji, a tego

chcemy unikaę. Z pewnoĻciĢ wiele

ĻcieŇek, jakimi podĢŇymy w dalszych

rozwaŇaniach, okaŇe siħ interesujĢca z

perspektywy problematyki zwiĢzanej z

konstrukcjĢ lesbijskiej kobiecoĻci, jednak

stopieı i sposb, w jaki wiĢŇe siħ ona z

problematykĢ konstruowania gejowskiej

mħskoĻci powinien zostaę przeĻledzony w

odrħbnym tekĻcie, pisanym z pozycji

kobiecej.

Potrzebne jest jeszcze przed wyruszeniem

w tħ intelektualnĢ podrŇ wyjaĻnienie,

dlaczego zajmujemy siħ wyþĢcznie pþciĢ

gejw, a nie po prostu pþciĢ osb

homoseksualnych. OtŇ na obecnym etapie

moich badaı wydaje mi siħ, Ňe

niewþaĻciwe jest podejmowanie

Czym jest pþeę?

Wydaje siħ, Ňe wiemy, czym jest pþeę,

jednak ponawiane dyskusje na temat tej

kategorii dowodzĢ, Ňe w rzeczywistoĻci

wciĢŇ szukamy sposobw mwienia i

myĻlenia o tym przejawie naszej

identyfikacji i o tym aspekcie

identyfikowania nas. Pþeę okazuje siħ byę

instancjĢ fraktalnĢ: im bliŇej jej siħ

przypatrujemy, tym gþħbsze warstwy

zadziwiajĢcych struktur w niej

odnajdujemy. Nie wystarcza nam juŇ

podziaþ na pþeę biologicznĢ i pþeę

kulturowĢ, choęby z tego powodu, Ňe

podziaþ na to, co naturalne i to, co

kulturowe, okazuje siħ byę podziaþem

zaledwie umownym, co, jak sþusznie

wskazuje Jacques Derrida , ujawnia

choęby sþynny zakaz kazirodztwa:

powszechny (czyli speþniajĢcy wymogi

wystarczajĢce do uznania go za element

gatunkowego (biologicznego) wyposaŇenia

czþowieka), a jednak kulturowy (jako

zakaz moralny). MyĻlenie o pþci okazuje

siħ trudniejsze, niŇ nam siħ pierwotnie

wydawaþo. Czym zatem ona jest?

nadrzħdnym paradygmatem normatywnym

staę siħ musiaþ zakaz mħskiego

homoseksualizmu. MħŇczyŅni mieli

rywalizowaę, a nie kochaę siħ. W tym

sensie nowoŇytna kultura oparta na

przesþaniach judeochrzeĻcijaıskich dalece

odeszþa od perspektywy staroŇytnej, gdzie

mħsko Î mħska miþoĻę bywaþa skutecznie

wszczepiana w relacje spoþeczne. Tabu

mħsko Î mħskiego poŇĢdania okazaþo siħ

byę jednak Î jak uczy nas o tym

psychoanaliza Î nieskuteczne: pragnienie

wyparte powrciþo i zadomowiþo siħ w

zachodnioeuropejskiej przestrzeni

cywilizacyjnej jako fundament przestrzeni

homospoþecznej Î to okreĻlenie Eve

Kosofsky Sedgwick. MħŇczyŅni

zwiĢzywali siħ ze sobĢ poprzez

rywalizacjħ: okazaþa siħ ona skutecznym,

dostħpnym, satysfakcjonujĢcym sposobem

na kompensowanie wyrzucenia z kultury

otwartego pragnienia homoerotycznego.

Im gþħbsze poczucie pustki i niespeþnienia

z powodu tabu homoerotycznego, tym

bardziej gwaþtowne przejawy

kompensujĢcej agresji: oto jeden z

najwaŇniejszych przejaww

neurotycznoĻci kultury

zachodnioeuropejskiej. Agresji tym

gwaþtowniejszej, im bardziej wyparcie

okazywaþo siħ nieskuteczne powracajĢc

pod postaciami bĢdŅ ukrytego,

podziemnego homoerotyzmu, bĢdŅ w

wysublimowanej formie rŇnorodnych

form mħsko Î mħskiej adoracji spoþecznej,

m.in. w czci dla MħŇw Stanu,

Autorytetw Naukowych, Prorokw.

Natomiast poŇĢdanie kobieco Î kobiece

zostaþo nie tyle wyparte, co zawþaszczone

na uŇytek mħskiej, heteroseksualnej

rozkoszy. Kobiety miaþy poŇĢdaę

mħŇczyzn jako wypeþnienie ich

heteroseksualnego pragnienia i w tym

sensie homoerotyzm kobiecy takŇe zostaþ

objħty tabu. Byþo to jednak tabu innego

rodzaju z tego powodu, Ňe wykluczenie

mħŇczyzny z poŇĢdania kobiecego byþo

zbyt jawnym skandalem, zbyt

ostentacyjnym uderzeniem w kulturowe

podstawy mħskiej dominacji, by braę je

Judith Butler zakþada, Ňe pþeę jest kategoriĢ

bħdĢcĢ konstytutywnym elementem

procesw wymuszajĢcych obowiĢzkowy

heteroseksualizm i jako taka stanowi

niezbħdny element mechanizmw

utrwalania fallocentryzmu Î dominacji

mħskiej. PjdŅmy za tym tokiem myĻlenia.

W aktualnym stanie przestrzeni kulturowej

ludzie dzielĢ siħ na mħŇczyzn, posiadaczy i

gospodarzy kultury i przestrzeni spoþecznej

oraz kobiety, ktre sĢ posiadane przez

mħŇczyzn, sĢ ich uzupeþnieniem i

uwyraŅnieniem. HeteronormatywnoĻę

kultury oznacza, Ňe podstawowym

schematem interakcyjnym jest w niej

poŇĢdanie heteroseksualne: mħŇczyŅni

poŇĢdajĢ kobiet, kobiety poŇĢdajĢ

mħŇczyzn. Wzajemne poŇĢdanie mħŇczyzn

jest wykluczone, dodajmy za Eve

Kosofsky Sedgwick , poniewaŇ interakcjħ

poŇĢdania heteroseksualnego uzupeþnia

interakcja mħskiej rywalizacji, oznaczajĢca

caþĢ przestrzeı spoþecznĢ. Wszystkie

stosunki spoþeczne: polityczne,

gospodarcze, religijne, naukowe przez

wieki ksztaþtowane byþy przez walczĢcych

ze sobĢ mħŇczyzn, w zwiĢzku z czym

powaŇnie. Na wszelki wypadek, by owego

subwersywnego skandalu uniknĢę, kobiety

zostaþy w ogle pozbawione seksualnoĻci i

poŇĢdania, miaþy byę jedynie obiektem

poŇĢdania. Co waŇniejsze Î i co bardziej

haniebne Î homoerotyczne pragnienie

kobieco Î kobiece zostaþo wprowadzone w

orbitħ heteroseksualnego pragnienia

mħskiego w postaci mħskiej fantazji

erotycznej. W ten sposb lesbianizm zostaþ

podwjnie unicestwiony, z gry skazany

na milczenie, uniewaŇniony. Wyparcie i

uniewaŇnienie: dwa gesty wobec

homoerotyzmu mħskiego i kobiecego,

ktre ustanowiþy poŇĢdanie

heteroseksualne jedynym, dominujĢcym,

nieodwoþalnym.

fallocentrycznej istnieje o tyle, o ile

zostanie wypowiedziana przez mħskoĻę,

jest bowiem zaledwie tym, czym nie jest

mħskoĻę. Mwienie zatem o ápþci w

ogleÑ oznacza mwienie z pozycji

zawþaszczajĢco mħskiej, bowiem wpisuje

siħ w fallogocentryczny mechanizm

wypowiadania mħskoĻci jako posiadania /

nadrzħdnoĻci i kobiecoĻci jako podlegania

/ podrzħdnoĻci. Nie istnieje ápo prostu

pþeęÑ, oĻmielmy siħ stwierdzię. Istnieje

pþeę mħska i suplementarna do niej,

podlegþa, podporzĢdkowana pþeę kobieca.

RŇnica pomiħdzy mħskoĻciĢ a

kobiecoĻciĢ jest rŇnicĢ pomiħdzy

obecnoĻciĢ a pustkĢ. PustkĢ pozostajĢcĢ po

usuniħciu obecnoĻci, ktra jest wszystkim.

KobiecoĻę jest okalajĢcĢ mħskoĻę pustkĢ,

ktra podkreĻla, uwyraŅnia mħskoĻę, jest

caþkowicie wtrna wobec niej, to bowiem

mħskoĻę jest tym, co jest, kobiecoĻci zaĻ

nie ma i nie moŇe zostaę w Ňaden sposb

wypowiedziana inaczej niŇ poprzez mħskĢ

obecnoĻę. JeĻli zatem mwimy ápo prostu

o pþciÑ, mwimy wwczas jedynie o pþci

mħskiej, tylko ona bowiem jest i tylko z jej

perspektywy moŇliwe jest wypowiadanie

instancji pþci. Mwienie o kobiecoĻci jest

wþaĻciwe niemoŇliwie, poniewaŇ jest ona

milczeniem i nie-obecnoĻcia. Wszystko, co

nam pozostaje, to uczepię siħ owego ruchu

rŇnicy pomiħdzy obecnoĻciĢ mħskoĻci i

nieobecnoĻciĢ suplementarnej kobiecoĻci i

wskazywaę, w jaki sposb to, co kobiece,

jest haniebnie sprowadzone do átego-co-

dla-mħskoĻciÑ. JednoczeĻnie by

wypowiedzieę kobiecoĻę i by

wypowiedzieę pþeę inaczej niŇ

fallogocentrycznie narazię siħ musimy na

ruch w kierunku odwrotnym od tego

utrwalonego kulturowym paradygmatem

mħskiej obecnoĻci. Zamiast zatem podĢŇaę

od pustki ku peþni, od kobiecoĻci ku

mħskoĻci, podĢŇaę musimy ku kobiecoĻci

wykraczajĢc w kobiecĢ nicoĻę, w kobiecĢ

pustkħ, w kobiece nie-bycie, by na granicy

pomiħdzy Wszystkim i Niczym znaleŅę

szczelinħ umoŇliwiajĢcĢ wypowiedzenie

kobiecoĻci oraz nieheteronormatywnej i

niedominujĢcej mħskoĻci, na przykþad

Dopiero z tej perspektywy moŇna

przystĢpię do analizy sposobu, w jaki

ustanawiana jest pþeę: jest ona

konstruowana z perspektywy mħskiej

dominacji i w obrħbie heteroseksualnej

matrycy, ktra oznacza wszelkie poŇĢdanie

jako heteroseksualne. áMħskoĻęÑ to

instancja dominujĢca, aktywna,

posiadajĢca pragnienie. áKobiecoĻęÑ to

instancja podporzĢdkowana, milczĢca,

bħdĢca jedynie obiektem poŇĢdania.

ZauwaŇmy od razu: pþeę jawi siħ nam nie

tylko jako zestaw cech opisujĢcych

czþowieka, nazywanych cechami

pþciowymi, lecz jest czymĻ nieskoıczenie

wiħcej: jest kondycjĢ, jest niepowtarzalnĢ

pozycjĢ w sieci relacji kulturowych. W

tym ujħciu pþeę mħska / mħskoĻę jest

pozycjĢ radykalnie rŇnĢ od pþci kobiecej /

kobiecoĻci. Co wiħcej, w gruncie rzeczy

pozycjĢ, a zatem swoistego rodzaju

fantazmatycznym ámiejscemÑ przestrzeni

spoþecznej jest mħskoĻę, kobiecoĻę jest

tylko dodatkiem, uzupeþnieniem,

suplementem, jak mwi Derrida. Dyskurs

pþciowy, majĢcy przecieŇ swoje tak realne

skutki w ciele, skonstruowany jest w ten

sposb, Ňe realnĢ wydaje siħ byę tylko pþeę

mħska, jako oznaczajĢca sens pþciowego

binaryzmu: to z mħskiej perspektywy jest

on konstruowany i mħskiemu interesowi

ma sþuŇyę. KobiecoĻę w kulturze

mħskoĻci homoseksualnej. Pþeę jest zatem

czymĻ wiħcej niŇ zbiorem cech, jest

ruchem, ktrego kierunek usiþujemy

zmienię, ktrego konsekwencje usiþujemy

odwlec. KobiecoĻę jako nieobecnoĻę i brak

jest czymĻ radykalnie innym od obecnej

mħskoĻci, jest zarazem szansĢ na

wykroczenia poza CaþoĻę (konstruowanĢ w

obrħbie mħskiego bycia) ku Innemu Î

niewypowiedzialnie kobiecemu Î i

przyjħcie spojrzenia nieobecnego Innego

jako punktu wyjĻcia w re-konstrukcji

nowej, niestabilnej, balansujĢcej na

granicy bycia i nie bycia, egzystujĢcej

jedynie poprzez szczeliny, pħkniħcia i

nieciĢgþoĻci, kobiecoĻci i pisanej z

perspektywy Innego mħskoĻci. Pþeę to ruch

od bycia do niebycia, to instancja odkrycia

takiej InnoĻci, ktra pozwoli zaprzeczyę

temu, co kulturowo usankcjonowane w

obrħbie procedur mħskiej przemocy i

wypowiedzieę nowĢ kulturħ, radykalnie

InnĢ. Oto zatem ostatecznie to, o czym

chcemy myĻleę w tych rozwaŇaniach: ruch

od mħskiej obecnoĻci ku kobiecej

nieobecnoĻci, ruch negacji tego, co mħsko

Î obecne po to, by poza horyzontem

obecnoĻci odnaleŅę Ļlad Innego.

Odmieniec, homoseksualny mħŇczyzna, to

byę moŇe jeden z takich Ļladw

niewypowiedzianej

poza-obecnoĻci

lecz áchodzi (...) o podniesienie

pierwszego razu do n-tej potħgi.Ñ

Wszystkie inne momenty skþadajĢce siħ na

ludzkie Ňycie, ktre zwiĢzane sĢ z

identyfikowaniem siħ i byciem

identyfikowanym w obrħbie kategorii

pþciowych sĢ powtrzeniem i

przywoþaniem pierwotnego aktu nadania

toŇsamoĻci pþciowej. Oznajmienie: áto jest

chþopiecÑ w swym zakresie obejmuje caþy

gigantyczny gmach kulturowo

skonstruowanej mħskoĻci, dominujĢcej i

heteronormatywnej. Podobnie w

przypadku niewypowiedzialnej i ulegþej /

podlegþej kobiecoĻci. Kolejne powtrzenia

mħskoĻci i kobiecoĻci nie sĢ niczym innym

niŇ cytowaniem owej normatywnej

toŇsamoĻci pþciowej. Norma mħskoĻci i

norma kobiecoĻci, cytowana i reiterowana,

prowadzi do wytworzenia, jak powiada

Butler, zþudzenia esencjalnej mħskoĻci i

esencjalnej kobiecoĻci, ktra jest niczym

innym niŇ efektem inskrypcji: zapisania na

ciele wzorw kulturowych. To, co jest i co

jest powtarzane, to mħska obecnoĻę, ze

wzglħdu na ktrĢ i w obrħbie ktrej

ksztaþtujĢ siħ wszelkie relacje kulturowe i

spoþeczne. áRealnaÑ jest mħskoĻę

rozumiana jako kulturowo utrwalona

norma i zwiĢzane z niĢ preskrypcje oraz

kobiecoĻę, moŇliwa tylko Ňe wzglħdu na

mħskoĻę. áRealneÑ sĢ tylko wzorce

implantowane w nasze umysþy mocĢ

owego performatywnego aktu

zaþoŇycielskiego, powtarzanego do Ļmierci

i nawet po niej. Dusza jest wiħzieniem

ciaþa, powiadaþ Michel Foucault i miaþ

racjħ: wszczepiony w umysþy i wypisany

na ciele sposb myĻlenia o pþci stwarza

iluzjħ substancjalnej pþciowoĻci, ktra

wydaje siħ byę naturalnĢ, biologicznĢ bazĢ

warunkujĢcĢ w oczywisty sposb

zachowania uznane za mħskie i kobiece.

Pþeę jest iluzjĢ, ktra staje siħ obecnĢ

rzeczywistoĻciĢ w ramach

heteronormatywnego i

fallogocentrycznego wypowiedzenia. Staje

siħ átwardĢÑ rzeczywistoĻciĢ kobiecego

upodlenia i mħskiej dominacji. Staje siħ

rzeczywistoĻciĢ wyparcia mħsko Î

Budowanie pþci

Butler przypomina nam mechanizm, przy

pomocy ktrego konstruowana jest pþeę, w

ramach swoje teorii performatywnoĻci pþci.

Pþeę jest ustanawiana w performatywnym

Î mħsko uobecniajĢcym Î akcie

kategoryzacji: áTo jest dziewczynkaÑ. áTo

jest chþopiecÑ. Ten pierwotny akt obejmuje

wszelkie przyszþe codzienne akty pþciowej

identyfikacji, bħdĢ one nieustannym

powtrzeniem tego pierwotnego,

fundamentalnego aktu ustanowienia istoty

ludzkiej jako mħŇczyzny lub jako kobiety.

Powtrzenie to, jak nas nauczyþ Gilles

Deleuze, nie jest tylko dodawaniem

kolejnych razw do owego pierwszego,

Innego.

mħskiego poŇĢdania i trywializacji

poŇĢdania kobieco Î kobiecego. Staje siħ

rzeczywistoĻciĢ, ktrej skutki

obserwujemy na swoim ciele i ktrych

doĻwiadczamy w naszej codziennoĻci.

áposþug domowychÑ, jako biologicznie

niezdolna do dziaþalnoĻci wyŇszej, do

wychylenia siħ poza kuchniħ i sypialniħ.

Nie moŇemy zatem dziĻ, mwiĢc o pþci,

swobodnie dywagowaę na temat

biologicznych podstaw tego, co okreĻlamy

jako ámħskoĻęÑ i ákobiecoĻęÑ nie

pamiħtajĢc, Ňe wþaĻnie instancja

biologiczna byþa instancjĢ uzasadniajĢcĢ

przemoc wobec kobiet. A chodzi przecieŇ

tylko oto, Ňe jedni z ludzi posiadajĢ

macicħ, a inni penisy! Ten w sumie doĻę

bagatelny aspekt anatomiczny zostaþ

jednak kulturowo oznaczony w ten sposb,

Ňe staþ siħ podstawĢ fundamentalnego dla

naszego krħgu kulturowego systemu

spoþecznej nierwnoĻci, w ramach ktrego

jedna poþowa ludzkoĻci zostaþa

pozbawiona wszelkich praw i zapħdzona

do usþugiwania drugiej poþowie. Retoryka

rŇnicy biologicznej jest

skompromitowana, moralnie podejrzana,

niewarta wiħkszej uwagi. MwiĢc o pþci

nie mwimy o detalach anatomicznych .

Mwimy o przemocy, ktra od pierwszego

momentu ludzkiego Ňycia ksztaþtuje nasze

ciaþa na mħskie lub kobiece i jest obecna w

naszej codziennoĻci, zapobiegajĢc

odchyleniu od przypisanej nam normy.

Pþeę jest zatem ustanawiana w nas jako

instancja kulturowej przemocy. Na czym

polega mechanizm owego ustanowienia?

JesteĻmy oznaczeni pþciowo w pierwotnym

akcie performatywnym i skazani na

nieustanne powtarzanie owego oznaczenia

w nieskoıczonym cytowaniu kulturowych

wzorcw pþciowych. Najpierw straŇnikami

naszej poprawnoĻci pþciowej sĢ najbliŇsi,

ktrzy przyuczajĢ nas do tego, co oznacza

byę dziewczynkĢ, a co chþopcem. Potem

rolħ tħ przejmuje grupa rwieĻnicza, a

potem juŇ jesteĻmy wystarczajĢco

przyuczeni, by strzec samych siebie. Potem

juŇ áwiemyÑ, co przystoi mħŇczyŅnie, a co

kobiecie. I trzymamy siħ tego, choę nie

istnieje Ňaden trybunaþ, przed ktrym

moŇemy zostaę postawieni za

niesubordynacjħ. Lub inaczej Î trybunaþ

ten to pewien sprytny efekt

wyprodukowany w naszej ĻwiadomoĻci,

PþciowoĻę konstruowana jest jako

substancjalna iluzja przy uŇyciu retoryki

rŇnicy biologicznej. Zazwyczaj w naszym

piħknym przywiĻlaıskim kraju rozmaici

MĢdrzy Akademicy przy okazji rozmowy

o pþci z uĻmieszkiem wypowiadajĢ

bþyskotliwe uwagi o tym, Ňe oni mogĢ

ákaŇdemu postmoderniĻcieÑ wytþumaczyę,

czym jest pþeę i na czym polega rŇnica

pomiħdzy mħŇczyznĢ i kobietĢ.

BþyskotliwoĻci im juŇ jednak nie starcza,

by zauwaŇyę, Ňe ludzie rŇniĢ siħ od siebie

na setki innych sposobw, a rŇnice te sĢ

nierzadko rwnie gþħboko zakorzenione w

strukturach organizmu, jak rŇnice

pþciowe. Niemniej jednak Î i to jest

ostatecznie podstawowa uwaga Î tylko

wokþ rŇnicy pþciowej zorganizowano

system upokarzajĢcej podlegþoĻci, jednĢ z

pþci ustanawiajĢc átowaremÑ w

spoþecznym systemie wymiany. Ten rodzaj

niewolnictwa ustanowiony zostaþ w

oparciu o takie same mechanizmy, na

podstawie ktrych ustanowiono

niewolnictwo rasowe, choę w tym drugim

przypadku o wolnoĻci lub niewoli

decydowaþ zaledwie kolor skry.

Niewolnictwo kobiet, trwajĢce bez

wĢtpienia do dziĻ w formie darmowych

usþug domowych, jakie ĻwiadczĢ kobiety

na caþym Ļwiecie swoim rodzinom, jest

elementem szerszego systemu

spoþecznego, w ktrym panujĢ

niepodzielnie heteroseksualni mħŇczyŅni.

Owszem, biologiczna rŇnica pþciowa

istnieje, ale istnieje w sieci systemu wþadzy

i przemocy, ktre jednĢ z tych pþci skazuje

na niewolnictwo, milczenie i nieobecnoĻę.

Co wiħcej, owo niewolnictwo przez wieki

byþo, a nierzadko jest do dziĻ uzasadniane

poprzez odwoþanie do struktur

biologicznych. KobiecoĻę miaþa byę

wedþug tych teorii stworzona jako ulegþa,

jako przeznaczona do macierzyıstwa i

Jacek Kochanowski - Czy gej jest mężczyzną Przyczynki do teorii postpłciowosci.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: