transgresje_cielesności.pdf

Michał Brzeziński

Transgresje cielesności

1. Co to jest „przekraczanie”?

Trzeba odrzucić to, co w nas zniewala nas

Jacek Kaczmarski, Obława cz. III

Między Tobą a mną zieje przepaść

Jacek Kaczmarski, Między Nami

Problem transgresji cielesności od niepamiętnych czasów musiał być wielce trudnym do podjęcia, gdyż

budził sprzeciw, strach lub podziw, a te sprzeczne emocje nie zawsze, a raczej rzadko bywają sprzymierzeńcami

myślenia. Średniowieczne techniki ascetyczne raz były uznawane za chwalebne i niejeden człowiek zyskał sobie

świętość dzięki „umartwianiu ciała”, a raz stawały się wyklętymi nadużyciami dla uciech własnych. Raz je zalecano,

raz zabraniano, nazywając pogańskimi. To już pierwszy dowód na istnienie wrodzonej potrzeby przekraczania

cielesności i wznoszenia tego, co nazywa się duszą, kiedy indziej jaźnią czy res cogitan s [1] , ponad to, co zmysłowe i

cielesne. Człowiek poprzez ekstremalnie silne doznania, jak w praktykach joginistycznych, przezwycięża instynkty,

wyzwalając czystą wolę i oczyszczając świadomość z tego, co nie należy do „jądra człowieczeństwa” czy „Boga”.

Bliskość tychże jest zdumiewająca.

W przypadku refleksji nad transgresją w kontekście medialnym nieuniknione wydaje mi się pytanie o

podmiot, gdyż każda transgresja, każde przekroczenie granicy jest gestem wyzwalania się kogoś – szeroko

rozumianego podmiotu, z czegoś – własnej, tożsamości (cielesnej, psychicznej, społecznej czy kulturowej), czyli

ograniczeń, które charakteryzują go poprzez jego relacje z tym, co wobec niego zewnętrzne. Być może źródeł

transgresji należałoby szukać w samym dualizmie językowo-przedmiotowym, jako że człowiek wyzwalając się spod

panowania materii za pomocą słowa, przekroczył jednocześnie barierę cielesności i stworzył inną przestrzeń –

przestrzeń językową, w której obrazy i dźwięki zaklinano w pojęcia. Transgresja opiera się bowiem na wierze w

podział na wewnętrzne i zewnętrzne, a więc zakłada silną podmiotowość – nie fraktalną [2] , a jeszcze

modernistyczną. Podmiotowość, która jest axis mundi przestrzeni nomadycznej umysłowości.

W tym, co odkrywamy po przekroczeniu bariery ciała, odnajdujemy nową wizję cielesności, która bardzo często nie

zrywa więzów tożsamości, lecz je modyfikuje. Znana mi osoba w wieku dwudziestu lat zmieniła płeć, czym

wprawiła w zakłopotanie lokalną społeczność, gdyż więzy tożsamości, wcześniej uformowane przez ciało, musiały

ulec transformacji w obliczu jego modyfikacji. Cielesność, tożsamość i podmiotowość są trzema szczeblami, między

którymi interakcja zachodzi wolno, natrafiając na opór zarówno materii ciała, jak i relacji kulturowych. Transgresja

jest reakcją na konflikt niewspółmiernych skal wartości, w którym nie kierujemy się rozsądkiem, tylko obranym,

bądź też narzuconym nam niegdyś kierunkiem „rozwoju” osobowości. Kierunek ten może okazywać się zupełnie

absurdalny w nowym otoczeniu, bo więzy społeczne zmieniają się wraz z pojawianiem się modyfikacji ciała lub

tożsamości. Ciało usytuowane jest pomiędzy społecznością a osobowością i podmiotowością. Po akcie transgresji

nasiąkamy nowymi „okolicznościami społecznymi”. Nawarstwiają się one w osobowości na wcześniejszych

społecznych uwarunkowaniach, bynajmniej nie uwalniając nas od zależności psychicznych wynikających z faktu, że

posiadamy tożsamość. Wzbogacają nas, co przeczy naszemu dążeniu do idei wolności jako pustki – braku uzależnień

i więzów psychicznych. Przed przekroczeniem nie możemy zdawać sobie sprawy z tego, co będzie się działo z nami

w nowym kontekście psychicznym i społecznym. Wizja stanu rzeczy sprzed przekroczenia nigdy nie jest tożsama z

wizją po przekroczeniu.

Media, ze swej istoty, służą transgresji ciała, gdyż funkcjonują po to, by czynić możliwym, co możliwe

dotychczas nie było. Medialne przekraczanie ciała zmienia całą kulturę [3] , gdyż relacje podmiotu – ciała – kultury

zostają przekształcone [4] . Ciało, jego płciowość i wszelkie uwarunkowania zostają zawieszone, tym samym

umożliwiają swobodną zabawę kontrastem między światem medium a światem, w którym są istotne.

Możliwe jest widzenie bez podmiotu, bo obrazy mogą być rejestrowane, a nawet analizowane bez udziału

człowieka. Dzięki mediom pokonujemy więc ograniczenia ciała, wnikamy „nagą psychiką” w akcie tele-obecności,

wynikającej z tele-widzenia, w inne konteksty kulturowe i stawiani jesteśmy w permanentnym stanie konfliktu

niewspółmiernych skal wartości, pomiędzy światem wyidealizowanej, pozbawionej cielesności i znakowej natury

seksualności fantomów ekranowych, a światem pełnym niedoskonałości i rozpadu. Wirtualizacja naszej tele-

obecności odbywająca się w procesie wkraczania nowych technologii w medialną rzeczywistość z jednej strony

uniezależnia nas od bytów istniejących i daje nieograniczone pole ekspansji wyobraźni, a z drugiej jeszcze boleśniej

wprowadza w ograniczenia ciała, bo uświadamia nieistnienie tej drugiej strony ekranu. Wyidealizowana

„mediasfera” zostaje skonfliktowana z biosferą. Zanika fraktalizująca się część podmiotu, która złączyła się z

wirtualną przestrzenią lub terroryzuje swoją doskonałością i wyższością. Zanegowanie wiary w cyberprzestrzeń,

„mediasferę”, skórę kultury, które towarzyszy nam wciąż w dużej części naszego poza-medialnego życia, kiedy

myślimy o cyberprzestrzeni jako czymś nieistniejącym, urojonym, sprawia, iż tożsamość nasza zostaje wtedy oparta

na res extensa – pojmowanej jako nagiej konsumpcyjnej zwierzęcości, która zwątpiła już nie tylko w zawartość

treściową medium, ale i całą równie odrealnioną, zdekonstruowaną i od-czarowaną kulturę. Uznała bowiem tę

ostatnią za arbitralną, kontekstualną i dyskursywną, bo pozbawioną podpórek metafizycznych i religijnych, a także

otwartą na erystyczne manipulacje etyką jako dziedziną filozofii. Innymi słowy, gdyby odbierać ludziom raz

zaistniałą w ich życiu cyberprzestrzeń, która zdążyłaby wyzwolić ich instynkty, obserwowalibyśmy wtórne

uzwierzęcenie ludzkości, które daje się odczuć choćby podczas wieczornego spaceru po mieście. Przestrzeń miasta

przesycona hiperrealistyczną estetyką uwalnia człowieka, podobnie jak cyberprzestrzeń, spod poczucia prawa i

odpowiedzialności za konsekwencje czynów. Transgresja cielesności zostaje zastąpioną transgresją kultury.

To w sposób oczywisty powoduje konieczność przyspieszonego i zintensyfikowanego dialogu

międzykulturowego, który ma nas ratować przed klęską pogromu i roztrwonienia dorobku ludzkości, jaki może się

stać udziałem współczesnych nomadów, którzy nie szanują tego, co jest tylko pewną powierzchnią [5] , stanowiącą

część ich drogi. Wirtualizacja kultury ukazana w książce Sławoja Žižka Przekleństwo fantazji jest przecież

poważnym zagrożeniem, bo czym będzie człowiek jako część powłoki kultur y [6] , część wielkiego cyber-ciała, bez

kultury? Media umożliwiają nam pozorną ucieczkę od fizyczności, jednak w naszych umysłach stale osadza się

nagromadzony materiał i zaczyna z wolna przypominać folder temporary internet files , czyli wielki worek, w którym

obok siebie znajdujemy fragmenty różnych tematycznie witryn. Žižek [7] proponuje opróżnienie zalegających

zasobów prze-informowanych umysłów. Czy jest to możliwe? Czy komuś się opłaca opróżnianie pamięci z

najbardziej niewolących nas nawet „fantazji”, jeśli stanowią one podstawę komunikacji międzyludzkiej i ładu

społecznego? Czy wizja transgresji, niezaczynająca od przekroczenia ciała i instynktów (jak to się dzieje w kręgach

artystów body art ), a od transgresji kultury, jaką spotykamy u Markiza de Sade’a, jest właściwa [8] ? Czy

przekroczenie fantazji religijnej, wyzwolenie się spod norm społecznych nie osadza nas niepostrzeżenie na powrót w

naszych ciasnych ciałach, instynktach i wynikających z nich kompleksach? Pismo, telewizja, radio pokonują

przecież ograniczenia głosu ludzkiego, telewizja dodatkowo granicę wzroku, jaką jest przedmiot i horyzont, które

związane są z cielesnym byciem w danym miejscu [9] . Nasze widzenie kształtuje zaś sposób myślenia. Kultura nasza

jest kulturą antropocentryczną. Nasze rozumienie świata jest rozumieniem widzialnego i jeśli opiera się o

niewidzialne, to zawsze niewidzialne jest przetworzonym widzialnym. Psychicznie i kulturowo uwarunkowani

jesteśmy przez fizyczne postrzeganie siebie jako centrum przestrzeni widnokręgu, co można porównać z formami

mandal [10] i sposobami budowania starych miast otoczonych murami obronnymi. Ekran decentralizuje człowieka,

pozbawia go jednej totalnej podmiotowości poprzez zmianę mechanizmów widzenia, ponieważ człowiek przestaje

być w centrum – w zamian otrzymuje ekran i tymczasowy punkt widzenia przyjmowany przez ekran i narzucony

człowiekowi (P.O.V.). Telewizor jako przedmiot staje się nośnikiem dla wizerunku innych przedmiotów. Malarze

holenderscy często przedstawiali na swoich płótnach lustra spełniające podobną funkcję, chociaż różnica między

lustrem, a telewizorem jest przecież oczywista. Podobnie rzecz ma się z każdym innym ekranem fantazji [11] . Media

zmieniają stan pojmowania rzeczy, który dotychczas rozumiany był jako „naturalny”. Każde medium jest

przekroczeniem nie tylko ciała, ale i mentalności, a co za tym idzie redefiniuje podstawowe pojęcia naszej

kultur y [12] .

Najkrócej można powiedzieć, że granice przekracza się, bo są i kuszą. Jak bariera ekranu w kinie,

powodują, że czujemy, iż nie potrafimy ich przekroczyć w drodze do osiągnięcia spełnienia, nie możemy posiąść

ekranowego przedmiotu pożądania. Niemoc widza w stosunku do przedmiotu pożądania w psychoanalitycznej teorii

filmu rozumiana jest jako aktualizacja kompleksu kastracji, która wymuszona zostaje poprzez dyspozytyw

kinematograficzny. Niemoc polega na połączeniu wyobrażonego “ja”, poprzez pożądanie “tego” lub “jej”, z materią

nieosiągalną dla realnego “ja”, a więc skonfliktowaniu wyobrażenia o sobie – skonstruowanego na kanwie filmu – z

“ja” realnym. Za przekroczenie bariery fikcji, oprócz ekwiwalentu pseudo-mistycznego wyzwolenia z czasowej

linearności projekcji – zappingu, może być uznane także podejście do świata realnego jako kontynuacji świata

diegetycznego, w którym filmowy gadżet staje się kluczem do innego wymiaru, przeniesieniem praw rzeczywistości

wirtualnej, diegetycznej na tak zwany „real”. W pewnym sensie nieustanne przenikanie się osób w cyberprzestrzeni i

zjawisko intermedialności, które jest codziennym doznaniem współczesnych nomadów [13] tłumaczy współczesne

podejście do “wielości” równoprawnych i indywidualnych światów [14] . Światów post-transgresywnych, złudnych i

niewymagających przekraczania realnego, do których odrzucenia wystarczy ich świadomość. Przekonanie o tym, że

świat, w którym żyjemy jest światem wirtualnym [15] , posiadającym u swych podstaw jakąś kabalistyczną kalkulację

oraz rozmiłowanie w metaforach nowego świata ( Matrix , Kosiarz umysłów ), czy nowego ciała ( Johny Mnemonic ,

Robocop , Videodrome , eXistenZ [16] ) .

Należy stwierdzić – nie traktując jednak źródła bólu [17] wynikającego z dystansu między znaczącym a

znaczonym jako jedynego i podstawowego motoru transgresji – iż źródła jej mogą być różne. Nie ma sposobów na

wymienienie wszystkich przyczyn obiektywnych i subiektywnych, lecz traktując każdy gest człowieka jako przejaw

transgresywnego przekroczenia stanu sprzed chwili poprzedzającej obecną, możemy posługiwać się znanym dobrze

w psychologii terminem „motywacja”.

Ważną motywacją, według mnie skłaniającą do transgresji, jest doznanie przewidywalności. Jeśli przyjrzeć

się np. muzyce, zobaczymy, że struktura utworu muzycznego składa się z elementów powtarzalnych i

przewidywalnych, jak choćby rytm [18] , równoważących elementy zaskakujące, nowe, transgresywne, na które

słuchacz otwiera się i które akceptuje jedynie wtedy, kiedy post factum stwierdza, iż wynikały one z całości i

wpisują się w nią uzupełniając i wzbogacając . Podobnie w kulturze niektóre formy przekroczenia pojawiają się

(powiedziałbym) w złym kontekście (niekoniecznie czasowym) i są wyszydzane lub tępione.

Transgresja, jeśli ma przynieść efekt w kulturze (nie efekt odrzucenia całości, lecz efekt jej zmiany, dostosowania)

wymaga wręcz muzycznego wyczucia i praktycznej wiedzy o tym, że przekraczać najłatwiej jest na początku taktu –

na „raz”, wtedy gdy sytuacja sprzyja pojawianiu się nowych elementów, bo wybrzmiewa właśnie najsłabsza część

taktu i oczekujemy na najmocniejszą. Dobrze jednak, jeśli wcześniej element transgresywny zostanie wprowadzony

przez coś, co należy do kanonu – dominanty, przez wiodący instrument lub zmianę układu całości – tzw. „przejście”

w muzyce popularnej. Tak więc skuteczna, ponadjednostkowa transgresja odbywająca się w kulturze najczęściej jest

czymś umownym i nie do końca tak nowatorskim, jak można by się było tego spodziewać. Podobne gesty

przekroczenia w kulturze, jeśli są potwierdzone przez – jak bym to nazwał – kompozycję rozmaitych elementów

składających się na witraż kulturowego kanonu są jednak momentami zwrotnymi w historii. Nie tylko historii sztuki.

Omawiany rodzaj bólu wynika z poczucia przewidywalności kultury (zapewniającej bezpieczeństwo

człowiekowi), i (jednoczesnego) strachu przed utratą tegoż bezpieczeństwa. Sprawia również, że podejmujemy

śmiałe wyprawy do Afryki, by zrównoważyć jakoś bezpieczeństwo zagrożeniem. Poczuć smak przygody, choćby

przez ekran. Pragniemy wyskoczyć poza kontrolujący nas system. Jest to naturalna tendencja człowieka do tego, by

postrzegać siebie jako istotę wolną. Kluczem do egzystencjalnej wolności człowieka jest niemożliwość poznania

jego “ja” jako podmiotu i przewidywania jego zachowań. Stąd obawa przed inwigilacją, a jednocześnie pogoń za

bezpieczeństwem, za identyfikacją w obrębie chroniącego systemu. Człowiek współczesny zazwyczaj przestaje się

identyfikować z tym, co zostało przez niego poznane, traktując to jako schronienie, do którego może w każdej chwili

powrócić. Własna tożsamość, kiedy zostaje rozpoznana, staje się maską i człowiek – jako podmiot, a nie tożsamość –

identyfikuje się z tym, co jest poza możliwością manipulacji, bo jedynie to daje mu poczucie wolności. Jednocześnie

chce być zrozumiany i cierpi ze względu na przepaść komunikacyjną, jaka istnieje między nim a światem. Taki jest

sens motta tej części rozważań, które zestawia dwa różne teksty, z różnych okresów twórczości Jacka

Kaczmarskiego.

2. Kto to podmiot?

Wydaje mi się, iż największy wpływ na Aronofskiego ( Pi ,1998) jako na współczesnego twórcę filmowego,

stykającego się na co dzień z komputerami, ma myślenie kategoriami pitagorejsko-kabalistycznymi. Kategoriami,

które traktowane są potocznie jako przedłużenie naukowości, zarówno w tym sensie, że nauka teoretyzuje i

wykorzystuje teorię utkaną z abstraktów do działań praktycznych (od analizy finansowej, analizy zjawisk

kulturowych, do obliczania nośności ścian w budynkach), a także w kontekście pytania o początek świata, które jest

pytaniem ciekawym chyba dla każdego człowieka posiadającego zmysł filozoficzny. Kategorie te dają uproszczoną

odpowiedź: Początek wynika z abstrakcji matematycznej, ze struktury, w czym znowu można upatrywać typowo

naukowego kultu myśli. Nauka poza tym zanegowała materialność materii i uznała tymczasowo za „stałą” jedynie

falę, gdyż materia posiada naturę falową, natomiast podważenie czasu i przestrzeni jako stałych sprawia, że musimy

myśleć o wszechświecie jako tymczasowym układzie elementów. Potwierdza to topika biblijna, mówiąc o nieco

innym kodzie niż cyfra, który ma w odróżnieniu od cyfry naturę fali: „na początku było słowo”. Słowo, które nie jest

pismem, ani głosem ludzkim, lecz słowem Boga – wibracją, falą, która poprzez cyfrę może zostać przedstawiona lub

zastąpiona. Owe tendencje odzwierciedliły się w debiucie Aronofsky’ego. Film mówi o tym, że jeśli u podstaw

świata znajdują się cyfry, jeśli wszystko może zostać wyliczone i zastąpione przez cyfry, to cyfry mają moc tejże

wibracji, mogą dać człowiekowi wiedzę i władzę nad materią. Komputer jako maszyna licząca w zawrotnym tempie,

tajemnicza, której cyfry są dla nas utajone, musi być więc łącznikiem między tajemną maszynerią cyfrującą

świat [19] a tym, co mamy przed sobą w formie pudła pełnego kabli i wiatraczków. Transgresja jest tu zarówno

transgresją świata, jak i ciała rozumianych jako hyle . Komputer jest także przedłużeniem ludzkiego umysłu; sprawia,

że to, czego człowiek nie zrozumieć może być przeliczone przez komputer, a sieć komputerów tworzy wspólnotę

myśli doskonalszych od ludzkich – arcyprecyzyjnych. Popadamy więc w sprzeczność pomiędzy hylomorfizmem

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: