system_finansowania_partii_politycznych.pdf

Nr 91

luty 2009

System finansowania partii

politycznych w Polsce

– kierunki zmian

Ja ros³aw Zbie ran ek

l Dotychczasowe propozycje zmiany systemu

finansowania partii politycznych, sk³adane przez

Platformê Obywatelsk¹ w Sejmie VI kadencji,

formu³owane by³y bez g³êbszej analizy ich skutków

i nastawione przede wszystkim na efekt propagandowy.

Dotyczy to tak¿e najnowszej propozycji zawieszenia na

dwa lata dotacji dla partii w ramach szukania

oszczêdnoœci bud¿etowych. Zlikwidowanie lub

zawieszenie bud¿etowego finansowania partii

politycznych – przy braku wskazania realnej

mo¿liwoœci pozyskania œrodków z innych Ÿróde³ – mo¿e

doprowadziæ do negatywnych skutków dla polskiego

systemu partyjnego oraz zwiêkszyæ zagro¿enia

korupcyjne.

l Konieczne jest utrzymanie subwencji i dotacji

z bud¿etu, jednak w mniejszej ni¿ dotychczas

wysokoœci. Redukcje powinny obj¹æ zw³aszcza

najbogatsze partie, co pozwoli ograniczyæ obecne,

ra¿¹ce nierównoœci miêdzy partiami.

l Niezbêdne jest tak¿e wprowadzenie innych g³êbokich

zmian w obecnym systemie finansowania partii

politycznych w Polsce, w tym zwiêkszenie publicznej

kontroli wydatków partyjnych, ograniczenie wydatków

na kampanie medialne, podniesienie nak³adów na

prace eksperckie oraz umo¿liwienie obywatelom

bezpoœredniego wspó³decydowania o wielkoœci dotacji

dla danej partii.

System finansowania partii politycznych w Polsce – kierunki zmian

w Po l s ce de cy zjê o prze nie sie niu g³ów ne go ciê ¿a ru fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz -

nych na bu d¿et pa ñ stwa. Ta kie roz wi¹za nie sta no wiæ mia³o od po wiedŸ na

rosn¹c¹ pre sjê, zwi¹zan¹ z ko szta mi bie¿¹cej dzia³al no œci pa r tii po li ty cz nych, jak i ka m pa nii

wy bo r czych, jed no cze œ nie prze ci naj¹c pato lo gi cz ne, ko ru pcjo gen ne powi¹za nia po li ty ki

z w¹ski mi gru pa mi in te re sów. Mia³o ono wy rów naæ szan se w ry wa li za cji po miê dzy pa r tia mi

post komu nisty czny mi i no wy mi fo r ma cja mi, któ re nie mia³y do stê pu do za ple cza finanso -

wo-orga nizacyj ne go, wy wodz¹cego siê z po prze dnie go sy ste mu.

Wraz z utwo rze niem sy ste mu opa r te go na prze ka zy wa niu œro d ków pu b li cz nych na dzia³al -

noœæ pa r tii do ko na no zna cz ne go ogra ni cze nia in nych Ÿró de³ ich fi nan so wa nia, ta kich jak zbiór ki

pu b li cz ne i fi nan so wa nie przez oso by pra w ne. Pa r tie mog¹ byæ odt¹d fi nan so wa ne je dy nie ze

sk³adek cz³on ko wskich, da ro wizn (w okre œlo nej, œci œle li mi to wa nej wy so ko œci i ty l ko od osób

fi zy cz nych), spa d ków, za pi sów, kre dy tów ban ko wych oraz wspo mnia nych ju¿ do ta cji i sub-

we ncji bu d¿e to wych.

Po ki l ku la tach od wdro ¿e nia re fo r my naj wa¿ nie j szym Ÿród³em fi nan so wa nia wiê kszo œci

pa r tii po li ty cz nych sta³y siê œro d ki pu b li cz ne, prze ka zy wa ne w fo r mie – wyp³aca nej w ra tach

przez ca³¹ ka den cjê Se j mu – co ro cz nej sub we ncji prze zna czo nej na cele sta tu to we. Jej wy so -

koœæ jest za le ¿ na (na pod sta wie al go ry t mu za wa r te go w usta wie o pa r tiach po li ty cz nych) od

wy ni ku, jaki po szcze gó l ne pa r tie uzy ska³y w wy bo rach par la men tar nych, z wa ¿ nym za strze -

¿e niem, ¿e na pu b li cz ne pie ni¹dze mog¹ li czyæ ty l ko te pa r tie, któ re uzy ska³y mi ni mum 3%

wa ¿ nie od da nych g³osów (w przy pa d ku ko a li cji – 6%).

W 2001 roku pod jê to nie zwy kle istotn¹ dla fun kcjo no wa nia ¿y cia pub li cz ne go

udo wod ni³a, ¿e sub we ncje z bu d¿e tu pa ñ stwa sta³y siê g³ów nym Ÿród³em do cho dów,

upra w nio nych do ich otrzy ma nia, pa r tii po li ty cz nych. Œro d ki fi nan so we z in nych do -

zwo lo nych usta wo wo Ÿró de³ – sk³adki cz³on ko wskie czy te¿ da ro wi z ny od osób fi zy cz nych –

sta no wi¹ je dy nie nie wielk¹ czêœæ pa r ty j nych bu d¿e tów. In nym bar dzo wy ra Ÿ nym efe ktem

wpro wa dze nia no we go sy ste mu by³o znacz¹ce, w nie któ rych przy pa d kach na wet wie lo kro t ne,

zwiê ksze nie fun du szy, ja ki mi dys po nuj¹ pa r tie po li ty cz ne, w po rów na niu do sy ste mu fi nan so -

wania sprzed 2001 roku.

Kwe stia fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych bu dzi wie le kon tro we r sji. Doty ch cza so wy spo sób

ma za rów no swo je za le ty, jak i wady. „Bu d¿e to we wspa r cie dla pa r tii uporz¹dko wa³o i usta bi li -

zo wa³o polsk¹ sce nê po li tyczn¹. Ten w su mie po zy ty w ny pro ces ma jed nak dwa ne ga ty w ne skut ki

– na d³u¿sz¹ metê prowadzi do skostnienia sceny politycznej, a same partie sk³ania do bierno-

œci” 1 . Ol brzy mie wspa r cie fi nan so we, ja kie pa r tie co ro cz nie uzy skuj¹ z bu d¿e tu pa ñ stwa, spra -

wi³o, i¿ pol ski sy stem pa r ty j ny jest bar dziej usta bili zo wa ny i prze widy wa l ny. Z dru giej stro ny

jed nak nowe pod mio ty po li ty cz ne maj¹ bar dzo nik³e szan se na to by za ist nieæ w pa r la men cie.

Roz wa ¿aj¹c now¹ sy tu a cjê na pol skiej sce nie pa r ty j nej wa r to przy wo³aæ mo del „ka r te lu” pa r tii,

au to r stwa R. Ka t za i P. Ma i ra 2 , zgodnie z którym partie – maj¹ce dostêp do œrodków publicz-

nych – uzale¿niaj¹ siê od niego, nie wyra¿aj¹c zainteresowania zmian¹ tego stanu rzeczy,

Wi told Ga do m ski, 1 procent na partie , „Ga ze ta Wy bo r cza” 11.03.2008.

P. Mair, R.S. Katz, Pa r ty Or ga ni za tion, Pa r ty De mo c ra cy and the Eme r gen cje of the Ca r tel Pa r ty , (w:) P. Mair,

Pa r ty Sy stem Chan ge , Oxford University Press 1998, s. 94.

Instytut Spraw Publicznych

Analizy i Opinie, 91

Sy stem fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych w pra kty ce

P ra kty ka fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych w ka den cjach 2001–2005 oraz 2005–2007

System finansowania partii politycznych w Polsce – kierunki zmian

tworz¹c wy izo lo wa ny ka r tel. Co wa ¿ ne – pa r tie, bêd¹ce poza nim, maj¹ ogro m ne pro ble my

z pod jê ciem rów no rzêd nej ry wa li za cji 3 i wejœciem do tej struktury. Dotyczy to równie¿ tych or-

ga ni za cji, któ re z ka r te lu „od pad³y”. Fa kty cz ny rozk³ad lub roz bi cie pa r tii, któ re utra ci³y fi nan -

so wa nie z bu d¿e tu po wy bo rach w 2007 roku: Sa mo ob ro ny i Ligi Pol skich Ro dzin, po twier dza

w pe³ni ten pogl¹d.

Wa r to zwró ciæ rów nie¿ uwa gê na sto p nio we, ale zna cz ne zwiê ksze nie kwot, ja kie pa ñ stwo

prze ka zu je na rzecz pa r tii po li ty cz nych. W 2003 roku pa r tie z tytu³u sub we ncji otrzy ma³y ³¹cz -

nie ponad 36 mln z³, dwa lata póŸniej ju¿ ponad 59 mln z³, a roku 2008 kwotê w wysokoœci

107 mln z³ (patrz tabela 1). Charakterystyczne s¹ równie¿ doœæ du¿e dysproporcje. Tendencje te

wy ni kaj¹ ze zna cz nej po la ry za cji sce ny po li ty cz nej, zmnie j sze nia li cz by pa r tii upra w nio nych do

uzy ski wa nia fi nan so wa nia z bu d¿e tu oraz rewa lo ry za cji kwot.

Ta be la 1. Prze wi dy wa na wy so koœæ sub we ncji na dzia³al noœæ sta tu tow¹, przys³uguj¹cych

pa r tiom po li ty cz nym w 2008 roku

Nazwa partii

Subwencja za 2008 r.

(z³)

Platforma Obywatelska Rzeczpospolitej Polskiej

37 966 470,31

Prawo i Sprawiedliwoœæ

35 508 066,85

Polskie Stronnictwo Ludowe

14 201 375,95

Sojusz Lewicy Demokratycznej*

13 515 020,02

Socjaldemokracja Polska*

3 329 787,54

Partia Demokratyczna — demokraci.pl*

2 252 503,34

Unia Pracy*

489 674,64

£¹cznie

107 262 898,65

* Wysokoœæ subwencji zosta³a ustalona przez podzia³ ³¹cznej kwoty przys³uguj¹cej Koalicji Wyborczej Lewica

i De mok raci SLD+SDPL+PD+UP w pro porc jach ustal ony ch w umow ie ko alic yjnej (So jusz Le wicy

De mok raty cznej – 69%, So cjald emo kra cja Pol ska – 17%, Par tia De mok raty czna – de mok raci.pl – 11,5%, Unia

Pracy – 2,5%).

î ród³o: PKW.

Opi nia pu b li cz na o sy ste mie fi nan so wa nia pa r tii

po li ty cz nych

J ak wynika z przeprowadzonych w kwietniu 2008 roku przez CBOS badañ opinii publi-

Koncepcjê t¹ przypomnia³a K. Wojtas (K. Wojtas, Finansowanie partii politycznych w Polsce w latach

2002–2006 , „Athenaeum” nr 19/2008).

Fi nan so wa nie pa r tii po li ty cz nych, Ko mu ni kat z ba dañ, kwie cieñ 2008.

Analizy i Opinie, 91

Instytut Spraw Publicznych

cz nej, wiê kszoœæ Po la ków ma œwia do moœæ, ¿e pa r tie po li ty cz ne s¹ fi nan so wa nie prze de

wszystkim z bud¿etu pañstwa. Tego zdania jest bowiem 66% badanych. Spoœród res-

pondentów 11% uwa¿a, ¿e g³ównym Ÿród³em dochodu partii s¹ sk³adki, a 9%, ¿e bogaci sponso-

rzy. Po la cy s¹ jed no cze œ nie zde cy do wa nie prze ciw ni fi nan so wa niu pa r tii po li ty cz nych z bu d¿e -

tu. Za fi nan so wa niem z bu d¿e tu opo wia da siê je dy nie co dzie si¹ty ba da ny 4 .

System finansowania partii politycznych w Polsce – kierunki zmian

Wy kres 1. Zgo da oby wa te li na fi nan so wa nie pa r tii przez pa ñ stwo

Czy Pana(i) zdaniem, partie polityczne powinny, czy te¿ nie powinny byæ

finansowane z bud¿etu pañstwa?

Powinny byæ

finansowane

z bud¿etu pañstwa

Nie powinny byæ finansowane z bud¿etu pañstwa

Trudno

powiedzieæ

10%

81%

îród³o: CBOS.

Wiê kszoœæ ba da nych (59%) wska zu je, ¿e pa r tie po li ty cz ne po win ny utrzy my waæ siê same –

ze sk³adek cz³onków i darowizn od osób fizycznych. Jako inne Ÿród³o respondenci wskazuj¹

rów nie¿ pa r tyjn¹ dzia³al noœæ go spo darcz¹ (19%). Je dy nie 6% uwa ¿a, ¿e pa r tie po win ny byæ

fi nan so wa ne z bu d¿e tu pa ñ stwa.

Tendencje te s¹ jednak w Polsce sta³e i nie ma na nie wp³ywu nawet radykalna zmiana syste-

mu fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych. Rozk³ad opi nii od 1992 roku utrzy mu je siê w za sa dzie na

po do bnych po zio mach – co wska zuj¹ m.in. wy ni ki ba dañ prze pro wa dzo nych w 2000 roku 5 (ta-

be la 2), czy li przed wpro wa dze niem sy ste mu fi nan so wa nia pa r tii opa r te go na œro d kach po -

chodz¹cych z bu d¿e tu pa ñ stwa.

Ta be la 2. îród³a fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych w Pol sce w opi nii re spo n den tów

Sk¹d, Pana(i) zdaniem, partie polityczne powinny

uz yski waæ na jwiê ksz¹ cz êœæ fun dus zy na swoj¹

dzia³aln oœæ?

Wska zan ia resp ond entów wed³ug term inów badañ

XI 1992

VII 2000

w %

Ze sk³adek swoich cz³onków i sympatyków

Z bud¿etu pañstwa

Z w³asnej dzia³alnoœci gospodarczej

Od bo gat ych sp ons orów, bi zne smenów

Z za gran icy

Z innych Ÿróde³

Trud no powi edzieæ

îród³o: CBOS.

Jedn¹ z przy czyn ta kie go sta nu opi nii pu b li cz nej wy da je siê sy ste maty cz na kry ty ka fi nan so -

wa nia pa r tii z bu d¿e tu pa ñ stwa, po dej mo wa na przez prze wa ¿aj¹c¹ czêœæ me diów, a w szcze gó l -

noœci przez prasê „brukow¹”.

Finansowanie partii politycznych, Komunikat z badañ, paŸdziernik 2000.

Instytut Spraw Publicznych

Analizy i Opinie, 91

System finansowania partii politycznych w Polsce – kierunki zmian

my Oby wa te l skiej wniós³ do la ski ma r sza³ko wskiej pro jekt usta wy, maj¹cej ra dy ka l -

nie zmie niæ sy stem fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych 6 . Nawi¹zuj¹c do postulatów

zg³asza nych przez PO, w za sa dzie od mo men tu po wsta nia pro je ktu, prze wi dy wa³ on zlik wi do -

wa nie doty ch cza sowe go mo de lu fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych z bu d¿e tu pa ñ stwa. Doty ch -

cza so we sub we ncje i do ta cje mia³y byæ zast¹pio ne przez me cha nizm do bro wol ne go prze ka zy -

wa nia przez oby wa te li na rzecz wy bra nej pa r tii po li ty cz nej 1% po da t ku do cho do we go, ob li cza -

ne go przy oka zji sk³ada nia co ro cz ne go spra wo z da nia PIT 7 (ana lo gi cz nie do prze ka zy wa nia 1%

na rzecz or ga ni za cji po ¿y t ku pub li cz ne go). Po zo sta wia no mo ¿ li woœæ za si la nia kon ta pa r tii po li -

ty cz nej przez da ro wi z ny, a ta k ¿e spa d ki, za pi sy, kre dy ty ban ko we. Pro po zy cjê uzu pe³nia³ rów -

nie¿ pa kiet do tkli wych san kcji dla ko mi te tów wy bo r czych za brak lub od rzu ce nie sp rawo zdañ

wy borc zych.

Z³o¿e nie pro je ktu wywo³a³o ¿yw¹ de ba tê pu b liczn¹. Pro po zy cje Pla t fo r my Oby wa te l skiej

spo t ka³y siê z du¿¹ kry tyk¹ ze stro ny wszy stkich pa r tii po li ty cz nych, za sia daj¹cych w Se j mie –

w³¹czaj¹c w to koa li cy j ny PSL. Swoj¹ dez apro ba tê wy ra zi³ rów nie¿ Pre zy dent RP. Bar dzo scep -

ty cz nie wy po wia da li siê eks per ci. Jako g³ówny za rzut przed sta wia no brak, id¹cego za li k wi -

dacj¹ fi nan so wa nia z sub we ncji, no we go sy ste mu fi nan so wa nia pa r tii od po wia daj¹cego pol -

skim re a liom. Szcze gó l nej kry ty ce zo sta³ pod da ny me cha nizm od pi sów 1%. Ge ne ru je on bo -

wiem nie rów noœæ wœród da r czy ñ ców, pre miuj¹c oso by zamo ¿ nie j sze. Kry ty ko waæ mo ¿ na rów -

nie¿ brak ta j no œci ca³ej pro ce du ry – gdy¿ in fo r ma cje o ( de fa c to ) pre fe ren cjach pa r ty j nych Po la -

ków by³yby gro ma dzo ne w urzê dach skar bo wych. Do da t ko wo nie wszy s cy Po la cy s¹ p³at ni ka -

mi po da t ku do cho do we go (czêœæ p³aci np. po da tek ro l ny itp.). Lo gi kê ca³ego przed siê w ziê cia

za bu rza wre sz cie fakt, ¿e me cha nizm 1% sta no wi jed nak, co pra wda pro cedu ra l nie od mienn¹,

fo r mê fi nan so wa nia pa r tii po li ty cz nych z bu d¿e tu pa ñ stwa 8 .

Warto przy tym zauwa¿yæ, ¿e zmiany proponowane przez PO i mechanizm 1% w projekcie

mimo wy ra Ÿ nie „anty par tyj ne go” przes³ania, para do ksa l nie uma c nia³ pa r tie. W za sa dzie ogra ni -

cza³ bo wiem mo ¿ li woœæ ucze st ni cze nia w wy bo rach ko mi te tów wy bo r czych in nych ni¿ pa r ty j -

ne (tzw. oby wa te l skich w wy bo rach par la men tar nych, a ta k ¿e ko mi te tów wy bo r czych kan dy da -

tów nie za le ¿ nych w wy bo rach do Se na tu). Pla no wa no bo wiem zli k wi do waæ do ta cje sta no wi¹ce

zwrot wy da t ków za ka m pa niê wy borcz¹. Pa r tie po li ty cz ne ob jê te pro ce dur¹ co roczn¹ „1%”

i wp³ata mi indy widu al ny mi mia³yby jak¹œ szan sê „uz bie raæ” œro d ki na wy bo ry i prze ka zaæ je

swo im ko mi te tom wy bo r czym, a inne ko mi te ty wy bo r cze mia³yby mo ¿ li woœæ tê ogra ni czon¹ –

przy bra ku ko rzy sta nia z me cha ni z mu „1%” (a jed no cze œ nie bez szans na uzy ska nie zwro tu wy -

da t ków). To doœæ dzi w ne po stê po wa nie, zwa ¿y wszy na fakt, ¿e w 2001 roku Pla t fo r ma Oby wa -

te l ska do wy bo rów par la men tar nych sta r to wa³a w³aœ nie jako Ko mi tet Wy bo r czy Wy bo r ców.

Po wsta je py ta nie, czy by³o to dzia³anie za mie rzo ne, czy te¿ nie, pro je kto daw cy. Nie do pa trzeñ

Druk nr 764.

Propozycjê tak¹ w Sejmie V kadencji zg³osi³o ugrupowanie z³o¿one z secesjonistów z Prawa i Sprawiedliwoœci –

Prawica Rzeczypospolitej, ale Sejm nie zd¹¿y³ ju¿ jej rozpatrzyæ na skutek skrócenia kadencji.

Choæ w niektórych publikacjach prasowych przedstawiano model 1% konsekwentnie, choæ niezbyt rzetelnie,

jako likwidacjê finansowania partii z bud¿etu pañstwa.

Analizy i Opinie, 91

Instytut Spraw Publicznych

Dzia³ania na rzecz zmia ny sy ste mu fi nan so wa nia pa r tii

po li ty cz nych po dej mo wa ne w VI ka den cji Se j mu

Z god nie z li cz ny mi za po wie dzia mi, 22 lu te go 2008 roku Klub Par la men tar ny Pla t fo r -

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: