16_modele_organizacji.pdf

16. MODELE ORGANIZACJI

16.1. Typologia organizacji

Aby zbudować dobry model organizacji, trzeba podzielić je na określone typy, czyli dokonać

zabiegu typologii. Według Wikipedii typologia (gr. týpos – uderzenie, odbicie, obraz, posąg,

forma, model; ) to nauka o typach oraz zabieg systematyzujący, polegający na:

wyróŜnianiu w obrębie danego zbioru przedmiotów jednego lub więcej typów,

porównywaniu poszczególnych przedmiotów z przedmiotem obranym jako typ,

porządkowaniu, grupowaniu, i podziale tychŜe przedmiotów według ustalonych typów .

Celem typologii jest opis szeregujący rozpatrywanego zbioru przedmiotów oraz wypracowanie,

usystematyzowanie i sprecyzowanie aparatury pojęciowej w danym zakresie charakterystycznej dla

konkretnej nauki. Typologii nie naleŜy utoŜsamiać z klasyfikacją, bowiem typologia (w odróŜnieniu

od klasyfikacji) nie musi być wyczerpująca, czy teŜ rozłączna. Często wyróŜnienie tylko jednego

typu jest wystarczające i przydatne jako narzędzie typologiczne.

Typologii organizacji moŜna dokonać biorąc pod uwagę róŜne jej aspekty. Ze względu na funkcję

genotypową, to jest rolę, jaką organizacja pełni wobec społeczeństwa, wyróŜnia się [86]:

organizacje gospodarcze (przedsiębiorstwa produkcyjne, handlowe, bądź usługowe),

organizacje zaspokajające niematerialne potrzeby społeczeństwa (np. rząd, gmina),

społeczne i polityczne (np. związki zawodowe),

religijne.

Przykłady podziału organizacji według rodzaju działalności [68]:

typologia wg Katza :

organizacje produkcyjne,

organizacje scalające (szkoły, kościoły),

organizacje polityczne;

typologia wg Etizoniego:

organizacje utylitarne (zakład pracy)

organizacje przymusowe (więzienia, obozy pracy, wojsko),

organizacje normatywne (kierujące i stojące na straŜy norm, np. kościół);

typologia wg Bielskiego :

organizacje gospodarcze, działalność oparta na zasadzie ekonomiczności,

organizacje niekomercyjne, słuŜące zaspokajaniu niematerialnych potrzeb ludzkich,

organizacje administracyjne ogólnopaństwowe i lokalne, militarne i policyjne,

organizacje społeczne, tj. partie polityczne, stowarzyszenia związki zawodowe,

organizacje religijne.

Dalej zajmiemy się szerzej przedsiębiorstwem, jako organizacją gospodarczą. Przedsiębiorstwo

jest organizacją rzeczowo ludzką, skupiającą w swym wnętrzu kapitał produkcyjny i ludzi. RóŜni

się od innych organizacji systemem celów i sposobami działania. Celem działania przedsiębiorstwa

jest znalezienie klientów na swój produkt, a pochodną tego jest wartość dodana, nazywana zyskiem.

Najbardziej znaną jest typologia przedsiębiorstw pod względem wielkości na małe, średnie i duŜe.

Według standardów Unii Europejskiej [88]:

mikroprzedsiębiorstwo – to firma zatrudniająca mniej niŜ 10 osób,

małe przedsiębiorstwo – zatrudnionych od 10 do 50 pracowników, przychód roczny netto

wynosi poniŜej 7 mln Euro, bądź całkowity bilans roczny nie przekracza 5 mln Euro,

średnie przedsiębiorstwo –zatrudnionych więcej niŜ 50 a mniej niŜ 250 osób. Przychód

roczny netto nie moŜe przekraczać 40 mln Euro lub całkowity bilans roczny nie moŜe być

wyŜszy niŜ 27 mln Euro, a przedsiębiorstwo musi spełniać kryterium niezaleŜności,

duŜe przedsiębiorstwo – to firma zatrudniająca powyŜej 250 osób.

16.2. Klasyczne modele organizacji

Nadmieniono wcześniej, Ŝe spośród róŜnych prób schematycznego przedstawienia organizacji

najbardziej znany jest model organizacji zaproponowany przez H. J. Leavitta. Według niego

kaŜdą organizację moŜna ukazać jako układ czterech podstawowych elementów – rys. 25 [68].

Elementy społeczne

Otoczenie

Ludzie

Cele i zadania

Wejście

Wyjście

Struktura

Technologia

Elementy techniczne

Rys. 25. Klasyczny model organizacji [68]

Inny model organizacji zaproponował L. KrzyŜanowski. Według niego sednem organizacji jest

człon kierowniczy jako układ sterujący – rys. 26 [69].

Cele

System

społeczny

Człon

kierowniczy

System

techniczny

Struktura

Rys. 26. Model organizacji według L. KrzyŜanowskiego [69]

Firma doradcza Mc Kinsey and Company w latach osiemdziesiątych XX w. zaproponowała opis

funkcjonowania organizacji za pomocą 7 elementów zarządzania, tzw. model 7S . Model ten

w centrum organizacji umieszcza ideały i normy jako wartości – rys. 27 [139].

Struktura

Strategia

Systemy

Wartości

Kwalifikacje

Style

Pracownicy

Rys. 27. Model organizacji według firmy doradczej Mc Kinsey [139]

Ramy „siedmiu S” tego modelu opisują organizacje odnoszące sukcesy pod nagłówkami: strategia,

struktura, systemy, styl, wartości, pracownicy i umiejętności, podkreślając, Ŝe zmienne te składają

się na współzaleŜny i wzajemnie wymuszający się system. Uzyskanie sukcesu rynkowego jest

łatwiejsze dzięki rozpoznaniu blokad i przeszkód, na które moŜna natrafić w tych dziedzinach, oraz

dzięki zastanowieniu się, jak ich uniknąć.

16.3. Model organizacji hierarchicznej

Hierarchia (uszeregowanie) występuje wszędzie: w szkole, kościele, domu, pracy, itp.

Hierarchiczność pozwala bowiem zmniejszyć chaos i wprowadza określony porządek. DąŜenie do

porządku jest dla większości ludzi potrzebą podstawową. Hierarchia powstaje z nadania, wyboru,

godności lub starszeństwa. Jej głębokość zaleŜy od stopnia uporządkowania i skomplikowania

układu działania, a na uszeregowanie wpływają relacje: treściowe, strukturalne i funkcjonalne [47].

Hierarchia – obok centralizacji, specjalizacji i formalizacji – jest jednym z wyznaczników struktury

organizacyjnej. Zhierarchizowany system moŜe posiadać proporcjonalnie zwiększającą się „ilość”

siły w stosunku do systemu rozproszonego. Definiuje się ją jako układ wielu szczebli w strukturze

organizacyjnej, na którego szczycie znajduje się najwyŜszy rangą kierownik (decydent),

odpowiedzialny za działalność operacyjną organizacji jako całości, na kolejnych szczeblach

znajdują się kierownicy niŜszych stopni. Siłą takiej organizacji są określone struktury – rys. 28 [86].

Organizacja hierarchiczna

(duŜa stabilność tworu)

człon kierowniczy („głowa”)

istotne interakcje

pionowe

człon pośredniczący („tułów”)

Mały mózg

wielkie ciało

człon wykonawczy („ręce”)

Rys. 28. Model organizacji hierarchicznej [86]

Istotnym elementem w procesie ustalania struktury hierarchicznej w organizacji jest ustanowienie

standardów i linii podporządkowania, tj. takich powiązań, które określają: „ Co kto ma robić, i kto

komu podlega”? Tego typu więzi są elementem szerszego pojęcia, a mianowicie więzi

organizacyjnych, tzn. relacji współzaleŜności zachodzącymi pomiędzy elementami danej struktury.

W tym kontekście o więzach hierarchicznych mówi się często jako więziach słuŜbowych. Istotą

tego typu więzi są uprawnienia przełoŜonego do wyznaczania zadań podwładnym. Chodzi tu

o powiązania stanowisk wykonawczych i kierowniczych w silne więzi pionowe [77].

Ustalenie powyŜszych relacji stanowi podstawę konstrukcji organizacji jako instytucji, czego

praktycznym wyrazem jest dokumentacja organizacyjna, obejmująca m.in. schemat organizacyjny

przedstawiający (w formie graficznej) hierarchiczne zaleŜności występujące między głównymi

jednostkami organizacyjnymi przedsiębiorstwa. Z powyŜszym pojęciem ściśle wiąŜą się dwie

reguły prakseologiczne, dotyczące zasady budowy struktur organizacyjnych, a mianowicie [56]:

zasada jednoosobowego kierownictwa , w procesie konstruowania struktury organizacyjnej

dąŜyć naleŜy do hierarchicznego podporządkowania kaŜdego stanowiska pracy tylko

jednemu stanowisku kierowniczemu. W tej sytuacji pracownik otrzymuje polecenia tylko od

jednego przełoŜonego, co zapobiega sytuacji, w której otrzymałby on sprzeczne polecenia,

zasada ustalania racjonalnych granic nadzoru – odnosi się do przestrzegania racjonalnej

wielkości grupy pracowników podwładnych wobec jednego kierownika w sposób

umoŜliwiający mu sprawne kierowanie tym zespołem. Ogólnie stwierdza się, Ŝe

kierownikom naleŜy przypisywać właściwą rozpiętość kierowania. Teoretyczne dowody

skłaniają do ustalania jej na poziomie około 7. Właściwą jej wielkość ustala się w zaleŜności

od wielu czynników, specyficznych dla danej organizacji i jej pracowników.

Większość ludzi w strukturze hierarchicznej swoje miejsce określa przez odniesienie do miejsc

zajmowanych przez swoich najbliŜszych współpracowników. Dopiero gdy bez Ŝadnych

wątpliwości wiadomo, kto jest szefem, kto szefem szefa, kto jest równorzędnym partnerem, kto

niezaleŜnym współpracownikiem, a takŜe kto jest podwładnym – pracownik jest w stanie ustalić

sobie strategię przetrwania i rozwoju na swoim stanowisku i zająć się swoją pracą zamiast czujnym

rozpoznawaniem, kto jest kto i jak się ma wobec niego zachować. To zachowanie obejmuje tysiące

czynności: od kolejności witania się poprzez moŜliwość zabrania głosu na zebraniu, aŜ po siłę

przetargową podczas budowania budŜetu [8].

16.4. Model organizacji sieciowej

Główną determinantą zmian organizacji zawsze był jest i dostęp do informacji. Współcześnie

rozwój technologii informacyjnych, umoŜliwia nie tylko nieograniczony dostęp do informacji

i wiedzy oraz moŜliwość nieograniczonej wymiany za pośrednictwem platformy internetowej,

ale niweluje takŜe w większości obszarów działalności gospodarczej bariery wejścia na rynek [22].

Czynniki, które przesądzały dotychczas o konkurencyjności firmy, takie jak: lokalizacja blisko

rynków zbytu, czy źródeł zaopatrzenia, wielkoseryjność produkcji, wąska specjalizacja, stabilność

struktur, wynikająca z hierarchizacji itp., traci na znaczeniu w porównaniu z wiedzą. Jednostki

i organizacje zaczęły swój pęd ku nowoczesności. Wejście na rynek lub nowe rynki przestają być

wyłącznie funkcją zaangaŜowanego kapitału, a stają się przede wszystkim funkcją dostępu do

wiedzy, dostępu do informacji w sieci internetowej [123]. MoŜna powiedzieć, Ŝe „wszystko staje

na głowie ”. Tak teŜ jest ze strukturami organizacyjnymi. Współcześnie coraz intensywniej

następuje bowiem rozproszenie organizacji i powstają tzw. „struktury sieciowe” – rys. 29 [100].

Organizacja sieciowa

Mała stabilność tworu

Wszechobecny mózg

( organizacja postawiona

na głowie )

Organizacje sieciowe

Zasoby informacyjne

Kanały informacyjne

istotna logistyka

Rys. 28. Model organizacji wirtualnej [100]

Jest to organizacja istniejąca na pograniczu świata rzeczywistego i wirtualnego (sieci). Sieć jest

efektem najczęściej masowego usamodzielniania się lub współpracy małych organizacji, których

skala działań ograniczałaby rozwój oraz dostęp do innych rynków. W momencie, gdy

usamodzielnieniu podlegają wszystkie elementy sieci, organizacje sieciowe staje się wirtualnymi

[42]. Obywają się one bez rozbudowanej administracji i komórek sztabowych. Jej siłą są

pracownicy, którzy są „dobrzy” w zbieraniu i selekcji informacji oraz wykorzystywaniu jej do

celów zawodowych. Organizacje sieciowe poprzez efekt sieci zmieniają więc tradycyjne oblicze

działalności gospodarczej. Następuje w nich zniesienie tradycyjnych barier hierarchicznych

i przestrzennoczasowych oraz ograniczeń wynikających z połoŜenia geograficznego [96].

Organizacje sieciowe wyróŜnia to , Ŝe [42]:

najistotniejszym zasobem staje się wiedza uczestników sieci,

nie działa prawo malejących zysków; odwrotnie, wraz ze wzrostem sieci zyski rosną,

w tradycyjnych związkach gospodarczych wartościowe są dobra rzadkie: surowce, kapitał;

w organizacji sieciowej odwrotnie – wartościowe jest dobro powszechne (wiedza),

w związkach gospodarczych tradycyjnie podaŜ produktu będzie rosła, jeśli będzie rosła

cena; w organizacji sieciowej podaŜ rośnie a ceny maleją,

dostęp nowych uczestników do organizacji sieciowej jest nieporównywalnie łatwiejszy niŜ

do tradycyjnych związków gospodarczych,

lokalizacja poszczególnych elementów organizacji sieciowej jest mało istotna; istotne stają

się rozmiary sieci i znaczenie poszczególnych elementów.

Organizacje sieciowe koncentrują się na takim typie strukturyzacji działań w sieci, która bazuje na

przepływie alokacji zadań i maksymalizacji efektów między rozproszonymi elementami sieci.

W zdecydowanej mierze silniejsze są powiązania poziome niŜ pionowe pomiędzy pracownikami.

W rezultacie tych działań następuje rezygnacja z kierowników średniego szczebla, a ich funkcje

przejmują kierownicy i pracownicy zespołów zadaniowych, bowiem:

„ Struktury sieciowe to podstawowe kanały komunikowania się ludzi

zorientowanych na realizacje zadań, a nie na władzę ” [139].

„Technika informacyjna zmienia z dnia na dzień, z godziny na godzinę obraz organizacji” [9].

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: