HISTORIA MYŚLI EKONOMICZNEJ
WYKŁAD I 26-02-2006
Przedmiot historii myśli ekonomicznej
* Nowoczesna teoria ekonomiczna bada, w jaki sposób współczesne społeczeństwa stawiają czoło problemom wynikającym ze zjawisk względnego niedoboru
* Historyczne rzecz ujmując rozwiązywano problem niedoboru poprzez:
-przemoc
-tradycja, kształtująca w utarty sposób alokację zasobów
-władza instytucji rządzących i kościelnych
-rynek
* W całym przebiegu dziejów okazuje się, że jest czynnik, który wywołuje postęp- są wojny. Przyczyną większości wojen były surowce tereny. Wszelkiego typu podboje wymagały jednak środków (przygotowania broni), co było zawsze impulsem dla rozwoju gospodarki. Wyścig zbrojeń zawsze ma u podstaw poszukiwanie nowych rozwiązań technicznych. Postęp, który wymusza poszukiwanie nowych rozwiązań. Stąd też większość rozwiązań technicznych dotyczyła celów wojskowych.
* W rozwoju społeczeństw utworzył się taki układ, że w każdym państwie (plemieniu itp.) znajduje się jakiś ośrodek władzy. Może to być władza totalitarna lub demokratyczna. Na rozwój cywilizacji, a w tym i ekonomii, bardzo duży wpływ ma to, kto i w jaki sposób sprawuje władzę.
* Nowoczesna teoria ekonomiczna próbuje wciąż uporać się z wzajemnymi zależnościami między czynnikami:
-ekonomicznymi
-społecznymi
-politycznymi
* To one określają kwestie równości, sprawiedliwości i słuszności, a twarda rzeczywistość pozostawia pewne potrzeby bez zaspokojenia. Mechanizm alokacji zasobów decyduje o tym, kto uzyskuje zasoby a kto ich nie ma.
Problemy związane ze względnym niedoborem współcześnie rozpatrują:
-mikroekonomia, rozpatrując kwestię alokacji i podziału rozpoczyna analizę od analizy jednostki gospodarczej i wznosi się stopniowo do analizy społeczeństwa
-makroekonomia, która zaczyna od analizy społeczeństwa jako całości, skupia się na zagadnieniach stabilności i wzrostu gospodarki.
Rozwój ekonomii od starożytności do współczesności charakteryzował się 3 etapami:
1. Obserwacja, tego, co się dzieje i rejestracja oraz poszukiwanie w zaobserwowanych zjawiskach pewnej regularności.
2. Wnioskowanie- próba podsumowania tego, co zaobserwowano, zarejestrowano i wyciągnięcie z tego wniosków
3. Próba prognozowania na przyszłość
Historia myśli ekonomicznej jest dyscypliną naukową w zbiorze nauk społecznych, która bada przeszłość myśli ekonomicznej, opisuje je i poszukuje prawidłowości służących praktyce gospodarczej.
Funkcje historii myśli ekonomicznej:
-przyznawcza, polega na gromadzeniu materiału jego selekcji na podstawie kryteriów przyjętych przez historyka myśli ekonomicznej
-kreatywna, która polega na dokonaniu pewnych ocen i tworzenia hipotez
-aplikacja, która obejmuje proces formułowania postulatów pod adresem polityki ekonomicznej i ogólnych wytycznych dla instytucji zajmujących się wychowaniem i kształceniem na potrzeby gospodarki. W niej mieści się również pojęcie budowy nowych teorii na potrzeby nauki.
Przedmiotem zainteresowania historii myśli ekonomicznej jest prezentacja i przyczynowa analiza procesów kształcenia się różnych poglądów i koncepcji ekonomicznych, ich wzajemne przenikanie i ścieranie się oraz wpływ na opinię publiczną i rozwój gospodarczy. Zadaniem tej nauki jest, więc wyjaśnianie przyczyny powstania poglądów i koncepcji ekonomicznych.
Jest ona ściśle powiązana z myślą filozoficzną, społeczną i polityczną. Równocześnie jest także silnie sprężona z historią gospodarczą a poszczególnymi ekonomiami.
W systemie historii myśli ekonomicznej. Wyróżnia się różne poglądy, prądy, nurty, szkoły, kierunki i działy.
MYŚL EKONOMICZNA OKRESU STAROŻYTNOŚCI I ŚREDNIOWIECZA
Antyczna Grecja- epoka, z której pochodzą pierwsze zapiski
Znaczące wydarzenia
· IX w p.n.e. przyjęcie alfabetu od Fenicjan i rozwój piśmiennictwa
· Od VIII w p.n.e. kolonizacja wybrzeży śródziemnomorskich
· Od VII w p.n.e. bicie monet
· Pożyczanie pieniędzy na procent
Problematyka ekonomiczna w antycznej Grecji była podporządkowana sprawom polityki i moralności.
Ksenofont- (430-355 p.n.e.) napisał dzieło „Księga o gospodarstwie”. Opisał w nim swoje spostrzeżenia o gospodarstwach rolnych. Podstawowym założeniem była praca niewolników. Uważał, że niewolnikom trzeba dać lepsze narzędzia, aby mogli lepiej pracować. Popierał bez zastrzeżeń dążenie do bogacenia się. Jego dzieło dotyczy zakresu mikroekonomii, gdyż w tych czasach wszystkie obserwacje i spostrzeżenia dotyczyły zakresu mikroekonomii. Twierdził, że dla sprzedającego każdy wyrób ma wartość zmienną, a dla kupującego ten sam produkt ma wartość użytkową, gdyż kupuje go dla jakiegoś celu. Jest to podwójna wartość wyrobu. W drugiej rozprawie „O dochodach państwowych” opisał problemy finansów państwa np. wskazał źródła dochodów Aten.
Platon- (ok. 427-ok. 374 p.n.e.) dla którego rozważania ekonomiczne były tylko dodatkiem do ogólnych koncepcji filozoficznych. Zakładał on ideę egalitaryzmu, czyli że rządzić mogą wybrani ludzie, których trzeba szkolić od dziecka, aby byli do tego przygotowani. Zakładał, że społeczeństwo dzieli się na 3 klasy:
1) mędrcy, uczeni- ci, którzy będą sprawować władzę, zajmowali się pracą umysłową
2) żołnierze, strażnicy, wojownicy- ich zadaniem było zagwarantowanie bezpieczeństwa i porządku zajmowali się pracą umysłową i fizyczną podlegali grupie 1 czyli rządzącym
3) wszyscy pracujący fizycznie
W podziale tym nie było miejsca dla niewolników, gdyż byli traktowani jako inny, specyficzny rodzaj ludzi. Niewolnicy stanowili ok. 15% całej populacji w czasach Platona, ale on w swym podziale ich nie uwzględniał. Platon sprzeciwiał się handlowi, ale był za rozwojem handlu z zagranicą, gdyż to pozwalało przywozić do Grecji rzeczy, których tam nie było.
Był przeciwnikiem pożyczania pieniędzy na procent /lichwy/. Platon popierał próby wprowadzenia matematyki do praktycznego zastosowania w ekonomii.
Platon podkreślił, że w gospodarce występuje 2 rodzaje rzeczy
· rzeczy nieruchome
· rzeczy ruchome.
Platon obserwując rynek zauważył, że zużywanie pieniądza następuje w sposób dwojaki:
-na konsumpcję-na zakup rzeczy zaspokajających potrzeby
-na dalszy rozwój lub do oszczędzania-pieniądz jako kapitał.
W tych czasach był kruszcowy pieniądz (ze złota i srebra). Platon uważał, że zasoby tych metali szlachetnych są ograniczone i zastanawiał się, co będzie, gdy się wyczerpią. Dlatego też zaproponował tzw. pieniądz zdawkowy- wykonany z metalu nieszlachetnego posiadający nominalną wartość pieniądza kruszcowego. Miałby on wartość umowną i dlatego nie nadawałoby się do oszczędzania. Dlatego pomysł ten nie został zaakceptowany. Dopiero pod koniec IV w p.n.e. zaczęto wprowadzać monety zdawkowe, ale funkcjonowały one tylko w obiegu wewnętrznym.
WYKŁAD II 12-03-2006r
Arystoteles (384- 322 p.n.e.) był praktykiem, dużo podróżował. Chciał wprowadzić metody rachunkowe w ekonomii.
Uważał, że najważniejszym dobrem dla człowieka jest jego szczęście, a szczęśliwym człowiekiem może być ten, który może zaspokoić swoje potrzeby, czyli musi zdobywać dobra materialne, bogacić się, aby być szczęśliwym.
Etyka tłumaczy nam jak do szczęścia dojść, a ekonomia ma powiedzieć, w jaki praktyczny sposób dojść do tych dóbr materialnych. Arystoteles starał się stworzyć praktyczną teorię- jak zrobić żeby pomnażać bogactwa. Etyka zabrania być bogatym, bo bogactwo to zło.
Wprowadził pojęcie ekonomiki do ekonomii. Ekonomika odnosi się do wąskiej dziedziny jest fragmentem ekonomii.
Popierał on całkowicie prywatną własność w odróżnieniu od Platona, który był za komuną (własnością grupową). Arystoteles uważał, że tylko właściciel dba o swoją własność, żadna grupa nie zrobi tego tak dobrze jak właściciel- wartość grupowa wg. niego nie jest dobrą własnością. Widział problem w tym, że powstają duże różnice w zamożności pomiędzy ludźmi. Jednak nie potrafił nic na to poradzić, wiedział, że nie służy to całemu społeczeństwu. Arystoteles zajmował się pieniądzem. Pieniądz nie jest czymś przyrodzonym, lecz środkiem ustanowionym przez prawo dla ułatwienia transakcji wymiennych.
Określił on 2 podstawowe funkcje pieniądza:
1) uniwersalny miernik wartości- służy do określenia wartości wszystkich przedmiotów uważał, że także rzeczy niematerialne mogą być wycenione w pieniądzu (np. praca)
2) środek wymiany- umożliwia porównanie i wymianę najróżnorodniejszych towarów.
Arystoteles uważał, że jeżeli pieniądz jest umownym środkiem do wyceny dóbr to on sam nie posiada wartości, czyli nie może być źródłem wytwarzania wartości, ani oszczędzania. Lichwa, więc jest rzeczą nieuczciwą, gdyż jest to okradanie z wypracowanych zysków tego, kto pożycza komuś pieniądz, jest to, więc nieetyczne.
Cesarstwo Rzymskie.
Istniało od III w p.n.e. do przełomu III i IV w n.e. Imperium Rzymskie w szybkim tempie się rozrastało w szczytowym dla siebie momencie obejmowało 2/3 obecnej Europy, północną Afrykę i część Azji. Podboje Rzymu dawały mu środki do dalszego rozwoju- przywożenie niewolników, dóbr materialnych /zboża/, podatki na podbite kraje tzw. Kontrybucje
Myśl etyczna i ekonomiczna w okresie Rzymu była Konstytucja myśli greckiej. Wpływ na to miał przede wszystkim układ słoneczny i gospodarczy antycznego Rzymu i Grecji. Oba układy rozwijały się w ramach niewolnictwa. Rzymskie prawo zdominowało etykę i narzuciło myśli społecznej i ekonomicznej odmienne zasady. Poglądy ekonomiczne ujawniały się w przełomowych momentach historii Rzymu, zrodziły liczne reformy, np. król Sergiusz Tuliusz (V w p.n.e.) wprowadził prawny podział ludności wg. kryterium zamożności miejsca zamieszkania. W rozważaniach dominowała kwestia rolna ( Katon 234- 149 p.n.e. dzieło „O gospodarstwie wiejskim”)
MYŚL EKONOMICZNA ŚREDNIOWIECZA (V- XV w n.e.)
W V wieku miał miejsce rozpad imperium rzymskiego i podział Europy na 2 części. Na wschodzie powstało Cesarstwo Bizantyjskie z ośrodkiem w Konstantynopolu. Na zachodzie dzieląca się Europa Zachodnia, która przyjęła chrześcijaństwo. Następuje w niej proces decentralizacji- przekształcenia się byłych prowincji rzymskich w samodzielne państwa, które były bardzo słabe, wojowały ze sobą.
Okres średniowiecza należy podzielić na 3 części:
· wczesne średniowiecze (V- X w)
· średniowiecze klasyczne (XI- XIII w)
· schyłek średniowiecza (XIV- XV w)
Całe średniowiecze jest często nazywane mrocznym okresem. Dopiero w XVI i XVII w. rozwój cywilizacji był bardziej intensywny.
Wczesne średniowiecze to okres zastoju intelektualnego. Upadek miast zahamował rozwój wymiany towarowo- pieniężnej. Podstawą gospodarki było rolnictwo, w którym powoli zmieniano uprawę przemienno- pastwiskową na tzw. Trójpolową.
Dopiero klasyczny okres średniowiecza przyniósł przełom myślowy. Zaczęto wzorować się na teorii Arystotelesa. Ten przełom myślowy zmieniał podejście do świata. W Wenecji i miastach flandryjskich zaczęły powstawać pierwsze banki: w miastach powstawały ważne instytucje życia społecznego: cechy i gildie. W relacjach instytucjonalnych najważniejsze były relacje między Państwem a Kościołem. Pisanych relacji ekonomicznych prawie nie ma, a wątków doszukiwać się trzeba w: spisach praw plemiennych, kapitularzach i dokumentach królewskich i prywatnych.
Tomasz z Akwinu (1225-1274r) był bardzo oczytany, czytał zapiski Arystotelesa. Uważał, że naturalną rzeczą jest to, że ludzie są różni, co jest to zgodne z naturą, a społeczeństwo musi mieć układ klasowy.
Twierdził, że prywatna własność to nie tylko przywilej, ale także określone obowiązki np. dbanie o własne dobro. Doszedł on do 2 spostrzeżeń:
· własność prywatna przyczynia się do większej pracowitości ludzi, gdyż każdy stara się swoje dobro najlepiej jak potrafi, dba o nie i chce to dobro pomnażać z powodu pozytywnej chciwości
· własność prywatna prowadzi do porządku w życiu społecznym w odróżnieniu od własności wspólnej gdyż we wspólnocie są spory ile tego wspólnego każdy ma dostać jaki ma przyjąć kryteria podziału ipt.
Zauważył, że wszystkie dobra materialne można podzielić na 2 grupy:
· dobra, których posiadanie jest niezbędne (konieczne) do życia- tzw. artykuły pierwszej potrzeby
· dobra, które stanowią nadwyżkę- tzw. artykuły luksusowe.
Tomasz z Akwinu przyznaje władzy państwowej dość szeroki zakres uprawnień, ale uważał, że podstawowe dobra są nienaruszalne.
Handel jest rzeczą naturalną tak samo jak praca. Skoro istnieje specjalizacja i społeczny podział pracy, to handel wynika z praw natury. Z wymianą handlową wiąże się pojęcie wartości, która jest wyznaczona za pomocą pieniądza, czyli wartość towaru to cena, za jaką się ją sprzedaje.
Wg. Tomasza z Akwinu występują 2 rodzaje cen:
· cena statyczna- wynika ona z nakładu pracy i kosztów surowców i narzędzi zużytych dla wytworzenia dobra, czyli zawiera w sobie koszty wytworzenia i koszty pracy
· cena dynamiczna- w sytuacjach nienormalnych (np. wojny, klęski żywiołowe), gdy czegoś zaczyna brakować to cena takiego towaru może wzrosnąć, zmieniać się pod wpływem zaistniałych okoliczności.
Wg. Tomasza z Akwinu SPRAWIEDLIWA CENA jest cena statyczna, która zwraca producentowi koszty zużytych materiałów i koszty jego pracy. Obie strony ( sprzedający i kupujący) są z takiej transakcji sprawiedliwie zadowoleni. „Sprawiedliwa” płaca miała być zapłatą za wniesiony trud (rzeczywisty wysiłek fizyczny) i zapewnić pracownikowi godziwy byt. Potem tą zapłatę nazywał zapłatą godziwą.
Tomasz z Akwinu zajmował się też pieniądzem.
W tych czasach występowały 2 rodzaje pieniądza:
- pieniądz kruszcowy (wykonany z metali szlachetnych)
- pieniądz nominalistyczny (wykonany z tańszych metali z domieszką złota, którego nominalna wartość jest taka sama, co monet kruszcowych, ale wartość złota w nim jest dużo mniejsza)
Istota merkantylizmu w gospodarce
Charakterystyka otoczenia polityczno- społecznego
- znaczenie odkryć gospodarczych dla gospodarki
- potęga Hiszpanii, Portugalii, Niderlandów i Anglii związana z koloniami i handlem z „nowym światem”.
- rozwój rzemiosła związany z potrzebami eksportowanymi, kryzys cechów jako organizacji rzemieślników blokujących rozwój masowej produkcji pojawienie się „partaczy”
-w rolnictwie przejście od trójpolówki do płodozmianu, w Anglii stosowanie „ogrodzenia”, czyli rugowania wspólnot chłopskich z pastwisk, indywidualnych chłopów z posiadania własnej ziemi, a następnie tworzenie wielkich gospodarstw feudalnych (hodowla owiec)
- pojawienie się licznej, wolnej i ubogiej siły roboczej skłonnej podjąć każdą pracę
- postęp techniczny i piece hutnicze w Anglii, kompas, proch strzelniczy, druk
-podział i powolny upadek znaczenia stanu szlacheckiego i duchowego, wzrastająca rola „stanu trzeciego” (kupców i bankierów)
-pojawienie się silnego kapitału kupieckiego
- interwencjonalizm państwowy
-separacja ekonomii od etyki
WYKŁAD III 26.03.2006
Przesłanki ideologiczne
-pojawienie się państw narodowych
-odrodzenie jako reakcja na średniowiecze jednostka i jej życie doczesne, wolność nauki, badania zgodne ze zdrowym rozsądkiem, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: dlaczego tak jest i jakie są tego przyczyny
- reformacja w Kościele i podział Kościoła, powstanie Kościołów protestanckich, koncepcje społeczne Marcina Lutra (1483- 1546), Jana Kalwina (1509- 1564), Tomasza Morusa (1478- 1535), Tomaso Campanelli (1568- 1639)
Przegląd poglądów
Kartezjusz- opracował wspólny system naukowy odnoszący się do metody, czyli jakie muszą być kryteria ludzkiego poznania i jak należy prowadzić badania? Tymi kryteriami są i jasność i wyraźność, posługiwanie się rozumieniem, doświadczeniem, metodami ilościowymi (cogito ergo sum)
Machiavelli Niccolo- (1469- 1527) nadrzędny jest interes państwa i dążenie do posiadania silnej władzy państwowej
Luter Marcin- początkowy radykalizm w poglądach ekonomicznych (potępiał lichwę, gonił komercjalizację w stosunkach społecznych) uległ stępieniu i przyczynił się do rozwoju solidnej, dobrej roboty w krajach niemieckich
Kalwin Jan- akceptował aktywność zawodową rzemieślników, kupców i bankierów Kult dobrej pracy (purytanie)
Morus Tomasz- krytykował przemiany społeczno gospodarcze wskazując opis idealnego porządku państwowego (utopia)
Istota merkantylizmu
Pojawił się we Włoszech (XVI- XVII w) można go uważać za ideologię gospodarczą nowej grupy- kupców i bankierów.
MERKANTYLIZM AKCENTUJE
- potrzebę wzrostu zasobów kruszcowych
- celem działalności gospodarczej jest produkcja a nie konsumpcja
- protekcjonalizm państwowy ma sprzyjać pierwotnej akumulacji kapitału
- zysk, który staje się celem działalności gospodarczej
- celem polityki gospodarczej jest wzrost gospodarczy, realizowany poprzez uprzemysłowienie
- dodatni bilans wymiany handlowej, bowiem eksport jest bogactwem
BULIONIŚCI (zwolennicy złota srebra w sztabkach)
Podkreślali szczególne znaczenie pieniądza kruszcowego w gospodarce. Początkowo propagowali zakaz jego wywozu za granice, a także zaporowe cła dla obcych kupców. Propagowali ilościową teorię pieniądza- postrzegana jako opis rewolucji cenowej i funkcji pieniądza tworzenie kapitału. Ważnym problemem było „psucie” (podszacowanie) pieniądza. Prawo Kopernika- Greshama: gorszy pieniądz wypiera lepszy.
Merkantylizm Włoski związany z handlowym bogactwem miast- propagowanie zakazu wywozu Kruszców, ale Antonio Serra (ok. 1580- 1617) proponował politykę aktywnego bilansu handlowego
Merkantylizm Angielski- zainteresowany był rozwojem h...
protur