Prawo cywilne – składa się z trzech zasadniczych elementów:
1. Przedmiotem regulacji cywilnoprawnej są stosunki cywilne.
Prawo cywilne reguluje stosunki o charakterze majątkowym i niemajątkowym.
2. Podmioty działające na podstawie jego przepisów To:
- osoby fizyczne;
- osoby prawne.
3. Swoista metoda regulacji ® podmioty prawa cywilnego z reguły są równe. Może być zachowana np. w sferze ekonomicznej.
Źródłami prawa cywilnego są:
- akty prawa stanowionego;
- kodeks cywilny;
- kodeks rodzinny;
- kodeks handlowy;
- prawo własności intelektualnej;
- prawa autorskie;
- prawa wynalazcze;
- prawa znaków towarowych;
- konstytucje;
- ratyfikowane umowy międzynarodowe;
- rozporządzenia.
Cechą istotną i charakterystyczną prawa cywilnego jest równorzędność podmiotów, tzn., że żaden z podmiotów w istniejącym stosunku prawnym nie jest podporządkowany drugiemu. Równorzędność podmiotów prawa różni prawo cywilne od prawa cywilnego i administracyjnego.
Zakres prawa cywilnego to takie działy jak:
- część ogólna – obejmuje przepisy mające zastosowanie we wszystkich działach pr. cywilnego. Mogą one też mieć zastosowanie w innych działach prawa.
- prawo rzeczowe – jest zespołem przepisów normujących instytucje własności i niektóre inne prawa do korzystania z rzeczy.
- prawo zobowiązaniowe – reguluje stosunki prawne powstające między podmiotami z związku z dokonaniem wymiany dóbr i świadczeniem usług. Dotyczy zwłaszcza stosunków zachodzących między wierzycielem, a dłużnikiem zobowiązanym do spełnienia określonego świadczenia na rzecz wierzyciela.
- prawo spadkowe – otrzymuje zespól przepisów prawnych odnoszących się do przejścia ogółu cywilnych majątkowych praw i obowiązków osoby zmarłej na spadkobierców.
- prawo rodzinne i opiekuńcze – kodeks rodzinny i opiekuńczy z reguły opiera się na instytucjach kodeksu cywilnego lub do nich odsyła, niekiedy zaś wprowadza odmienne rozwiązania i własne instytucje.
- prawo autorskie i wynalazcze – jest zbiorem norm obowiązujących dobra niematerialne
takie jak:
· dzieła literackie,
· dzieła naukowe,
· dzieła artystyczne,
· dzieła wynalazcze i związane z nimi prawa majątkowe.
Źródłami polskiego prawa cywilnego są wydawane przez odpowiednie organy państwa akty normatywne.
Przez stosunki cywilnoprawne rozumie się grupę stosunków prawnych, które określone są przez dyspozycje norm prawa cywilnego.
Stosunkiem prawa cywilnego jest stosunek społeczny uregulowanych przez prawo.
Wyróżnia się 2 rodzaje stosunków cywilnoprawnych:
- stosunki powstające pomiędzy dwoma lub więcej określonymi podmiotami, gdy z prawem oznaczonej osoby lub osób sprzężony obowiązek innej oznaczonej osoby lub osób – są to stosunki dwustronne zindywidualizowane.
- stosunki łączące określony podmiot z nieoznaczonym kręgiem osób, gdy z prawem tego pierwszego podmiotu sprzężony jest powszechny obowiązek nie przeszkadzania w wykonaniu prawa – są to stosunki jednostronne zindywidualizowane.
W każdym stosunku cywilnoprawnym można wyodrębnić następujące elementy:
- podmioty – przedmiotem stosunku cywilnoprawnego według poglądu jest zachowanie się ludzi dozwolone, nakazane czy zakazane, stosownie do wynikających ze stosunku prawnego uprawnień czy obowiązków, podczas gdy według innych poglądów przedmiotem tym jest nie tylko zachowanie się ludzi, lecz również pewne obiekty istniejące poza człowiekiem, jak rzeczy, dobra niematerialne.
- uprawnienia i obowiązki – zdolność do tego, aby być podmiotem praw i obowiązków wynikających ze stosunków cywilnoprawnych, nazywa się zdolnością prawa.
Od zdolności prawnej należy odróżnić zdolność do działań prawnych i zdolności do czynności prawnych.
Przez zdolność do działań prawnych rozumie się zwykle zdolność do tego, aby przez własne działanie nabywać prawo lub zaciągać obowiązki.
Zdolność do czynności prawnych to zdolność do tego, aby za pomocą czynności prawnych nabywać prawa lub zaciągać zobowiązania.
Treścią stosunku prawnego są uprawnienia i obowiązki jego stron, czyli podmiotów tego stosunku.
Podmiotami stosunku cywilnoprawnego są osoby fizyczne ( ludzie) i osoby prawne.
Osobą fizyczną jest każdy człowiek; pozostaje nią od urodzenia aż do śmierci.
Każdy człowiek jako osoba fizyczna posiada zdolność prawną tj. zdolność do posiadania określonych praw i obowiązków w zakresie prawa cywilnego.
Zdolność tę nabywa z chwilą poczęcia, a traci z chwilą śmierci. Aktem stwierdzającym śmierć człowieka jest akt zgonu wydany przez Urząd Stanu Cywilnego lub, co w przypadkach szczególnego ( brak dowodu śmierci a wszystko wskazuje na to, że dana osoba zaginęła w pewnych okolicznościach) orzeczenia sądu o uznanie osoby za zmarłą.
Zdolność do czynności prawnych – jest to zdolność do tego, aby, za pomocą własnych czynności prawnych nabywać prawa i zaciągać obowiązki i zobowiązania.
Według polskiego prawa cywilnego osoba fizyczna może:
a) nie mieć zdolności do czynności prawnych - nie ukończyć 13 lat, być ubezwłasnowolnionym całkowicie;
b) mieć ograniczoną zdolność do czynności prawnych – posiada ją osoba, która ukończyła lat 13, taką samą zdolność posiada osoba pełnoletnia, częściowo ubezwłasnowolniona orzeczeniem sądu;
c) mieć pełną zdolność do czynności prawnych – posiada ją człowiek, który ukończył 18 rok życia, czyli uzyskał pełnoletność. Pełnoletnią staje się też kobieta, która po ukończeniu 16 roku życia zawarła związek małżeński.
Przesłankę ubezwłasnowolnienia całkowitego jest, ażeby osoba, która ma być ubezwłasnowolniona:
- ukończyła 13 lat;
- wskutek choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa albo narkomanii nie była w stanie kierować swym postępowaniem. Narkomania może stanowić podstawę ubezwłasnowolnienia
(całkowitego lub częściowego) także wtedy, gdy osoba nią dotknięta popada w ten nałóg na
skutek stosowania leków zawierających narkotyki.
Dla osób całkowicie ubezwłasnowolnionych sąd ustanawia opiekuna.
Opiekunami ustawowymi małoletnich dzieci są rodzice, jeżeli nie są pozbawieni przez sąd władzy rodzicielskiej.
Częściowo można ubezwłasnowolnić osobę pełnoletnią z tych samych powodów, które są podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego, jeżeli jej stan nie uzasadnia takiego ubezwłasnowolnienia, jednakże potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.
Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego polegają na tym, że:
- ubezwłasnowolniony ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych;
- ustanawia się dla niej kuratora.
Za osobę prawną należy uznać jednostkę organizacyjną, która została przez normę prawna wyposażona w zdolność prawną, która zatem może być podmiotem stosunków cywilno – prawnych.
Tą jednostką organizacyjną jest twór społeczny prezentujący się w postaci zorganizowanej formy działalności ludzkiej.
Wyróżnia się 3 zasadnicze systemy powstania osób prawnych:
· system aktów organów państwa – gdzie osoba prawna powstaje z inicjatywy organu państwa; jego akt jest niezbędną przesłanką jej powstania przy czym uzyskują one osobowość prawną dopiero z chwilą dokonania dalszej czynności jaką jest wpisane do rejestru;
· system koncesyjny – gdzie organizacja społeczna powstaje z inicjatywy tzw. założycieli, którymi mogą być osoby fizyczne lub prawne, ponadto potrzebne jest jeszcze zezwolenie właściwego organu (koncesja);
· system normatywny – akt normatywny określa w sposób generalny do danego typu osoby prawnej przesłanki, od których spełnienia zależy powstanie konkretnej jednostki bez potrzeby uzyskania zezwoleń organu państwa. Jednostka ta uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania do odpowiedniego rejestru.
Przy powstaniu osoby prawnej istotne znaczenie ma wpisanie jej do odpowiedniego rejestru w licznych wypadkach. Wpis do odpowiedniego rejestru ma charakter konstytutywny tzn., że osoba prawna powstaje dopiero z chwilą jej zarejestrowania.
Prawo polskie stoi na stanowisku tzw. teorii organów osoby prawnej.
Organ składa się z osób fizycznych, które zgodnie z przepisami określającymi ustrój danej osoby prawnej tworzą i urzeczywistniają jej wolę. Najbardziej rozpowszechniony jest system organizacyjny, na który składają się 3 organy:
a ) organ stanowiący
b) organ kontrolny
c) organ zarządzający
Gdy chodzi o tzw. osoby prawne typu korporacyjnego to najczęściej są to:
a) walne zgromadzenia,
b) rada nadzorcza,
c) komisja rewizyjna,
d) zarząd.
Od organu osoby prawnej należy odróżnić jej przedstawiciela, najczęściej jej pełnomocnika. Organ wchodzi w skład struktury organu osoby prawnej. Pełnomocnik działa na podstawie umocowania wynikającego z pełnomocnictwa. W niektórych przypadkach mamy do czynienia w stosunku prawnym tylko z dwoma podmiotami tj. z osobą prawną i jej kontrahentem, to w przypadku działania przedstawiciela występuje 3 podmioty:
v osoba prawna,
v jej przedstawiciel,
v kontrahent.
Jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swych spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora, którego zadaniem jest postarać się o niezwłoczne powołanie organów osoby prawnej.
Jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej i ich sytuacja w obrocie:
-stowarzyszenia,
- spółka jawna – która może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana i mimo, że ustawodawca nie zakwalifikował jej jako osoby prawnej,
- wspólnota mieszkaniowa – ( są to właściciele lokali, którzy wchodzą w skład określonej nieruchomości), która może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywaną.
Podmiotami stosunków cywilnoprawnych są następujące dobra:
· rzeczy i zwierzęta,
· różne postacie energii,
· dobra niematerialne, a między nimi także majątkowe prawno podmiotowe,
· zorganizowane kompleksy majątkowe jak przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolne itp.
Rzeczy
Rzeczami są jedynie przedmioty materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym. Mogą być traktowane jako dobra samoistne. Współcześnie istniej tendencja do wyłączenia z kategorii rzeczy zwierząt.
Klasyfikacja rzeczy:
1. Ruchome i nieruchome. Istnieją 3 rodzaje nieruchomości:
a) grunty;
b) budynki trwałe związane z gruntami zwane nieruchomościami budynkowymi;
c) nieruchomości lokalowe.
2. Oznaczone, co do gatunku i co do tożsamości,
3. Rzeczy podzielone i niepodzielne.
4. Zużywalne i niezużywalne.
5. Rzeczy znajdujące się w obrocie lub ujęte z obrotu.
Częścią składową rzeczy jest wszystko, co należy do niej jako własność, nie może być odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości. Częścią składową rzeczy jest nie tylko to, co było połączone z rzeczą od samego początku, lecz także to, co później przybyło na skutek działalności człowieka.
Do powstania przynależności niezbędne jest, aby:
1.Przynależność była rzeczą samoistną.
2. Przynależność stanowiła rzecz ruchomą.
3. Rzecz główna i przynależność należały do tego samego człowieka.
4. Przynależność była potrzebna do korzystania z rzeczy głównej, zgodnie z jej przeznaczeniem.
5. Przynależność pozostawała a rzeczą główną w faktycznym związku odpowiadającemu celowi tej przynależności, w grę wchodzi przede wszystkim związek przestrzenny.
Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności ( grunty) trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności, są 3 rodzaje własności:
- grunty,
- budynki: trwale z gruntem związane nieruchomościami budynkami,
- nieruchomościami lokalowymi.
Każda rzecz, która nie jest nieruchomością stanowi ruchomość.
Klasyfikacja rzeczy jako nieruchomości lub ruchomości.
1. Z nieruchomościami związana jest zasada, że to co jest trwale związane z gruntem do gruntu przyrasta stając się własnością właściciela gruntu.
2. Tylko dla nieruchomości prowadzi się księgi wieczyste,
3. Niektóre ograniczone prawa rzeczowe można ustanowić tylko wobec nieruchomości ( użytkowanie wieczyste, służebność, hipoteka).
4. Przeznaczenie własności nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego.
5. Przeniesienia własności nieruchomości nie można obwarować warunkiem lub terminem.
6. Rozmaite skutki prawne przewidują przepisy prawa spadkowego czy egzekucyjnego w zależności od tego czy odnoszą się one do ruchomości czy nieruchomości.
· Budynki i inne urządzenia związane z gruntem w sposób trwały, tj. drzewa i inne rośliny od chwili ich zasadzenia lub zasiania oraz prawa związane z własnością gruntów.
· Stanowią odrębny przedmiot własności z woli ustawodawcy.
· Lokale mieszkalne i użytkowe uznane przez ustawodawcę za tworzące odrębną od budynków i gruntów przedmiot własności.
Księgi wieczyste – to specjalne rejestry, których prowadzenie reguluje ustawa z 6.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.
Celem ksiąg wieczystych jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu przez ujawnienie stanu prawnego dotyczącego nieruchomości. Księgi te prowadzą sądy rejonowe.
Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych oznacza, że co zapisane w księdze – istnieje, a co nie zapisane - nie istnieje.
W razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym – treść księgi wieczystej rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną wg treści księgi wieczystej nabył własność lub inne prawo rzeczowe. Jest to rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych.
Polegają na wykonywaniu niektórych uprawnień na cudzej rzeczy, przysługujących w zwykłych warunkach właścicielowi.
Polegają na korzystaniu w oznaczonym zakresie z cudzej rzeczy.
Dotyczy to prawa użytkowania, służebności i wszystkich typów własnościowego prawa do lokalu w spółdzielniach mieszkaniowych.
W przypadku zastawu i hipoteki, brakuje takich uprawnień, a przyznany i chroniony interes osoby uprawnionej polega tylko na tym, że może on zaspokoić swoją użyteczność i obciążonej rzeczy.
Prawami rzeczowymi są:
- prawo własności;
- prawo użytkowania wieczystego;
- ograniczone prawa rzeczowe.
Ograniczonymi prawami rzeczowymi są;
- użytkowanie;
- służebność;
- zastaw;
- własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego;
- spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego;
- prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej;
- hipoteka.
Przedmiot: są to rzeczy.
Powstanie: umowne ustanowienie prawa, również z mocy samego prawa, na mocy orzeczenia sądowego i na mocy decyzji administracyjnej.
· Umowę zawiera właściciel obciążonej rzeczy i nabywa prawa. W umowie jest określona treść i rodzaj ustanowionego prawa.
· Z mocy prawa muszą być spełnione odpowiedzialnie przesłanki określone prawem.
· Orzeczenie sądowe: chodzi o konstytutywne orzeczenie sądu, mające charakter zdarzenia cywilnoprawnego.
· Decyzja administracyjna: rodzaj zdarzenia cywilnoprawnego.
Pierwszeństwo ograniczonych praw rzeczowych:
- kolizja – polega na tym, że wykonywanie jednego prawa odbywałoby się z uszczerbkiem dla innego (innych); wystąpić może, gdy rzecz jest obciążona kilkoma ograniczonymi prawami rzeczowymi;
- pierwszeństwo praw wpisanych do księgi wieczystej
W razie kolizji trzeba rozstrzygnąć tę sprawę. Wtedy wówczas ustawodawca ustala hierarchię praw, a potem kolejne do wykorzystania. Ujawnione w księdze wieczystej ograniczone prawa rzeczowe przed takim nie ujawnionym w księdze. Tu nie ma znaczenia czas ustanowienia tych praw. Gdy jest więcej praw ujawnionych w księdze wieczystej wówczas decyduje data złożenia wniosku o wpis.
- pierwszeństwo innych ograniczonych praw: tu panuje zasada, że „lepsze” prawo te wcześniej
ustanowione;
- zmiana pierwszeństwa ograniczonych praw: potrzebna jest tu umowa dotycząca tego czyje prawo
ma ustąpić pierwszeństwa.
Użytkowanie – występuje, gdy np. rodzi się potrzeba korzystania w szerokim zakresie z cudzej rzeczy nie upiera się przy swoim osobistym korzystaniu z rzeczy.
Rodzaje podmiotowe użytkowania:
- użytkowanie przez osoby fizyczne;
- użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne;
- inne wypadki użytkowania.
Przedmiot: rzeczy nieruchome i ruchome;
Treść: rzecz można
obciążyć prawem do jej
użytkowania i do robienia z
niej pożytków; użytkowania
maja charakter osobisty,
więc są niezbywalne;
...
protur