ETYKA I KULTURA ŻYCIA PUBLICZNEGO
DEONTOLOGIA
Punktem wyjścia dla deontologii jest moralny obowiązek, służący za kryterium słusznego działania (ocen moralnych). Obowiązek jest moralnie słuszny, gdy:
1. Intuicja lub sumienie moralne, które orzeka co jest słuszne je wskazuje (np. Tomasz z Akwinu, Fichte, Hegel),
2. Wiemy o tym dzięki testowi imperatywu kategorycznego I. Kanta.
Test Kanta poddaje subiektywną maksymę naszego działania sprawdzianom – odnosimy je do powszechnie ważnej zasady. Jeśli nasza maksyma okaże się sprzeczna, nasze działanie motywowane tą maksymą nie jest słuszne.
Imperatyw kategoryczny nie jest absolutnym przepisem na działanie, lecz tylko przepisem na słuszne przepisy działania. Maksymę podnosimy do poziomu ogólnego i konfrontujemy z ogólną zasadą – wychodzimy od problemu jednostkowego i odnosimy się do zasad ogólnych. Człowiek jako istota racjonalna podejmuje działanie wiedząc, że jego maksyma zgadza się z powszechnie obowiązującymi zasadami i zdolny jest utożsamić się ze sprawą swojego działania.
Powszechna autonomia jednostek – ludzie są zdolni dobrowolnie i rozumnie ustanawiać takie zasady, którym jako twórcy podlegają.
Zasada autonomii działa zarówno na gruncie moralności jak i prawodawstwa i polityki. Źródłem powszechnie ważnych praw jest rozumna wola każdego, a nie samowola i interes. Autonomia moralna z autonomią prawną ścierają się – u J.J. Rousseau autonomia moralna ma prymat nad prawną, w liberalizmie mamy prymat autonomii prawnej. Habermas próbuje wywieść obie autonomie jako równoważne. W społeczeństwach podlegających globalizacji dochodzi do wyłonienia się konfliktów partykularnych moralności.
Kantowska etyka obowiązku dzieli się na dwie, stanowiące pewną całość, sfery:
1. teoria prawa moralnego, które dotyczy wewnętrznej moralności człowieka (zamiarów, motywacji, etc.) sankcje mają wewnętrzny charakter, a obowiązek każdego autonomicznego podmiotu moralnego wypływa tylko z poszukiwania mojego własnego prawa i oznacza przymus stosowany przez człowieka względem samego siebie.
2. Teoria prawa publicznego, które reguluje zewnętrzną wolność ludzi i którą ze sobą wzajemnie dzielą, ich odnoszenie się do siebie wzajemnie wymaga samoograniczenia wolności. Jeśli nie jest to samoograniczenie dobrowolne, to grożą im sankcje
Znaczenie imperatywu kat. jako podwaliny teorii deontologicznych (wg Habermasa)
Kant lokuje sąd moralny w obszarze rozumu praktycznego, dzięki czemu jest w stanie zachować jego moc jako twierdzenia pozarozumowego. Wszelkie sądy empiryczne, estetyczne i etyczne podnoszą pewne roszczenia ważnościowe (które można podtrzymywać ze względu na dobre racje), toteż w ujęciu Kanta moralność staje się sprawą tego, jak ktoś odpowiada na pytanie dotyczące możliwości rozwiązania racjonalnego praktycznych pytań w ogóle. Imperatyw kategoryczny można rozumieć, jak możliwe jest sformułowanie bezstronnego (opartego na dobrych racjach) sądu moralnego, który będzie w stanie rozstrzygać między konkurencyjnymi normami działania na gruncie racji.
Kant dokonał zwrotu postmetafizycznego – od momentu, w którym Kant redefiniuje moralność tak, iż na jej gruncie pytamy o jak najlepiej uzasadnione twierdzenie moralne, od tego momentu główne pytanie moralne przestaje mieć postać Arystotelesowską – Co jest dobre dla mnie? I przyjmuje postać: Co powinniśmy czynić?
Kant odtrąca pytania moralne od etycznego kontekstu życia wspólnoty. Z drugiej strony, etyczność życia wspólnoty jest ważna. Tego odtrącenia dokonuje za pomocą potrójnej abstrakcji, która składa się na imperatyw kategoryczny:
1. abstrakcji od upostrzeżeniowych pobudek działania tj. takich, które związane są z rozważaną sytuacją à abstrakcja i indywidualizacja jako rozróżnienie między autonomią a heteronomią
2. Abstrakcji od konkretnej sytuacji (celem jest typ) à refleksyjność jako zrozumienie i zastosowanie refleksyjnych norm
3. Abstrakcji od instytucji i form życia tego, kto pyta, jak powinien działać à uogólnialność.
Szczęście interpretowane jako eudajmonia traci miejsce na rzecz pytań o sprawiedliwość i autonomię jako pytań moralnych. Pytanie o dobre życie zostaje zepchnięte do sfery subiektywnej i indywidualnej. Następuje rozłam między tym, co dobre i tym co słuszne. Rozum praktyczny jest rozumem czystym, wolnym od kontekstowego określenia. Pod koniec XX wieku powraca pytanie: Czy można odnaleźć uniwersalne roszczenia normatywne oderwane od kontekstu sytuacyjnego i kulturowego? I. Marion – Young powątpiewa.
KONTRAKTUALIZM
Pojęcie teorii kontraktualistycznych ma zastosowanie zwrócone w odniesieniu do klasycznych koncepcji umowy społecznej, jak i do XX wiecznych koncepcji (J. Rawls'a, J. Buchmana). Zauważa się, że wśród sofistów koncepcja umowy społecznej była już obecna, pojęcie kontraktualizmu zaczyna się od Hobbesa. Od klasycznych koncepcji umowy społecznej, posługujących się np. pojęciem prawa natury, współczesne koncepcje uznają legitymizację zasad we wzajemnych ludzkich ustaleniach, czyli publicznym dialogu, dyskursie instytucjonalnym, komunikacji jednostek (instytucje jako wzorce normatywne), które osiągają porozumienie i zgodę co do ważniejszych zasad działania (mają one społeczne i racjonalne pochodzenie). Użyte pojęcie praw natury (koncepcje klasyczne), wskazanie na społeczne ustalenia może wprowadzić w błąd – przeciwstawienia praw naturalnych (irracjonalnych) i wzajemnych ludzkich ustaleń. Pojęcie praw natury odnosiło do rozumowych praw i reguł postępowania (Hobbes, Kant, Locke – prawa natury są tym, co może obowiązywać człowieka jako istotę rozumną, zdolną do ich zrozumienia).
Kontraktualizm jako ogólne podejście do moralnych i politycznych kwestii swoje korzenie czerpie z „Państwa” Platona. Z uwagi na różnorodne cele, sformułowano różne ujęcia, łączy je to, że normy moralne i polityczne instytucje odnajdują swoją polityczną legitymizację i uzasadnienie, o ile odnajdują w swej zdolności do ochrony (pod pewnymi warunkami) zgodę tych, wobec których mają zastosowanie.
Pojęcie praw natury wskazywało więc na źródło możliwości osiągnięcia wzajemnej zgody (tworzono argumentacje, dla których pojęcie praw natury wskazywało na źródło zgody – jego legitymizacja), współcześnie wiążącą i legitymizującą moc ma samo komunikowanie.
Najważniejszym celem było zawsze poszukiwanie źródła legitymizacji takich reguł powszechnego ładu społecznego i ufundowanych na nich instytucji, które chroniły i zabezpieczały te osoby – obywateli, których instytucje polityczne miałyby dotyczyć jako wyrosłe ze zgody.
Różnica między klasycznymi i współczesnymi koncepcjami dotyczy zakresu, początkowo pytano o:
1. jakie jest źródło pochodzenia władzy państwowej w ogóle?
2. Dlaczego ludzie winni są posłuszeństwo owej władzy?
3. Do jakiego stopnia ograniczenie władzy państwowej jest prawomocne?
Współcześnie punktem zainteresowania jest artykulacja powiązania norm moralnych i norm postępowania, na które jesteśmy w stanie się zgodzić. Główne problemy:
1. Różnorodność osób, które tę zgodę miałyby wyrazić
2. różnorodność osób, których przebieg interakcji miałby regulować
3. Różnorodność osób, do których pewne argumenty za lub przeciw pewnej postaci zgody, do których miałyby być adresowane.
Schemat teoretyczny koncepcji kontraktualistycznych.
Znamienne są dwa momenty:
1. deskryptywny - odpowiedź na pytanie: Kim i jacy są ci, których obligacje moralno-prawne mają dotyczyć àRousseau – reguła postępowania: w odniesieniu do kogo?
2. preskryptywny - zalecający, a wręcz nakazujący pewne normy w oparciu o moment deskryptywny z niego wynikający
ELEMENTY KONCEPCJI KONTRAKTUALISTYCZNEJ:
1. stan prespołeczny/prepolityczny (zasłona niewiedzy u Rawlsa)
2. warunki, możliwości zawiązania umowy społecznej
3. umowa społeczna i powstanie stanu państwowego
FUNKCJE ELEMENTÓW KONCEPCJI KONTRUKTUALISTYCZNYCH
àpod pojęciem stanu prespołecznego kryje się moment deskryptywny (także zasłona niewiedzy Rawlsa, jakie istnieją koncepcje dobra, koncepcje komunikacji – fundamentalnie władze człowieka)
àodp. na pyt.: Jacy są ludzie, którzy mają żyć we wspólnocie?
àstan natury, który miał zawsze charakter hipotetyczny:
◊ J. Locke – porównanie stanu prespołecznego do stanu Ameryki – hipoteza, stan hipotetyczny
◊ J. J. Rousseau – dzikus – koncepcja hipotetyczna, opozycyjna wobec Hobbesa)
àPod pojęciem stanu natury zawarta jest charakterystyka ludzi niebiorących udziału w życiu społecznym, są oni z natury równi i nie różnią się między sobą w sposób decydujący àKażdy stan ludzkości, który nie jest określony przez legitymizowane normy moralno-religijne jest stanem natury (konstrukcją hipotetyczną, teoretyczną), pojęcie refleksyjności. àGdy jesteśmy na gruncie stanu natury:
◊ I. charakterystyka jednostkowego człowieka nieusocjalizowanego – Jaki jest poszczególny człowiek?
◊ II. jakby im się żyło i czy warto jest im przejść do stanu politycznego.
àCel: wydobycie motywacji i preferencji, jakie kierują ludźmi i z którymi władza musi się liczyć.
àWspółcześnie dokonuje się podobnego zabiegu – można pomyśleć najlepszy porządek normatywny, jednak ludzie mogą być nieprzygotowani. Należy zatem uwzględnić kontekst historyczny
àWarunki możliwości zawiązania umowy społecznej – moment deskryptywny wiedzie do pytania: Na jakie zasady wspólnego życia ludzie mogliby się zgodzić? Odpowiedzią miały być prawa natury – ogólne reguły rozumowe, dostępne każdemu człowiekowi jako istocie rozumnej i dlatego są niezmienne
àPrawo naturalne przekształca się w prawa natury.
àPrawo naturalne (norma maturalna, boska i niezmienna) powinno znajdować swoje odbicie w prawie pozytywnym, co powinno stanowić obiektywną legitymizację praw pozytywnych.
àPrawo pozytywne – prawo, które ma swoje źródło w woli ludzkiej. Wyróżniamy:
a) common law
b) prawo stanowione – dotąd było kojarzone z prawem państwowym, obecnie obejmuje także np. prawo wspólnotowe Unii Europejskiej; prawo unijne jest prawem sui generis – jest nieporównywalne z prawem międzynarodowym czy ponadpaństwowym. U Rousseau warunkiem stworzenia umowy społecznej jest wola powszechna. Przejście do stanu państwowego ma charakter moralny, tak jak istota człowieka.
UMOWA SPOŁECZNA
Istotnym jest, że rozróżnienie między umową społeczną jako zgodą na reguły oraz umową jako powołaniem władzy jest nieobecne u Hobbesa. Dopiero u Locke'a porozumienie co do reguł jest aktem podstawowym. Powstała dzięki niemu społeczność polityczna, w której władza może się zmieniać, ale społeczność pozostaje. Locke odwołuje się do starszej tradycji, obywatele otrzymują normatywną podstawę dochodzenia swoich praw, a władza arbitrażowego rozstrzygania. U Hobbesa sprzeniewierzenie się władzy oznacza od razu przejście do stanu natury (wojny), tym samym władza i reguły są ze sobą związane.
Warunki możliwości powstania państwa mają charakter normatywny. Umowa społeczna wyrasta ze zgody wszystkich co do zasad i reguł współżycia.
Atrakcyjność kontraktualizmu – umowa społeczna pojawiła się w różnych ugrupowaniach rewolucji angielskiej. Wynika to z faktu, że odzwierciedlony jest proces dochodzenia obywateli do głosu, ich rozwój jest związany z wyłonieniem się sfery publicznej, wskazują nie tylko na konieczność udziału, ale także strukturyzują sferę publiczną.
Jesteśmy nie tylko adresatami, ale i twórcami prawa, więc jego postać zależy od naszego zaangażowania w proces tworzenia świata.
Idea Kanta – w stanie natury mogą znajdować się nie tylko jednostki, ale także ludy i państwa. Zatem konieczne jest zagwarantowanie międzynarodowego porządku pokoju dla wyjścia ze stanu natury.
Hobbes jako twórca „realpolityki”:
- utylitarysta - „dobre jest to, co korzystne”, „korzystne jest dotrzymywanie natury”.
- Wolność – natura uczyniła ludzi równymi, więc nikt nie może nikomu narzucać swojej władzy bez bycia poddanemu temu samemu ze strony drugiej osoby.
Locke – równość do egzekwowania praw natury
- uprawnienie przyrodzone i 19 praw natury (rozumowych)
- uprawnienie przyrodzone (ius naturale) wolność czynienia tego, co samodzielnie uznamy za słuszny środek do ochrony życia, rozumienie to kalkulacja.
Hayek – wolność to brak przeszkód – tak jak u Hobbesa.
Locke „Drugi traktat o Rządzie”
wolność
à niepodleganie władzy człowieka, a tylko prawom natury
àw społeczeństwie oznacza podleganie tylko tej władzy, którą zbudowaliśmy przez umowę społeczną
àdo kierowania się własną wolą w kwestiach zezwolonych przez prawo, które ma być stałe, niezmienne, pewne i jasne.
àPrawo do dystrybuowania swoją własnością – równość w egzekwowaniu praw natury.
Stan natury
Hobbes
àstan wojny każdego z każdym (wojna jako coś potencjalnego), utrudniona kooperacja
àprawa natury mają charakter rozumowy (reguły rozumu, reguła ogólna, którą odnajduje rozum dla zachowania życia), mają mieć charakter uniwersalny – jeśli tak, to ludzie w stanie wojny są niemoralni, jeśli zaś zawieszają je, to są amoralni/premoralni (wojna każdego z każdym zawiesza prawo, więc nie można mówić o niesprawiedliwości, nie mogą przestrzegać praw natury, bo mogliby przez to stracić życie z rąk tych, którzy tych praw nie przestrzegają).
àsuweren ma przestrzegać praw natury i jest odpowiedzialny przed Bogiem.
àporządek normatywny – prawa natury pozwalają mi kooperować, więc warto wyjść ze stanu natury
ànawet jeśli władza łamie pewne prawa natury, ale zachowuje porządek, to nie wolno sprzeciwiać się władzy (porządek postawą „realpolityki”).
Locke
àstan natury nie jest stanem wojny, jest stanem specyficznie społecznym, ale nie politycznym, mogą się pojawiać konflikty i brak arbitra, który by je rozstrzygał, więc konfliktu mogą się przedłużać
à w stanie natury długotrwałe konflikty angażują coraz więcej ludzi, korzystniej jest pomyśleć o stanie państwowym przy pewnych zasadach. Prawa natury obowiązują, a każdy ma prawo je egzekwować.
àwyjście ze stanu natury wynika z ochrony własności
àkooperacja w imię własności prywatnej ( w stanie natury człowiek jest panem samego siebie i swojej własności, jest jednak narażony na ataki). Ludzie jednoczą się dla ochrony wolności i majątku (które razem określa Locke własnością), wyrzekając się części swojej wolności dla ochrony własności (państwa myślenia liberalnego), sfera moralna jest koncepcją prywatną (samodzielnie interpretują prawa naturalnego i je egzekwują, rząd musi ich chronić, jeśli je łamie, to traci legitymizację).
Rousseau
1. etap człowieka dzikiego (polemika z Hobbesem i stanem wojny – musieliby żyć samotnie, bez języka, narzędzi, kooperacji, nie wypracowują moralności). Życie rodzinne jest zalążkiem kooperacji społecznej (zawsze jesteśmy w jakimś stanie społecznym, a nie zawsze politycznym), litość (nie ma interesu wojować – szkoda sił, lepiej innych ignorować lub pomóc, gdy cierpią)
2. etap wspólnotowego życia ludzi (język, koncepcje moralne, brak jednak własności, ludzie żyją radośnie, najważniejsze jest bycie z innymi ludźmi – Georg Simmel – człowieka wyróżnia towarzyskość, działania autoteliczne). Ludzie są zainteresowani życiem we wspólnocie.
3. etap własności prywatnej – społeczeństwa się różnicują, prawna ochrona własności, specyficzna niewola, rozum może działać przeciwko innym dla ochrony własności. Etap amoralny, zróżnicowanie ekonomiczne jest podstawą dla wyjścia ze stanu natury (ludzie są społeczni, żyją z przedmiotami)
◊ przejście do stanu politycznego czyni nas ludźmi moralnymi, rozumnymi (republikanizm).
ETYKA DYSKURSU
Faktyczność i modyfikacja pojęcia zmysłowości (relacje czasowe i przestrzenne, u Kanta – obok rozumu – źródło poznania).
J. Austin „Jak działać słowami?” - akty mowy pozwalają wpływać na świat – teoria działania komunikacyjnego J. Habermasa.
Akt illokucyjny – odniesienie się do czegoś w oparciu rzeczy, ciąg foniczyny.
Akt perlokucyjny – ciąg foniczny, który wypowiadam, wywołuje reakcję u odbiorcy (np. akt ślubu – słowa wypowiadane przez urzędnika zmieniają pewien stan rzeczy).
Świat jest wynikiem naszej kooperatywnej interpretacji sytuacji, w której wspólnie, jako interpretatorzy, się znajdujemy. Prawo jest zjawiskiem o charakterze kulturowym – jest w pewnym kulturowym kontekście. Mowa – jako dyskurs – stanowi medium komunikacji, zatem w niej zachodzą interakcje, które są wyrazem rozumienia interpretacji świata.
W teorii dyskursu centralne miejsce zajmuje kwestia, jak i czy w ogóle możliwe jest dojście do porozumienia, czyli konsensusu aktywnego, a nie pasywne oraz jak należy na podstawie tego konsensusu postępować, jak należy wzajemnie koegzystować i kooperować, aby utrzymać ten konsensualny ład. Teoria dyskursu jest nakierowana na problematykę rozwiązywania rozmaitych trudności bez użycia przemocy; rozwiązania mają mieć charakter instytucjonalny – legalny.
Dla sądów prawdziwościowych relacja do faktów obiektywnych jest fundamentalna, dla roszczeń normatywnych istotne jest czy przez wszystkich adresatów są uznawane za ważne i wiążące tak, że uznają zobowiązanie do działania zgodnie z tymi normami. Poszukiwanie źródła uznania takiego prawa normatywnego znajduje się w centrum teorii dyskursu Habermasa, Karl-Otto, Apel, Alexy.
W centrum teorii dyskursu znajduje się rozwiązywanie problemów na drodze racjonalnej argumentacji, w której znaczenie ma siła argumentu, a nie argument siły (od fizycznej do symbolicznej) – problem racjonalnego uzasadnienia reguł racjonalnego posługiwania się argumentami. Alexy podkreśla, że teoria dyskursu ma charakter normatywny, rozstrzygnięcie zaś kwestii uzasadnienia reguł pozwala przejść do zagadnienia – za Habermasem – w jaki sposób i dzięki czemu faktyczny przymus, któremu podlegamy, ma – a raczej może mieć – charakter prawowitego obowiazywania?
Kant wskazuje na konieczność ostatecznego skonsolidowania teorii moralnej. Przedmiotem poznania racjonalnego filozofii praktycznej – czyli czystej – są prawa i idee woli, ze względu na które człowiek powinien działać, jeżeli ma być podmiotem moralnym (materialne poznanie a priori). Po zwrocie językowym, koncentracja przeniesienia jest na akty mowy – dlatego współcześnie uprawia się nie metafizykę, ale filozofię transcendentalną, która ma charakter formalny (mówi o regułach mówienia o powszechnie obowiązujących prawach, które dopiero pozwalałyby generować treści normatywne). Odróżnić to należy od kantowskiej epistemologii i materialnego poznania empirycznego (imperatyw kategoryczny jest przepisem na przepis). Owe warunki możliwości tkwią w regułach językowych, toteż uprawia się pragmatykę transcendentalną lub przynajmniej od niej wychodzą, budując teorię dyskursu. Jednym z zadań jest zatem uzasadnienie transcendentalno – pragmatycznych reguł, których obowiązywanie jest warunkiem możliwości zawierzania takiej komunikacji, która wiedzie do konsensu (bada się już nie wolę prawodawczą – jak Kant – ale reguły języka – Habermas).
...
bigmagic