BEZROBOCIE na rynku pracy
1. Funkcje, zadania i rodzaje rynku pracy.
Gospodarki rynkowej nie można budować bez rynku pracy, który stanowi najistotniejszy jej segment; musi on funkcjonować obok takich rynków jak rynek pieniądza, towarów, usług, wartości majątkowych.. Ponadto rynek pracy musi być mocno z nimi powiązany: nie ma bowiem towarów i usług bez pracy, a należności za pracę bez pieniędzy, czy też miejsc pracy bez inwestycji i majątku wytwórczego. Dlatego rynku pracy nie wolno traktować automatycznie i sprowadzać do rejestracji stanu podaży i popytu siły roboczej. Nie można go też oddawać swobodnej grze sił rynkowych. Występują na nim partnerzy, którzy nie tylko uczestniczą w życiu gospodarczym, ale są podmiotami na scenie życia politycznego jako wyborcy, członkowie partii politycznych, sponsorzy itd. Z tych właśnie przyczyn bierze się szczególne zainteresowanie władz państwowych rynkiem pracy.
Oddziaływanie władz państwowych na rynek pracy ma za zadanie osiągnięcie
następujących celów:
- redukcję bezrobocia,
- likwidację ubóstwa,
- wypełnianie luki zatrudnieniowej,
- oddziaływanie czego więcej bezrobocia czy inflacji,
- reorientowanie instytucji rynku pracy
Rynek pracy należy do jednej z najważniejszych kategorii ekonomicznych i choć nie różni się od innych rynków, to występowanie czynnika ludzkiego stawia go w roli priorytetowej.
Bez względu na sposób rozumienia rynku pracy przedmiotem transakcji jest świadczenie pracy, a także ściśle z nią związana płaca, warunki pracy i czas pracy.
Efektem zderzenia trzech wielkości powinno być pełne wykorzystanie kwalifikacji pracowniczych, oraz optymalne dostosowanie ludzi i pracy, wykorzystanie zarówno czasu pracy osób zatrudnionych jak i rozmieszczenie zasobów pracy pomiędzy różne sfery i działy gospodarki.
Ze względu na wielkość obszaru na którym oddziaływają na siebie podaż i popyt na pracę, rozróżniamy: lokalny, regionalny, ogólnonarodowy i międzynarodowy rynek pracy.
Zaś z punktu widzenia podmiotu gospodarczego wyróżniamy dwa rynki pracy:
- wewnątrzzakładowy - obejmujący relacje podaży i popytu na pracę w obrębie danego przedsiębiorstwa (gdzie podaż to wszyscy zatrudnieni w przedsiębiorstwie, popyt to wolne aktualnie lub przewidziane w przyszłości stanowiska pracy w danej jednostce organizacyjnej)
- zewnętrzny - gdzie gra popytu i podaży odbywa się poza danym zakładem pracy.
Według kategorii społeczno-zawodowych rynek pracy dzielimy na rynek pracowników umysłowych, robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych, młodocianych i kobiet.
Według układu sił panujących na rynku pracy dzielimy go na rynek pracodawcy (gdy popyt na pracę jest mniejszy od istniejącej podaży pracy) albo na rynek pracowników (gdy wielkość popytu na pracę przeważa liczbę osób jej poszukujących).
2. Teorie bezrobocia
2.1. Neoklasyczna teoria bezrobocia
Podstawową tezą neoklasycznej teorii bezrobocia jest twierdzenie, że w warunkach wolnorynkowej gospodarki występuje na rynku pracy tendencja do ustalania stanu równowagi. Charakteryzuje się on pełnym zatrudnieniem. Jest to stan w którym znajdują zatrudnienie wszyscy skłonni do pracy według aktualnych na rynku stawek płac.
Model rynku pracy opiera: się na założeniach, że:
- na rynku występuje pełna konkurencja,
- oferowana praca przedstawia jednakową produktywność,
- istnieje pełna informacja dotycząca wolnych miejsc pracy, wysokości wynagrodzenia, ,
- siła robocza jest w pełni mobilność
W tym modelu równowaga na rynku siły roboczej jest osiągana na poziomie płac realnych, zrównujących podaż z popytem. Tę sytuację ilustruje poniższy rysunek, gdzie jakiekolwiek ograniczenia w działaniu mechanizmów rynkowych powodują utrzymywanie się bezrobocia:
2.2. "Naturalna" stopa bezrobocia
We współczesnych doktrynach neoliberalnych istotną rolę odgrywa koncepcja "naturalnej" stopy bezrobocia opracowana przez M. Friedmana i E. S. Phillipsa w końcu lat 60-tych..
Rys. 2. Krzywa Phillipsa a różne poziomy inflacji
Gogolewska, Mechanizmy oddziaływania - Regulowanie rynku pracy, [w:] Polityka ekonomiczna pod redakcją B. Winiarskiego, Wrocław 1992;
- zasiłki dla bezrobotnych,
- wysokość płacy minimalnej,
- działalność związków zawodowych
Teoria "naturalnej" stopy bezrobocia, wskazuje na występowanie ujemnej korelacji między stopą bezrobocia, a wzrostem poziomu płac] Monetaryści nadali tej krzywej nową interpretację. Twierdzą oni, że negatywna zależność między stopą wzrostu cen, a stopą bezrobocia istnieje tylko w krótkim okresie i tylko wtedy gdy zmiany cen nie zostały przewidziane przez podmioty gospodarcze. W odniesieniu do każdej oczekiwanej stopy inflacji istnieje jeden kształt krzywej Phillipsa, a kolejne zmiany stopy wzrostu cen powodują przesunięcie tzw. krótkookresowej krzywej parametrycznie w górę.
W długim okresie zależność ta przyjmuje położenie pionowe w stosunku do osi odciętych. Oznacza to, że przy stałych płacach stopa bezrobocia kształtuje się na poziomie stopy "naturalnej"
2.3 Keynesowska teoria bezrobocia
Keynes uważał, że bezrobocie nie ma charakteru dobrowolnego, ale przymusowy, a elastyczność płac jest ograniczona. O wielkości zatrudnienia decydują z jednej strony skłonność do konsumpcji i stopa nowych inwestycji, przy danej zaś skłonności do konsumpcji zatrudnienie może wzrastać wyłącznie jednocześnie z inwestycjami. Keynesa nie interesują procesy wzrostu podaży siły roboczej czy też wzrostu jej wyposażenia kapitałowego. Istotne są dla niego ilości i kwalifikacje siły roboczej, poziom techniki, technologii, gusty
konsumentów oraz struktura społeczna. Keynes odrzucił prawo rynków Saya, wskazując, że równowaga gospodarcza jest możliwa także przy niepełnym zatrudnieniu. Oznaczało. to uznanie przymusowego charakteru bezrobocia i podważenie skuteczności mechanizmów rynkowych w stwarzaniu tendencji do pełnego zatrudnienia.
Teoria Kynesa zyskała wielu zwolenników uzasadniała działania interwencyjne rządów podejmowane w walce z bezrobociem. Na szczególną uwagę w walce z bezrobociem zasługują proponowane przez Keynesa roboty publiczne. Roboty publiczne były to prace inwestycyjne lub porządkowe podejmowane i finansowane przez państwo, samorząd bądź specjalnie powołane w tym celu instytucje, mające na celu zatrudnienie bezrobotnych. Z reguły inwestycje prowadzone w ramach robót publicznych charakteryzowały się wysoką pracochłonnością i niską materiałochłonnością np. regulacje rzek, prace drogowe,
kolejowe, melioracyjne.
3. Pojęcie, rodzaje i skutki bezrobocia
3.1 Definicja bezrobocia
Generalnie za bezrobotnego uważa się osobę, która nie pracuje i poszukuje pracy, a zjawisko bezrobocia definiuje się jako sytuację, gdy część istniejącej siły roboczej w wieku produkcyjnym skłonnej przyjąć pracę, nie znajduje zatrudnienia.
Wśród wypracowanych miar określających bezrobocie w praktyce najczęściej dokonywany jest pomiar bezrobocia na podstawie informacji z urzędów zatrudnienia, bądź też przez szacunkowe. określenie liczby bezrobotnych na podstawie informacji pochodzących z badań ankietowych. Jednak obie te metody nie są w stanie określić dokładnie skali zjawiska.
Z socjologicznego punktu widzenia bezrobocie możemy zdefiniować na dwa sposoby:
- jako ogólną liczbę osób zarejestrowanych w instytucjach powołanych do obsługi bezrobotnych,
- jako oszacowaną na podstawie badań statystycznych liczbę osób, które w tygodniu poprzedzającym badanie nie były zatrudnione, aktywnie poszukiwały pracy i były gotowe ją podjąć w tygodniu poprzedzającym badanie.
W ujęciu przedmiotowym bezrobocie traktuje się jako kategorię analityczną rynku pracy (jako kategorię jednego z rynków pracy). Wtedy bezrobocie oznacza : niepełne wykorzystanie jednego z czynników wytwórczych (nie zrealizowaną podaż siły roboczej), czyli dany stan nierównowagi między potażową (zasoby pracy), a popytową (miejsca pracy) stronami zatrudnienia.
Bezrobocie w ujęciu podmiotowym rozpatruje się od strony osób dotkniętych brakiem pracy. Oznacza ono stan bezczynności zawodowej jednostek zdolnych do pracy i zgłaszających gotowość jej podjęcia.
Wtedy mówi się o społecznych aspektach bezrobocia, a znaczny zasięg i dużą uciążliwość
zjawiska rozpatruje się jako szczególnie ważną kwestię społeczną. .
Zjawisko bezrobocia jest więc sytuacją w której popyt na siłę roboczą jest mniejszy od jej podaży. Na rynku pracy występuje więc sytuacja, gdy wolna siła robocza nie znajduje zatrudnienia.
Nie tylko zjawisko bezrobocia jest trudne do zdefiniowania, nie mniejszy, a może znacznie większy problem stanowi określenie kto uważany jest za bezrobotnego. Jest kilka definicji, które możemy sprowadzić do następujących stwierdzeń:
- bezrobotny to człowiek pozbawiony pracy,
- bezrobotny to człowiek, który nie znalazł pracy po utracie poprzedniej, bądź po raz pierwszy, bądź po przerwie w zatrudnieniu,
- bezrobotny to człowiek, który aktywnie poszukuje pracy i jest gotów z chwilą znalezienia zatrudnienia podjąć swoje obowiązki.
Zgodnie z ustawą z dnia 14 XII 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, która weszła w życie z dniem 1 I 1995 r., wraz z późniejszymi zmianami podanymi w Obwieszczeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 lutego 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Nr 25, poz. 128), bezrobotny to osoba (obywatel polski zamieszkały w Polsce lub cudzoziemiec przebywający na podstawie karty stałego pobytu lub któremu nadano status uchodźcy w Rzeczpospolitej Polskiej) nie zatrudniona i nie wykonująca innej pracy zarobkowej, zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie, nie ucząca się w szkole w systemie dziennym, zarejestrowana we właściwym dla swego miejsca zamieszkania (stałego lub czasowego) rejonowym urzędzie pracy, jeżeli:
- ukończyła 18 lat; z wyjątkiem młodocianych absolwentów,
- nie ukończyła: kobieta 60 lat, a mężczyzna 65 lat,
- nie nabyła prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej albo po ustaniu zatrudnienia nie pobiera świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub wychowawczego,
- nie jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych,
- jest osobą niepełnosprawną, której stan zdrowia pozwala na podjęcie zatrudnienia co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie,
- nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia wolności.
Zgodnie z Obwieszczeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 lutego 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Nr 25, poz. 128) zostały dopisane kolejne obwarowania statusu bezrobotnego;
- nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu stałej pracy jako domownik w gospodarstwie rolnym,
- nie podjęła pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia wskazanego w zgłoszeniu,
- nie uzyskuje miesięcznie dochodu w wysokości przekraczającej połowę najniższego wynagrodzenia, z zastrzeżeniem jak wyżej w sprawie nieruchomości rolnej.
Za osobę bezrobotną w myśl przytoczonego fragmentu ustawy uważa się tę, która spełnia wszystkie powyżej wymienione kryteria.
Według ustaleń Międzynarodowej Organizacji Pracy - bezrobotny to osoba, która:
- pozostaje bez zatrudnienia,
- poszukuje pracy,
- w miesiącu poprzedzającym badanie rynku pracy efektywnie poszukiwała pracy,
- w trakcie badania oczekuje na podjęcie pracy w ciągu 15 najbliższych dni
3.2. Rodzaje i miary bezrobocia
Pod względem przyczyn i skutków ekonomicznych wyróżniamy następujące rodzaje bezrobocia:
- frykcyjne polegające na równoczesnym występowaniu bezrobocia i wolnych miejsc pracy; zjawisko powstaje w wyniku terytorialnego niedopasowania podaży siły roboczej do popytu. Związane jest z ruchliwością pracowniczą (zmiana miejsca pracy. przechodzenie na emeryturę, wkraczanie w wiek produkcyjny). Jest bezrobociem przejściowym i stanowi naturalne zjawisko w każdej gospodarce,
- strukturalne będące rezultatem niedostosowania liczby osób poszukujących pracy, wolnych miejsc pracy w całej gospodarce i związane jest z rozwojem społeczno-ekonomicznym. Jest bezrobociem tzw. chronicznym. W odróżnieniu od bezrobocia frykcyjnego czas poszukiwania nowej pracy jest zwykle znacznie dłuższy,
- wynikające z nieefektywnego popytu , którego przyczyną jest niedostateczny popyt na pewne dobra.
- klasyczne lub płacowe , którego występowanie łączone jest z wymuszaniem przez związki zawodowe zbyt wysokiego poziomu realnych płac,
- cykliczne (koniunkturalne), związane z okresowymi spadkami koniunktury gospodarczej. Okres trwania to zazwyczaj kilka tygodni lub miesięcy, aż do momentu ponownego ożywienia gospodarczego.
- ukryte, utożsamiane z przerostami zatrudnienia. Wynika z nadmiernego i nieracjonalnego zatrudnienia. Bezrobocie ukryte przejawia się w:
- nie uzasadnionym ekonomicznie zatrudnianiu pracowników,
- sztucznym skracaniu czasu pracy,
- niewykorzystaniu czasu pracy,
- "przeludnieniu" administracji państwowej,
- rozbudowie sił bezpieczeństwa ponad rozsądne rozmiary ,
- wydłużaniu okresu kształcenia w szkołach dla niepracujących.
Bezrobocie ukryte obejmuje także zniechęconych poszukiwaniem pracy.
W nowszej literaturze wyodrębnić można bezrobocie:
- przymusowe, gdy podaż pracy nie pokrywa się z zapotrzebowaniem na nią, a osoby zdolne do pracy, akceptując aktualne stawki plac poszukują bezskutecznie płatnego zajęcia,
- dobrowolne, gdy ktoś nie chce pracować mimo dostępności do pracy.
W niektórych krajach zachodnich operuje się nomenklaturą określającą bezrobocie jako:
- pełne, gdy zostaje rozwiązana umowa o pracę lub brak ofert pracy dla absolwentów szkół,
- częściowe, gdy osoba poszukująca pracy w pełnym wymiarze czasu pracy z konieczności podejmuje pracę na część etatu.
Swoistym rodzajem bezrobocia częściowego jest bezrobocie sezonowe, gdy nie można wykonywać pracy z powodów warunków atmosferycznych, chwilowego braku zamówień, awarii maszyn, strajków itp.
Inne rodzaje bezrobocia:
- długookresowe, trwające dłużej niż rok
- krótkookresowe, nie przekraczające 12 miesięcy
Przyjmując pracę jako wiodące kryterium podziału ludności, możemy każdą z nich zakwalifikować do jednej z trzech kategorii:
- aktywnych zawodowo (zatrudnionych),
- bezrobotnych,
- biernych zawodowo w tym także zniechęconych.
Ponadto, operując powyższymi nazwami należy pamiętać, że czynni zawodowo to suma osób w wieku produkcyjnym pracujących w gospodarce uspołecznionej, pracujących w gospodarce nieuspołecznionej, rolnicy indywidualni, rzemieślnicy oraz bezrobotni bez wojska i policji.
Niezależnie od źródła informacji i przyjmowanych definicji oraz przepisów prawnych regulujących rynek pracy granice pomiędzy poszczególnymi kategoriami zasobów są trudne do określenia.
Nakładanie się kategorii rynku pracy przedstawiono poniżej:
Przez zasoby siły roboczej rozumiemy liczbę ludności w wieku zdolności do pracy, zdolnej i gotowej do podjęcia pracy, odpowiadającej typowym warunkom istniejącym w gospodarce. Kategoria zatrudnionych obejmuje natomiast osoby wykonujące pracę najemną oraz pracujące na własny rachunek.
Dla oceny wielkości i charakteru bezrobocia w gospodarce rynkowej konieczne jest zastosowanie pewnych miar bezrobocia.
Operując wymienionymi wcześniej kategoriami zależność tę możemy zapisać
gdzie przyjęto oznaczenia:
U - bezrobocie,
R - zasoby siły roboczej ,
L - zatrudnienie.
Zasoby siły roboczej reprezentują podażową stronę rynku pracy, zaś zatrudnienie określone jest przez stronę popytową .
Przy danej liczbie ludności w wieku zdolności do pracy, wielkość zasobów siły roboczej zależy od wysokości współczynnika aktywności zawodowej. Współczynnik rozumiany jest jako relacja między zasobami siły roboczej, a liczbą ludności w wieku Zdolności do pracy w wieku produkcyjnym, co zapiszemy:
R
a = -----
przyjęto oznaczenia:
a - współczynnik aktywności zawodowej,
Lp- ludność w wieku produkcyjnym.
Do najważniejszych czynników) od których zależy współczynnik aktywności należą:
- preferencje jednostek w sprawie kształcenia,
- zawieranie małżeństw
- liczba dzieci w rodzinie
- poziom i zmiany wynagrodzeń za pracę,
- możliwości znalezienia pracy
Przekształcając wzór otrzymujemy:
R = a Lp
I podstawiając:
...
protur