O kłamstwie.pdf

Leszke Kołakowski- O kłamstwie

Przekazywanie fałszywych informacji jest, by tak rzec, w porządku natury.

Motyl mówi do ptaszka: „ ależ ja nie jestem motylem, tylko zwiędłym

liściem”. Osa mówi do pszczoły, strażniczki ula: „ ależ ja nie jestm osą,

tylko pszczołą, o czym możesz się przekonać, pszczółko-dodaje uczenie-

za pomocą swoich sensorów olfaktorycznych” ( podobno niektóre gatunki

os tak czynią). Natychmiast przy tym rzuca nam się w oczy różnica

między tymi dwoma kłamstwami. Chwalimy motylka, który udając listek,

chroni swoje życie przed drapieżnikiem, co go pożreć może. Groszy nas

wszelako osa, która udając pszczołę, aby się dostać do ula i zrabować

pokarm przez pracowite pszczółki nagromadzony.

Podobnie z kłamstwami u ludzi, które oceniamy moralnie: jedne nas

gorszą, inne uważamy za usprawiedliwione. Niektórzy filozofowie bronili

skrajnego i rygorystycznego zakazu kłamania- np. Świety Augustyn i

Kant. Nakaz, wedle którego w żadnych okolicznościach nie wolno kłamać,

jest, wobec komplikacji spraw ludzkich, nie tylko beznadziejny, ale, co

gorsza, w zastosowaniu sprzeczny czasem z nakazem życzliwości dla

bliznich albo z dobrze uzasadnionym interesem społecznym. Pomińmy

sprawy wojny, gdzie oszukiwanie wroga jest niezbywalna częścią sztuki

wojennej, bez której obejść sie niepodobna. Pomińmy nawet dypomacje i

biznes. Najprostszy i bynajmniej nie wymyślony sztucznie, ale nieraz

rzeczywisty przykład z lat okuupacji: jeśli gdzieś Żyd sie ukrywa i

przychodzą niemieccy żandarmi pytając, czy tu Żyd jaki nie mieszka- któż

z resztką sumienia mógłby powiedzieć, że w imię szlachetnej zasady nie-

kłamania trzeba wydać człowieka katom na pewną śmierć?

Rządy często kłamią swoim obywatelom, albo wprost, albo przez

przemilczanie spraw, które, gdy przemilczane, stwarzają fałszywy obraz

rzeczywistości. Często są to kłamstwa, które służą ochronie rządu przed

krytyką i ukrywają jego nieprawości czy błędy. Czasem są to kłamstwa

uzasadnione; oprócz spraw, które muszą być zatajone z uwagi na

bezpieczeństwo kraju, są kłamstwa, które są naprawdę w interesie

społecznym: jeśli np. rząd nosi się z zamiarem dewaluacji pieniądza i

pytają go, czy zamierza swoją walutę zdewaluować, musi zaprzeczyć, bo

uprzedzenie z góry o dewaluacji naraziło by państwo na wielkie straty ze

strony spekulantów finansowych, którzy natychmiast rzuciliby sie jak

szarańcza na łatwy łup.

Co więcej, cnoty towarzyskie, jak dyskrecja i uprzejmość, bardzo często

ocierają sie o kłamstwo, ale trudno nie przyznać, że gdyby tych cnót nie

było, życie zbiorowe było by znacznie gorsze, niż jest i nie tyle

oddychalibyśmy czystym powietrzem prawdy, ile żylibyśmy wśród

chamstwa. I tych, co zawsze bez zastanowienia mówią to, co za prawdę-

słusznie czy niesłusznie- mają uważamy za chamów.

Dyskutuje się czasem sprawę, czy lekarze powinni powiadamiać chorych o

ich beznadziejnym stanie ( co jest przypadkiem kłamstwa wprost albo

przez zatajenie): w tej sprawie różne są obyczaje w różnych krajach, a

chociaż łatwo znaleść argumenty po jednej i po drugiej stronie, to jednak

argumenty te odwołują sie z reguły do racji humanitarnych, do ineresu

chorych albo ich rodzin, a nie do wartości prawdy jako takiej.

Krótko mówiąc, jest bodaj zgodne ze zdrowym rozsądkiem uznac, że

zachodzą okoliczności, kiedy trzeba kłamać w dobrej sprawie i cały kłopot

polega na tym, jak tę 'dobrą sprawę' określić, bo będziemy przecież łatwo

skłonni do rozciągnięcia tej zasady w taki sposób, że wszystko, co jest w

naszym prywatnym interesie, jest właśnie 'dobrą sprawą', a trudno

wymyślić taką regułę, co by wszystkie możliwe przypadki poszczególnie

przesądzała.

Obrońcy rygorystycznego zakazu kłamania powiadają: gdyby każdy

kłamał, kiedy mu sie podoba albo kiedy mu wygodnie, zaufanie do innych

ludzi byłoby całkowicie zniszczone, a zaufanie jest nieodzownym

warunkiem jakiegokolwiek ładu i współżycia ludzi; w ten sposób, dodają,

kłamstwo obróciło by się przeciwko kłamcom, bo i tak nikt by nikomu nie

wierzył.

Nie jest to argument nierozsądny, ale nie jest przekonujący, jeśli miało być

racją dla absolutnego zakazu kłamania. Gdybyśmy nigdy nie mogli

wierzyć w prawdomówność innych, życie w rzeczy samej byłoby nie do

zniesienia. Zupełny rozkład wzajemnego zaufania chyba nam nie grozi. Na

ogół wiemy, kiedy możemy się zdać na podawane przez innych

informacje, a kiedy musimy być czujni, bo podejrzewamy, że jest w

interesie drugiego człowieka w błąd nas wporowadzić i że być może taki

zamiar on żywi. Ludzie rzadko kłamią bezinteresownie. Są wprawdzie

przypadki kłamców notorycznych: znałem, na przykład pisarza, któremu

nigdy nie wolno było wierzyć, bo lubił snuć o swoim życiu opowieści,

które ciągle były zmieniane, zależnie od okoliczności lub rozmówców;

robił to jednak pomysłowo i zabawnie, tak że przyjemnie było go słuchać,

chociaż wszyscy wiedzieli, że nie należy tych opowiadań brać na serio; nie

było więc obawy, że nieobecność cnoty prawdomówności w jego

charakterze narazi innych na przykre skutki. Znamy też przypadki

kłamców patologicznych, którzy wręcz nie potrafią czegokolwiek

prawdziwie powiedzieć, ale przekręcają i fałszują wszystko bez

wyraznego powodu, ale także bez imaginacji; tacy są pogardzani, a ich

kłamstwa czy konfabulacje są mało szkodliwe, bo tak czy owak nikt im

nie wierzy.

Nawet kłamstwa, tak pospolite w polityce, w biznesie i na wojnach, nie

unicestwiają zaufania w stosunkach prywatnych między ludzmi, jako że

wszyscy w tych dziedzinach czynni mają sie na baczności i wiedzą, kto I

dlaczego może ich oszukiwać. Nawet kłamstwa reklamy są mniej

szkodliwe, niż mogłoby się wydawać. We wszystkich krajach istnieją

restrykcje prawne, które zapobiegają bezpośredniemu podawaniu

kłamliwych informacji o reklamowych produktach; po prostu nie wolno,

pod grozbą kar, sprzedawać wody z kranu w opakowaniu, które głosi, że

jest to niezawodne lekarstwo na raka. Wolno jednak głosić, że mydło Cud

albo piwo Hamburg jest najlepsze na świecie. W tym przypadku wszelaklo

calem raklamy nie jest sprawić, żebym, usłyszawszy w telewizji

wiadomość, iż mydło Cud jest najlepsze na świecie, doszedł do wniosku,

że tak właśnie jest; nie, celem jest bym zapamiętał sobie widok

opakowania mydła Cud i, gdy mam wybrać mydło w sklepie, zwócił się do

produktu, który wydaje mi się znajomy po wielokrotnym oglądaniu tej

samej reklamy, reklama liczy, nie bez racji, na nasz naturalny

konserwatyzm, na to, iż mieć będę poczucie, że już znam mydło Cud,

nawet jeśli go wcale nie znam.

Kiedy zaś mówimy o kłamstwie politycznym, trzeba poczynić ważne

odróżnienie. Kłamstwo polityczne, częste, a jednak ograniczone przez

wolność słowa i krytyki w krajach demokratycznych nie narusza różnicy

między prawdą a nieprawdą. Jakiś minister może oznajmić, że o czymś nie

wiedział, chociaż wiedział. Słamał zatem i , czy wyda się jego kłamstwo,

czy nie wyda, odróżnienie prawdy i fałszu pozostaje w mocy. Inaczej w

krajach totalitarnych a zwłaszcza w komunizmie czasów jego zdrowia, tj.

za czasów stalinowskich. Tam zacierała sie całkiem różnica między tym

co prawdziwe, i tym, co politycznie słuszne, tak iż ludzie, którzy ze

strachu powtarzali 'politycznie słuszne' słowa, na pół sami w nie wierzyli,

a również przywódcy parti padali nieraz ofiarami własnych kłamstw.

Celem było sprawić, by różnica ta zatarła sie w umysłach obywateli tak,

aby ludzie wiedzieli, co należy mówić jako politycznie słuszne i

zapominali o tej różnicy, żeby można było fałszować prawdę historyczną i

w ten sposób nie po prostu kłamać, ale unicestwiać samą ideę prawdy w

naturalnym sensie słowa. Cel ten nie był osiągalny w pełni, ale

spustoszenia umysłowe, jakie ten system spowodował, były ogromne, w

szczególności w Związku Radzieckim, mniej w Polsce, gdzie totalitarny

reżym nigdy nie osiągnął tego poziomu. Swoboda słowa i krytyki nie

może wyrugować kłamstwa politycznego, ale może przywrócić normalny

sens słową 'kłamstwo', 'prawda', czy 'prawdomówność'.

Z tego, że kłamstwo bywa dopuszczalne i że można kłamać w dobrej

sprawie, nie należy jednak wnosić, że wolno nam polegać na formule “

kłamstwo jest czasem dobre, czasem złe”, bo taka formuła jest na tyle

mglista, że może praktycznie wszystkie nasze kłamstwa usprawiedliwiać.

Nie wynika także, że można od początku wychowywać dzieci w tym

duchu. Bezpieczniej jest raczej uczyć dzieci, że kłamstwo jest po prostu

niedobre, bez wyjątku, alby w ten sposób zaszczepić im odruch, moca

którego będą przynajmniej czuły się nieswojo, kiedy kłamią. Reszty

nauczą sie same- szybko, łatwo i bez pomocy dorosłych.

Jeśli jednak absolutny zakaz kłamania jest zarówno nieskuteczny, jak

niekiedy sprzeczny z innymi, ważniejszymi przykazaniami, jak znaleść

ogólną zasadę dopuszczalności kłamstwa? Ogólnej takiej zasady,

niezawodnie rozstrzygającej każdy przypadek poszczególny, powtarzam,

nie ma. Wolno nam jednak pokusić się o pewne morały, które mogą być

pomocne.

Pierwszy morał jest taki, że należy czynić wysiłek, aby nie kłamać

samemu sobie, a więc m.in, gdy się kłamie, wiedzieć, że się kłamie.

Samooszukiwanie jest osobnym i ważnym tematem, który jednak muszę tu

odłożyć na bok. Dość powiedzieć, że gdy kłamiemy i sądzimy, że czynimy

tak w dobrej sprawie, powinniśmy wiedzieć dokładnie, że tak własnie jest.

Powinniśmy, po wtóre, pamietać, że nasze samousprawiedliwienia i nasze

pojęcie o 'dobrej sprawie', co ma kłamstwo czcigodnym uczynić, są

zawsze podejrzane, jeśli 'dobra sprawa' jest po prostu naszym prywatnym

interesem. Możemy, po trzecie, pamiętac o tym, że kłamstwo nie jest

moralnie dobre róznież wtedy, kiedy jest dopuszczalne albo wręcz

zalecane w imię ważniejszych dóbr.

Po czwarte, dobrze jest wiedzieć, że kłamstwo często szkodzi innym, ale

jeszcze częściej szkodzi kłamcy, bo go wewnętrznie pustoszy.

Pamiętanie o tych regułach nie sprawi, byśmy się stali- czy większość z

nas- świętymi i bezgrzesznymi, nie zniszczy też kłamstwa na świecie, ale

może nauczyć nas ostrożności w używaniu broni kłamstwa, nawet gdy

użyć jej trzeba.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: