Karol Marks - Rekopisy.pdf - Marks Karol - inacosiegapisz

Karol Marks

Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne

Przedmowa 114

W „Deutsch-Französische Jahrbücher" zapowiedziałem krytykę nauki o prawie i

państwie w postaci krytyki heglowskiej filozofii prawa 115 . Przy opracowywaniu

materiałów do druku okazało się, że zmieszanie krytyki wymierzonej jedynie przeciwko

spekulacji myślowej z krytyką samych przedmiotów, przy tym różnorodnych, jest

zupełnie niestosowne, hamuje wywód i utrudnia zrozumienie. Ponadto, ze względu na

bogactwo i różnorodność spraw, które należałoby omówić, materiał dałby się wtłoczyć

do jednej pracy jedynie w sposób aforystyczny, a znowu taki aforystyczny wykład

sprawiałby wrażenie dowolnego systematyzowania. Opublikuję zatem kolejno w kilku

samodzielnych broszurach krytykę prawa, moralności, polityki itd., a w końcu postaram

się przedstawić w osobnej pracy powiązanie całości, stosunek poszczególnych części do

siebie i wreszcie dać krytykę spekulatywnego opracowania owego materiału. Z tego

powodu w niniejszej pracy zajmuję się związkiem ekonomii politycznej z państwem,

prawem, moralnością, życiem obywatelskim itd. tylko o tyle, o ile ekonomia polityczna

sama ex professo porusza te tematy. Czytelnika obeznanego z ekonomią polityczną nie

potrzebuję chyba zapewniać, że wyniki swoich badań uzyskałem dzięki analizie

całkowicie empirycznej, opartej na sumiennym, krytycznym studiowaniu ekonomii

politycznej.

(Natomiast ignorancki recenzent, który usiłuje skryć swoje zupełne nieuctwo i ubóstwo

myślowe obrzucając pozytywnego krytyka frazesami takimi, jak „utopijny frazes" albo

też „całkowicie czysta, całkowicie zdecydowana, całkowicie krytyczna krytyka", „nie

tylko prawne, lecz i społeczne, całkowicie społeczne społeczeństwo", „zwarta masowa

masa", „przewodzący przywódcy masowej masy" 116 - recenzent ten musi wpierw jeszcze

dać jakiś dowód tego, że ma coś do powiedzenia nie tylko w swych teologicznych

sprawach rodzinnych, ale i w sprawach świeckich ).

Jest rzeczą oczywistą, że korzystałem nie tylko z socjalistów francuskich i angielskich,

ale i z niemieckich prac socjalistycznych. Jednakże do zawierających głębszą treść i

oryginalnych prac niemieckich z zakresu tej wiedzy zaliczyć można - prócz pism

Weitlinga - jedynie artykuły Hessa w „Einundzwanzig Bogen " 117 i „Zarys krytyki

ekonomii politycznej " 117a Engelsa z „Deutsch-Französische Jahrbücher" , w których i ja

nakreśliłem bardzo ogólnikowo pierwsze elementy niniejszej pracy.

(Poza wspomnianymi autorami, którzy zajmowali się krytycznie ekonomią polityczną,

krytyka pozytywna w ogóle, a więc i niemiecka krytyka pozytywna ekonomii politycznej

zawdzięcza swe rzeczywiste uzasadnienie odkryciom Feuerbacha , przeciw którego

„Filozofii przyszłości " 118 i wydrukowanym w „Anekdota" „Tezom o reformie filozofii" 119

małostkowa zawiść jednych, a szczery gniew drugich uknuły, rzec można, formalną

zmowę milczenia , choć po cichu się je wykorzystuje). Dopiero od Feuerbacha datuje się

pozytywna humanistyczna i naturalistyczna krytyka. Im mniej hałaśliwy, tym pewniejszy,

głębszy, szerszy i trwalszy jest wpływ prac Feuerbacha , jedynych prac od czasu

„Fenomenologii" i „Logiki" Hegla, które zawierają prawdziwą rewolucję teoretyczną.

Końcowy rozdział niniejszej pracy, rozprawienie się z heglowską dialektyka i filozofią w

ogóle, uznałem, w przeciwieństwie do krytycznych teologów 120 naszych czasów, za

bezwzględnie potrzebny, gdyż nie dokonano dotąd tego rodzaju pracy - ten brak

gruntowności jest tu koniecznością, ponieważ nawet krytyczny teolog pozostaje

teologiem , a zatem albo musi wychodzić z określonych założeń filozofii jako autorytetu,

albo też, gdy w toku krytyki i wskutek cudzych odkryć budzą się w nim wątpliwości co

do tych filozoficznych założeń, porzuca je tchórzliwie i bez uzasadnienia, abstrahuje od

nich, a swoją niewolniczą zależność od tych założeń i złość na tę niewolę przejawia już

tylko w sposób negatywny, nieświadomy i sofistyczny.

{Przejawia tylko negatywnie i nieświadomie, już to zapewniając nieustannie o czystości

swej własnej krytyki, już to w ten sposób, że - w celu odwrócenia uwagi obserwatora, jak

i swej własnej uwagi, od konieczności rozprawienia się krytyki z jej rodzicielką (z

heglowską dialektyka i filozofią niemiecką w ogóle), od owej konieczności wzniesienia

się nowoczesnej krytyki ponad swą własną ograniczoność i żywiołowość - usiłuje raczej

stworzyć pozory, jakoby krytyka miała do czynienia jedynie z pewną ograniczoną

postacią krytyki poza nią samą (powiedzmy, z krytyką XVIII wieku) oraz z

ograniczonością masy . Wreszcie w ten sposób, że krytyczny teolog, kiedy pojawiają się

odkrycia dotyczące istoty jego własnych filozoficznych założeń (jak odkrycia

Feuerbacha ), bądź to stwarza wrażenie, jakoby on sam tego dokonał, ciskając

rezultatami owych odkryć, których nie umie rozwinąć, rezultatami ograniczonymi u

niego do efektownych frazesów , w pisarzy pozostających jeszcze w niewoli filozofii,

bądź też potrafi nawet wmówić w siebie, że jest wyższy nad te odkrycia, gdy skrycie,

złośliwie i sceptycznie wysuwa przeciw feuerbachowskiej krytyce dialektyki heglowskiej

te elementy tejże dialektyki , których jeszcze w tej krytyce nie znajduje, których nie

dostarcza mu się jeszcze w krytycznym, gotowym już opracowaniu, a których sam nie

usiłuje i bodaj nie potrafi właściwie zastosować, tylko po cichu posługuje się nimi po

prostu w tej postaci, która jest właściwa dialektyce heglowskiej - stosuje np. kategorię

dowodu pośredniego wobec kategorii poczynającej się z samej siebie prawdy

pozytywnej. Teologiczny krytyk uznaje mianowicie za rzecz całkiem naturalną, że

filozofowie ze swej strony powinni uczynić wszystko, by on mógł pleść o czystości,

stanowczości, o całej tej krytycznej krytyce, i roi sobie, że jest tym, który prawdziwie

przezwyciężył filozofię , kiedy czuje , że jakiegoś tam elementu Hegla brak u Feuerbacha,

bo teologiczny krytyk nie potrafi się wznieść ponad czucie do świadomości, do wiedzy,

mimo całego swego spirytualistycznego bałwochwalstwa wobec „samowiedzy" i

„ducha" .}

Teologiczna krytyka - mimo że w początkach ruchu była momentem rzeczywistego

postępu - przy dokładniejszej analizie okazuje się w ostatniej instancji niczym innym, jak

wyrodzonym w teologiczną karykaturę uwieńczeniem i konsekwencją starej filozoficznej ,

a zwłaszcza heglowskiej transcendencji . Tę interesującą sprawiedliwość historii, która

teologię, będącą od dawna zgniłą plamą na filozofii, obecnie przeznacza również do tego,

żeby na sobie zademonstrowała negatywny rozkład filozofii - tzn. proces jej gnicia - tę

historyczną Nemezis przedstawię obszernie przy innej okazji 121 .

{W jakim stopniu natomiast po odkryciach Feuerbacha dotyczących istoty filozofii

niezbędne jest jeszcze - przynajmniej dla ich udowodnienia - krytyczne rozprawienie się

z dialektyką filozoficzną, to się okaże z samego mego wywodu.}

Płaca robocza

Płacę roboczą określa wroga walka między kapitalistą i robotnikiem. Niechybnym

zwycięzcą kapitalista. Kapitalista może dłużej żyć bez robotnika niż robotnik bez

kapitalisty. Zrzeszanie się kapitalistów ogólnie przyjęte i skuteczne; zrzeszanie się

robotników zakazane i przynosi im złe skutki. Prócz tego właściciel ziemski i kapitalista

mogą do swoich dochodów dodać zyski przemysłowe, robotnik nie może dodać do

swego dochodu przemysłowego ani renty gruntowej, ani procentów od kapitału. Stąd tak

wielka konkurencja wśród robotników. A zatem jedynie dla robotnika oddzielenie od

siebie kapitału, własności ziemskiej i pracy jest oddzieleniem nieuchronnym, istotnym i

szkodliwym. Kapitał i własność ziemska nie muszą pozostawać w ramach tej abstrakcji,

praca robotnika musi.

Tak więc dla robotnika oddzielenie od siebie kapitału, renty gruntowej i pracy - zabójcze .

Najniższą - i taka jedynie jest niezbędna - stawkę płacy stanowi utrzymanie robotnika w

czasie pracy i tyle ponadto, żeby mógł wyżywić rodzinę i żeby rasa robotników nie

wymarła. Zwykłą płacą jest według Smitha najniższa, jaką można pogodzić z simple

humanité [ze zwykłą humanitarnością] 122 , mianowicie z bydlęcą egzystencją.

Popyt na ludzi reguluje w sposób konieczny produkcję ludzi, jak każdego innego towaru .

Jeżeli podaż znacznie przewyższa popyt, część robotników stacza się do stanu

żebraczego albo ginie śmiercią głodową. Egzystencja robotnika została więc

sprowadzona do warunków egzystencji każdego innego towaru. Robotnik stał się

towarem i jest dla niego szczęściem, jeśli uda mu się znaleźć nabywcę. A popyt, od

którego zależy życie robotnika, zależy od kaprysu bogaczy i kapitalistów. Jeżeli podaż

przewyższa popyt, to jedna z części konstytuujących cenę (zysk, renta gruntowa, płaca

robocza) jest opłacana poniżej ceny , następuje więc wstrzymanie zastosowania [części z

tych] czynników i w ten sposób cena rynkowa ciąży ku cenie naturalnej jako punktowi

centralnemu. Ale i przy wysoce rozwiniętym podziale pracy robotnikowi najtrudniej

znaleźć dla swej pracy inne zastosowanie, 2. będąc zależny od kapitalisty on pierwszy

ponosi stratę.

Wskutek ciążenia ceny rynkowej ku cenie naturalnej robotnik traci więc najwięcej i

bezwarunkowo . Właśnie zdolność kapitalisty do nadania swemu kapitałowi innego

zastosowania albo pozbawia chleba robotnika, który jest ograniczony ramami określonej

gałęzi pracy, albo zmusza go do podporządkowania się wszystkim żądaniom kapitalisty.

Przypadkowe i nagłe wahania ceny rynkowej godzą mniej w rentę gruntową niż w tę

część ceny, która rozpada się na zysk i płacę, przy czym godzą mniej w zysk niż w płacę.

Wypadki wzrostu płacy znajdują zazwyczaj przeciwwagę w innych wypadkach jej

stagnacji i spadku .

Gdy kapitalista osiąga zysk, robotnik niekoniecznie musi zyskiwać, natomiast straty

dzieli on z kapitalistą nieuchronnie . Tak np. robotnik nie zyskuje, gdy kapitalista dzięki

tajemnicy fabrycznej lub handlowej, dzięki monopolowi lub korzystnemu położeniu swej

ziemi utrzymuje cenę rynkową powyżej ceny naturalnej.

Dalej: ceny pracy są znacznie bardziej stałe niż ceny środków utrzymania . Często

pozostają one wobec siebie w stosunku odwrotnym. W roku drogim płaca maleje

wskutek zmniejszenia się popytu, rośnie zaś wskutek wzrostu cen środków utrzymania.

A więc jedno równoważy drugie. W każdym razie pewna ilość robotników zostaje bez

chleba. W latach taniości płaca wzrasta wskutek wzrostu popytu, maleje zaś pod

wpływem cen środków utrzymania. A więc jedno równoważy drugie.

Inne upośledzenie robotnika:

Ceny pracy różnych kategorii robotników są o wiele bardziej zróżnicowane niż zyski w

różnych dziedzinach zastosowania kapitału . Co się tyczy pracy, występuje w pełni

naturalne, duchowe i społeczne zróżnicowanie indywidualnej działalności i różnie się ją

wynagradza, gdy tymczasem martwy kapitał chadza stale tą samą drogą i rzeczywista

indywidualna działalność jest mu obojętna.

W ogóle należy zauważyć , że tam, gdzie robotnik traci równo z kapitalistą, strata

robotnika godzi w jego egzystencję, a strata kapitalisty - w zysk z jego martwej mamony.

Robotnik musi walczyć nie tylko o fizyczne środki do życia, ale i o uzyskanie pracy, tzn.

o możliwości, o środki urzeczywistniania swej działalności.

Rozpatrzmy trzy podstawowe sytuacje, w których może się znaleźć społeczeństwo, i

zważmy, jakie będzie w nich położenie robotnika.

1. Jeżeli bogactwo społeczeństwa upada, robotnik traci najwięcej, choć bowiem w

okresie pomyślności społeczeństwa klasa robotnicza nie może tyle zyskać, co klasa

właścicieli, „żadna nie cierpi tak okrutnie przy jego upadku, jak klasa robotnicza " 123 .

2. Weźmy teraz pod uwagę społeczeństwo, w którym bogactwo wzrasta. Jest to jedyna

sytuacja pomyślna dla robotnika. Pojawia się wówczas konkurencja wśród kapitalistów.

Popyt na robotników przewyższa ich podaż. Ale:

Po pierwsze: Wzrost płacy powoduje przepracowywanie się robotników. Im więcej chcą

zarobić, tym więcej swojego czasu muszą poświęcać i wykonywać w służbie chciwości

pracę niewolniczą, wyrzekając się całkowicie wszelkiej wolności. Zarazem skracają

sobie wskutek tego życie. To skracanie życia jest okolicznością pomyślną dla klasy

robotniczej wziętej jako całość, gdyż stwarza konieczność coraz to nowego dopływu.

Klasa ta musi stale składać w ofierze część samej siebie, aby nie zginąć całkowicie.

Po wtóre: Kiedy społeczeństwo przeżywa proces bogacenia się? Wraz ze wzrostem

kapitałów i dochodów kraju. Ale to jest możliwe jedynie dzięki temu, że

a) gromadzi się wiele pracy, gdyż kapitał jest nagromadzoną pracą; a więc dzięki temu,

że robotnikowi zabiera się coraz więcej jego produktów, że jego własna praca w coraz

większym stopniu przeciwstawia mu się jako cudza własność, a środki jego egzystencji i

jego działalności coraz bardziej koncentrują się w ręku kapitalisty.

b) Nagromadzenie kapitału zwiększa podział pracy, podział pracy zwiększa ilość

robotników; odwrotnie - zwiększenie ilości robotników zwiększa podział pracy, a podział

pracy zwiększa nagromadzenie kapitałów. Wraz z rozwojem podziału pracy - z jednej

strony - i gromadzeniem się kapitałów -z drugiej, robotnik staje się coraz bardziej

zależny wyłącznie od pracy, i to od określonej, bardzo jednostronnej, zmechanizowanej

pracy. W miarę jak robotnik jest duchowo i fizycznie degradowany do roli maszyny,

przekształcany z człowieka w abstrakcyjną działalność i żołądek, popada on w coraz

większą zależność od wszelkich wahań ceny rynkowej, zastosowania kapitałów i kaprysu

bogaczy. Zarazem wskutek przyrostu klasy ludzi żyjących tylko z pracy zwiększa się

konkurencja wśród robotników, a więc cena ich spada. W systemie fabrycznym ta

pozycja robotnika osiąga swój punkt szczytowy.

c) W społeczeństwie, którego dobrobyt wzrasta, już tylko co najbogatsi mogą żyć z

procentu. Wszyscy inni muszą prowadzić przy pomocy swego kapitału jakieś

przedsiębiorstwo albo ulokować go w handlu. Wskutek tego konkurencja kapitałów

zwiększa się, koncentracja kapitałów rośnie, wielcy kapitaliści rujnują małych i część

dawnych kapitalistów spada do klasy robotników, której powiększenie się powoduje po

części znowu obniżkę płacy i pociąga za sobą jeszcze większą zależność tej klasy od

nielicznych wielkich kapitalistów; wraz ze zmniejszeniem się liczby kapitalistów

nieomal znika ich walka konkurencyjna o robotników, natomiast wraz ze wzrostem

liczby robotników konkurencja między robotnikami staje się tym większa, bardziej

zwyrodniała i gwałtowna. Część klasy robotniczej stacza się wskutek tego równie

nieuchronnie do stanu żebraków bądź mrących z głodu nędzarzy, jak część średnich

kapitalistów spada do stanu robotniczego.

A zatem nawet wtedy, gdy sytuacja społeczeństwa jest dla robotników najkorzystniejsza,

nieuchronnie czeka ich przepracowanie i wczesna śmierć, stoczenie się do roli maszyny,

do roli niewolników kapitału, którego nagromadzenie groźnie im się przeciwstawia,

czeka ich nowa konkurencja, śmierć głodowa albo żebractwo części robotników.

Wzrost płacy budzi w robotniku kapitalistyczną żądzę bogacenia się, którą jednakże

może zaspokoić jedynie przez złożenie w ofierze swego ducha i ciała. Przesłanką i

wynikiem wzrostu płacy jest gromadzenie kapitału; wzrost płacy przeciwstawia więc

robotnikowi wytwór jego pracy jako coś coraz bardziej mu obcego. Podobnie podział

pracy czyni go coraz bardziej jednostronnym i zależnym, a także prowadzi do

konkurencji nie tylko ludzi, lecz i maszyn. Ponieważ robotnik stoczył się do roli

maszyny, maszyna może mu się przeciwstawić jako konkurent. Wreszcie, gdy

gromadzenie kapitału zwiększa ilość pracy [Industrie], a więc i robotników, to ta sama

ilość pracy daje wskutek owej akumulacji większą ilość produktu; następuje

nadprodukcja, która prowadzi do tego, że albo wielka część robotników traci pracę, albo

płaca ich spada do najnędzniejszego minimum.

Oto skutki takiej sytuacji społeczeństwa, która jest najkorzystniejsza dla robotnika,

mianowicie sytuacji, kiedy bogactwo rośnie, rozwija się .

Ostatecznie jednak ten okres wzrostu musi wreszcie kiedyś osiągnąć swój punkt

szczytowy. Jakież jest teraz położenie robotnika?

3. „W kraju, który by osiągnął możliwie najwyższy poziom bogactw, zarówno płace

robocze, jak i zyski z kapitału byłyby bardzo niskie. Konkurencja wśród robotników o

uzyskanie pracy byłaby tak wielka, że zredukowałaby płace do poziomu wystarczającego

ledwie na to, by utrzymać dotychczasową liczbę robotników, a że kraj byłby już

dostatecznie zaludniony, liczba ta nie mogłaby wzrastać " 124 . Wszystko, co ponadto,

musiałoby umrzeć.

A więc w okresie pogarszającego się położenia społeczeństwa nędza robotnika rośnie, w

okresie poprawy - obraz nędzy się komplikuje, w okresie pełnego rozkwitu - nędza się

stabilizuje.

Skoro jednak według Smitha nie jest szczęśliwe takie społeczeństwo, w którym

większość cierpi, i skoro stan najwyższego bogactwa społeczeństwa prowadzi do tego

cierpienia większości, a ekonomia polityczna (w ogóle społeczeństwo interesu

prywatnego) prowadzi do tego stanu najwyższego bogactwa, to celem ekonomii

politycznej jest nieszczęście społeczeństwa.

Co do stosunku pomiędzy robotnikiem a kapitalistą należy jeszcze zauważyć, że wzrost

płacy wyrównuje się kapitaliście z nadwyżką przez zmniejszenie się wydatkowanego

czasu pracy i że wzrost płacy wpływa na cenę towaru jak procent prosty, a wzrost zysku

z kapitału jak procent składany.

Przyjmijmy teraz w zupełności punkt widzenia ekonomisty i zestawmy, idąc za nim,

teoretyczne i praktyczne roszczenia robotników.

Ekonomista mówi nam, że pierwotnie i zgodnie z pojęciem cały produkt pracy należy do

robotnika. Równocześnie jednak mówi nam, że w rzeczywistości robotnikowi przypada

najmniejsza i najniezbędniejsza część produktu; tylko tyle, ile potrzeba, żeby istniał nie

jako człowiek, lecz jako robotnik, żeby rozmnażał nie ród ludzki, lecz niewolniczą klasę

robotników.

Ekonomista mówi nam, że wszystko kupuje się za pracę i że kapitał to nic innego jak

nagromadzona praca, ale równocześnie mówi nam, że robotnikowi nie tylko daleko do

tego, żeby mógł wszystko kupować, lecz nawet musi sprzedawać samego siebie i swoje

człowieczeństwo.

Podczas gdy renta gruntowa gnuśnego właściciela ziemskiego stanowi najczęściej trzecią

część produktu ziemi, a zysk skrzętnego kapitalisty nawet dwakroć przewyższa procent,

zarobek robotnika w najlepszym razie wynosi tyle, że na czworo dzieci dwoje musi mu

umrzeć z głodu.

Według ekonomistów praca jest jedynym czynnikiem, dzięki któremu człowiek

powiększa wartość wytworów przyrody, jest jego czynną własnością; zarazem według

tejże ekonomii politycznej właściciel ziemski i kapitalista, którzy jako właściciel ziemski

i kapitalista są przecież niczym więcej, jak uprzywilejowanymi i próżniaczymi bogami,

wszędzie mają przewagę nad robotnikiem i dyktują mu prawa.

Według ekonomistów praca jest jedyną niezmienną ceną rzeczy, zarazem jednak nie ma

nic bardziej przypadkowego, narażonego na większe wahania niż cena pracy.

Podział pracy podnosi produkcyjną siłę pracy, bogactwo i cywilizację społeczeństwa;

zarazem zubaża on robotnika, spychając go do poziomu maszyny. Praca powoduje

gromadzenie kapitałów, a tym samym wzrost dobrobytu społeczeństwa, ale robotnika

uzależnia ona coraz bardziej od kapitalisty, wciąga go do coraz ostrzejszej konkurencji,

pcha w wir nadprodukcji, po której następuje równie wielki zastój.

Według ekonomistów interes robotnika nigdy nie przeciwstawia się interesowi

społeczeństwa, ale społeczeństwo zawsze i nieodzownie przeciwstawia się interesowi

robotnika.

Według ekonomistów interes robotnika nigdy nie przeciwstawia się interesowi

społeczeństwa, 1. gdyż wzrost płacy wyrównuje się z nadwyżką przez zmniejszenie się

wydatkowanego czasu pracy oraz inne omówione wyżej następstwa, i 2. gdyż w

odniesieniu do społeczeństwa cały produkt brutto jest produktem netto, produkt netto ma

sens tylko w odniesieniu do osób prywatnych.

Karol Marks - Rekopisy.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: