Chrześcijaństwo.pdf

(81 KB) Pobierz
187143482 UNPDF
CHRZEŚCIJAŃSTWO
Na podstawie hasła z NOWEJ ENCYKLOPEDII POWSZECHNEJ PWN (t. 1, Warszawa 1995)
CHRZEŚCIJAŃSTWO, religia monoteistyczna i uniwersalistyczna, której istotą jest wiara w
Historia. Chrześcijaństwo powstało w l w. n. e. w łonie ówczesnego judaizmu , jako wynik
działalności Jezusa, jego nauczania, czynów, śmierci oraz zmartwychwstania , które od początku
stanowiło gł. tezę wiary chrzęść. i motyw działania pierwszych chrześcijan. Pierwsza wspólnota
chrześcijańska powstała w Jerozolimie po Zesłaniu Ducha Świętego (prawdopodobnie 30 r. n. e. ),
była skupiona wokół 12 apostołów z Piotrem na czele i praktykowała chrzest, Eucharystię i życie
wspólnotowe; misjonarze chrześcijańscy zwracali się do Żydów w kraju Izraela i w diasporze, ale
również do pogan, wśród których osiągnęli większe sukcesy (zwłaszcza św. Paweł); po wojnie
żydowskiej (66-70 r.) nastąpiło zupełne zerwanie między judaizmem a chrześcijaństwem. Nazwa
chrześcijanie (od Chrystusa) powstała w Antiochii Syryjskiej w połowie l w. Chrześcijanie tworzyli
wspólnoty lokalne, a zarazem mieli świadomość przynależności do jednej religijnej wspólnoty
wiary i życia w Chrystusie ( Kościół ) . Tradycja o Jezusie oraz wiara i życie pierwotnego
chrześcijaństwa znalazły wyraz w spisanych w 2 połowie l w. księgach Nowego Testamentu, które
wszedłszy do kanonu Biblii stanowiły odtąd podstawę chrześcijaństwa.
Po śmierci apostołów ukształtowała się zasada jednoosobowego przełożeństwa w gminach
chrześcijańskich, na przeł. l/ll w. zaś istniała już 3-stopniowa hierarchia (biskup, prezbiterzy,
diakoni). Wyróżnione miejsce zajmowali biskupi Rzymu, następcy św. Piotra, który tam poniósł
śmierć. Do pocz. IV w. w niektórych prowincjach rzymskich chrześcijaństwo przyjęła prawie
połowa mieszkańców, osiągnęło też ono znaczne wpływy w krajach na wschód od imperium. Stało
się tak mimo wielokrotnych krwawych prześladowań chrześcijan ze strony ludności pogańskiej i
władz państw, (m. in., za panowania cesarzy: Nerona, Domicjana, Trajana, Marka Aureliusza,
Decjusza i Dioklecjana); męczeństwo stawało się świadectwem wierności Chrystusowi, które
przyciągało do nowej religii. Na fundamencie Biblii formowała się w II-III w. teologia i filozofia
chrześcijaństwa. (Ojcowie Apostolscy, apologeci, Justyn, Ireneusz z Lyonu, Klemens
Aleksandryjski, Orygenes, Tertulian, Cyprian i in.) korzystające z języka i dorobku kultury gr.
-rzym., a zarazem polemizujące z politeizmem , gnostycyzmem oraz ruchami heretyckimi
( doketyzm , marcjonici i in.). Duchowość i asceza wyraziły się m. in. w powstaniu życia zakonnego
(Egipt — Antoni Wielki, Pachomiusz).
Ustanowienie tolerancji religijnej przez cesarza Konstantyna Wielkiego (tzw. edykt mediolański)
spowodowało, że chrześcijaństwo osiągnęło przewagę w krajach imperium rzymskiego i 380 stało
się jego religią państwową (Teodozjusz l Wielki). Wolność religijna umożliwiła zorganizowanie się
chrześcijaństwa w skali całego imperium (patriarchaty, metropolie) oraz gromadzenie się biskupów
na synodach i soborach. Sobory potwierdziły chrześcijańską wiarę w Trójcę Świętą, a w
szczególności boskość Syna Bożego (sobór nicejski 325) i Ducha Świętego (Sobór
Konstantynopolitański l 381) oraz wiarę w 2 natury w Chrystusie, boską i ludzką (sobór
chalcedoński 451), jak też godność Marii jako Matki Bożej (sobór efeski 431). Bodźcem dla
oficjalnego ogłaszania dogmatów były spory doktrynalne, szczególnie wokół problemu boskości
Chrystusa ( subordynacjonizm , arianizm, nestorianizm , monofizytyzm i in.). W cesarstwie
rzymskim arianie uzyskali okresową przewagę polityczną, natomiast nestorianizm i monofizytyzm
w połączeniu z poczuciem odrębności narodowej, doprowadziły do odseparowania się Kościołów w
Azji i Afryce (Armenia, Mezopotamia, Syria, Egipt, Etiopia). Umieszczenie stolicy cesarstwa w
Konstantynopolu przyczyniło się do wzrostu znaczenia biskupów, a potem patriarchów tego miasta.
W IV-V w. nastąpił też bujny rozwój kultury chrześcijańskiej: teologii, wiedzy biblijnej oraz
filozofii ( ojcowie Kościoła , zwł. Atanazy Wielki, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, Grzegorz z
Nyssy, Jan Chryzostom, Cyryl Aleksandryjski, pseudo-Dionizy, Ambroży, Hieronim ze Strydonu,
Augustyn), życia duchowego, życia monastycznego (Bazyli Wielki, Augustyn, w VI w. -
Benedykt), studiów historycznych (Euzebiusz z Cezarei), liturgii, kaznodziejstwa, poezji religijnej,
budownictwa sakralnego, sztuki.
W wyniku wędrówek ludów chrześcijanie na Zachodzie znaleźli się pod władzą Germanów, arian
lub pogan, którzy stopniowo przyjmowali kulturę łacińską i chrześcijańską ortodoksję (chrzest
Chlodwiga ok. 500, chrystianizacja Niemiec VIII w.). We wczesnym średniowieczu kultura
chrześcijańska rozwijała się w Irlandii, Hiszpanii pod panowaniem Wizygotów, oraz w okresie
renesansu karolińskiego. Do nielicznych wybitnych myślicieli tego okresu należeli m. in. Beda
Czcigodny, Alkuin, J. Szkot Eriugena. Wiedzę religijną i kulturę kultywowały głównie zakony
( benedyktyni ) , które też prowadziły żywą działalność misyjną (zwł. mnisi iroszkoccy).
Chrześcijaństwo łacińskie rozprzestrzeniało się na coraz to nowe obszary w IX-XI w.: Czechy,
Polskę i Skandynawię, a w XIII-XV na Litwę, ostatni europejski kraj pogański. Wzrósł autorytet
papieży, wśród których były bardzo wybitne osobistości (Leon l, Grzegorz I), ale w IX-X w
papiestwo, zdominowane przez walki polityczne w Rzymie i istniejącym od 754 Państwie
Kościelnym, przeżyło upadek.
W VII-IX w. chrześcijaństwo greckie w cesarstwie bizant. doznawało wstrząsów pod wpływem
monoteletyzmu (VII w. ) i obrazoburstwa (ikonoklazm), ale dotychczasowy poziom kultury
chrześcijańskiej, w tym teologii (Maksym Wyznawca), nie uległ obniżeniu Zorganizowane w
patriarchacie Konstantynopola było uzależnione od cesarzy ( cezaropapizm ) . W IX w. Bizancjum
rozpoczęło skuteczną chrystianizację Słowian (Cyryl i Metody; chrzest Rusi w X w.). Zatargi z
oddalonym politycznie, językowo i kulturalnie Rzymem, nominalnie uznawanym za pierwszą
stolicę chrześcijaństwa, doprowadziły do stopniowego zerwania łączności między
chrześcijaństwem zachodnim i wschodnim, głównie na tle politycznym (schizma Focjusza,
wzajemne ekskomuniki: legata papieskiego i patriarchy 1054, IV krucjata 1204); eksponowane przy
okazji różnice teologiczne ( Filioque ) i liturgiczne miały faktycznie mniejsze znaczenie. Odtąd
historia Kościołów — katolickiego na Zachodzie i prawosławnego na Wschodzie — przebiegała w
dużym stopniu odrębnie.
Ekspansja muzułmanów arabskich od VII w objęła większość krajów monofizyckich i
nestoriańskich, część chrześcijan gr. ( melchici ) i łac. (Afryka Północna, a potem Hiszpania). W
ciągu następnych wieków dyskryminowani chrześcijanie stopniowo zaczęli się tam stawać
mniejszością Natomiast zdołali odzyskać Hiszpanię (rekonkwista) oraz przejściowo Palestynę i
część Syrii (krucjaty). Muzułmańscy Turcy zniszczyli cesarstwo bizantyjskie (zdobycie
Konstantynopola 1453), a do początku XX w. wyparli chrześcijan (greckich i ormiańskich) z Azji
Mniejszej; ich rządy nad Bałkanami XV-XIX w. spowodowały lokalnie islamizację.
Od XI w. w chrześcijaństwie zachodnim zaczęto przeprowadzać reformy (kluniacka; Grzegorz
VII), a równocześnie nastąpił wzrost jego roli politycznej (krucjaty, Innocenty III). Ścisły alians
Kościoła ze strukturą władzy feudalnej wywołał reakcję w postaci zabarwionych społecznie herezji
średniowiecznych, zwalczanych przez inkwizycję , oraz zakonów żebrzących (franciszkanie,
dominikanie); życie umysłowe w tym okresie reprezentowali m. in.: Sylwester II, Anzelm z
Canterbury, P. Abelard, Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, Bonawentura, J. Duns Szkot, W.
Ockham, J. Eckhart, Tomasz a Kempis; również wtedy powstały pierwsze uniwersytety; rozkwitła
architektura i sztuka romańska i gotycka oraz muzyka gregoriańska. Papiestwo zostało jednak
osłabione przez schizmę zachodnią (awiniońską); próby unii z Bizancjum okazały się nietrwałe
(Lyon 1274, Florencja 1439); powstały ruchy kontestacji doktrynalno-politycznej ( koncyliaryzm ,
husytyzm ) ; renesans przyczynił się do zeświecczenia papiestwa.
W XVI w. Europę pn. ogarnęła reformacja (M. Luter, J. Kalwin); powstanie protestantyzmu stało
się zarzewiem wzajemnych prześladowań i wojen religijno-politycznych, doprowadzając do
trwałego podziału na kraje katolickie i protestanckie (Anglia, Skandynawia, północne Niemcy).
Jednoczesna reforma wewnątrz katolicyzmu (sobór trydencki, jezuici, kontrreformacja )
akcentowała tradycję łacińską i władzę papieży (później Sobór Watykański I), natomiast w sztuce
wyraziła się najpełniej w baroku. Udana unia z prawosławnymi w państwie polsko-litewskim
(Brześć 1596, unici ) pogorszyła jednak stosunki między katolikami i prawosławnymi. W ramach
protestantyzmu wyłoniły się w XVIII-XX w. liczne nowe wyznania.
Odkrycia geograficzne i zakładanie kolonii pozwoliły na ekspansję chrześcijaństwa poza Europę;
katolicyzm zdominował posiadłości hiszpańskie i portugalskie, dotarł do Indii (Franciszek
Ksawery), Chin (M. Ricci) i Japonii, osadnicy europejscy, głównie protestanccy, zajęli Amerykę
Północną; od XIX w. katolicy i protestanci prowadzą misje prawie na całym świecie.
Laicyzacja i sekularyzacja kultury europejskiej, trwająca od renesansu przez oświecenie i rewolucję
francuską aż po czasy współczesne, która przejawiła się m. in. w świeckości państw w XIX-XX w.,
ruchach deistycznych (wolnomularstwo), ateistycznych (zwłaszcza marksizm) i nacjonalistycznych
(nazizm), a współcześnie w religijności synkretystycznej oraz materializmie praktycznym —
osłabiła w krajach bogatszych wpływ chrześcijaństwa na życie publiczne i prywatne;
niejednokrotnie prowadziła ona również do kryzysów wewnątrz samego chrześcijaństwa (tendencje
modernistyczne w doktrynie i liberalne w etyce); w pewnych przypadkach chrześcijaństwo było
nawet religią prześladowaną (np. kraje komunistyczne). Mimo tych obiektywnych przeszkód
chrześcijaństwo przejawiło żywotność w sferze doktryny, co uwidoczniło się w asymilacji metod
historycznych w teologii, w podjęciu wyzwania współczesności przez Sobór Watykański II,
ekumenizmie i dialogu międzyreligijnym, a także w życiu duchowym (różne formy powrotu do
źródeł i ruchy religijne), oraz społecznym (chrzęść, stowarzyszenia i partie polityczne). Liczbę
wyznawców chrześcijaństwa szacuje się na blisko 1, 8 mld, czyli ponad 30% ludności świata
(katolicy ok. 970 mln, prawosławni 150 mln, starożytne Kościoły wsch. 30 mln, anglikanie 60 mln,
protestanci 300-450 mln, sekty na pograniczu chrześcijaństwa ok. 150 mln). Chrześcijaństwo jest
największą z religii monoteistycznych; chrześcijanie przeważają w Europie, Ameryce i Australii, w
Afryce stanowią ok. 1/3 ludności, w Azji — niewielką mniejszość.
Doktryna i znaczenie. Chrześcijaństwo odwołuje się do Objawienia otrzymanego od Boga,
którego pełnią jest osoba i nauczanie Jezusa; przekazuje je tradycja chrześcijańska, zwłaszcza
zawarta w Biblii, która jest podstawą wiary i teologii; chrześcijaństwo uznaje też możliwość
odkrycia Boga i zasad moralnych drogą rozumową, z istnienia i natury świata. Główne punkty
doktryny, uznawane przez większość wyznań chrześcijańskich, są zawarte w wyznaniach wiary,
zwłaszcza Credo nicejsko-konstantynopolitańskim (mszalnym) z 381 i w przyjmowanym przez
chrześcijaństwo zachodnie Składzie apostolskim. Na treść chrześcijaństwa składają się prawdy
wiary i zasady moralne, społeczność Kościoła z liturgią i sakramentami oraz indywidualne życie
duchowe; składniki te są traktowane łącznie, z podkreśleniem uczestnictwa osobowego i
konieczności stosowania doktryny w praktyce.
Chrześcijaństwo głosi wiarę w jednego Boga w 3 Osobach (Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty),
czyli Trójcę Świętą. Wobec wszystkich innych bytów Bóg jest Stwórcą i Panem; ludzie zostali
stworzeni do życia z Bogiem, jako dzieci Boże, kochani przez Boga i powołani do kochania go;
człowiek został stworzony jako mężczyzna i kobieta; dary Boże: miłość, rozum, wolność i władza
nad światem upodabniają ludzi do Boga, są oni zdolni do relacji z Bogiem; nadużywszy wolności
zerwali jednak z nim i czynią zło (grzeszą), czego skutkiem są udręki życia z dala od Boga oraz
podleganie śmierci. Bóg objawia się jednak ludziom w ciągu historii i chce ich wybawić;
pierwszym etapem było objawienie się narodowi Izraela, od czasów Abrahama i Mojżesza; pełnię
Objawienia i zbawienia przyniósł Jezus Chrystus, syn Marii, który jest wcielonym Synem Bożym,
prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, który za ludzi umarł na krzyżu, a następnie
zmartwychwstał w chwale; fakt zmartwychwstania jest widziany jako główny argument na rzecz
chrześcijaństwa i konieczny fundament chrześcijańskiego wyznania wiary. Wszyscy ludzie są
wezwani do wiary w Chrystusa; ci, którzy go przez chrzest przyjęli, tworzą społeczność religijną
zwaną Kościołem (Lud Boży, Ciało Chrystusa); Duch Święty nieustannie działa w Kościele, który
jest świadkiem Objawienia i środkiem do zbawienia świata; podziały chrześcijaństwa, których
skutkiem było powstanie odrębnych organizacji kościelnych, są przez chrześcijan różnych wyznań
uważane za niezgodne z wolą Bożą. Przeznaczeniem ludzi jest powrót do Boga; zmarli spotkają
Boga ( niebo ) , choć zatwardziałość w złem grozi wiecznym potępieniem ( piekło ) ; w przyszłości
chrześcijaństwo oczekuje triumfalnego powrotu Chrystusa ( paruzja , sąd ostateczny ) , powszechnego
zmartwychwstania, przemiany świata i wiecznego życia w Bogu.
Chrześcijaństwo wzywa człowieka do nawiązania osobistej więzi z Bogiem, której czynnikami są:
Słowo Boże, wiara, łaska , sakramenty , modlitwa, mistyka i kontemplacja; właściwą postawą wobec
Boga jest miłość, adoracja i rozumne, wolne posłuszeństwo; zewnętrzną i społeczną formą
modlitwy i adoracji jest w Kościele kult (liturgia), w sakramentach znakom zewnętrznym
towarzyszy wewnętrzny dar łaski. Według chrześcijaństwa Bóg żąda od ludzi miłości bliźniego,
która jest nieodłączna od miłości Boga oraz stanowi jej konieczny sprawdzian (wzorem jest tu
miłość Osób w Trójcy i miłość Boga do ludzi); wymagania zawarte w przykazaniu miłości
bliźniego są konkretyzowane w przykazaniach szczegółowych, zawartych w Biblii (zwł. Dekalog:
nakaz uznania Boga i ochrona życia ludzkiego, wierności małżeńskiej i rodziny, własności) Jezus
żąda od człowieka doskonałości (Kazanie na Górze), etyka chrześcijańska domaga się
naśladowania Chrystusa i pokazuje drogę do świętości, jej uzasadnieniem jest wiara, że Bóg jest
miłością, a przeznaczeniem ludzi — wieczne życie z Bogiem, z tego, ze człowiek czyni zło, wynika
konieczność nawrócenia i stałego nawracania się (metanoja, sumienie). Reprezentanci
chrześcijaństwa wobec zmiennych okoliczności społecznych i kulturowych formułują szczegółowe
wskazówki duchowe, moralne, prawne i praktyczne co do realizowania zasad chrześcijaństwa (np.
szkoły duchowości, prawo małżeńskie, nauczanie społeczne).
Mimo istnienia zrębu zasad wspólnych, różnice między wyznaniami chrzęść pozostają liczne,
katolicyzm, prawosławie i protestantyzm różnią się głównie w poglądach na naturę, rolę i strukturę
Kościoła, niektórzy chrześcijanie nie chcą być przypisani do określonego wyznania, odrębne są
poglądy protestantów na wiarę, łaskę i sakramenty, mniejszą rolę odgrywają spory co do Trójcy i
Chrystusa (oprócz starożytnych Kościołów wschodnich i unitarianizmu trzeba tu wymienić
tendencję liberalne go protestantyzmu do widzenia w Jezusie głównie człowieka) Z przekonania o
wynikłej z Objawienia znajomości prawdziwego Boga wynika dla chrześcijan prawo i obowiązek
misji głoszenia swojej nauki wszystkim ludziom. Chrześcijaństwo widzi siebie jako wyróżnione
narzędzie Boga w dziele zbawienia świata. W stosunku do innych religii nie zajmuje postawy
jednolitej, od starożytności w chrześcijaństwie istnieją na ich temat opinie negatywne (że są
przeszkodą dla prawdziwej wiary, a nawet dziełem szatana) i przychylne (że są owocem szczerego
poszukiwania Boga, odpowiedzią na objawienie się Boga poprzez świat stworzony, a nawet drogą
do zbawienia dla swoich wyznawców), szczególne miejsce zajmuje judaizm, jako religia
odwołująca się do tego samego Objawienia (Stary Testament).
Wpływ chrześcijaństwa na historię i kulturę był olbrzymi. Chrześcijaństwo starożytne dokonało
syntezy żydowskiego monoteizmu i surowej etyki z kulturą grecką (filozofia, nauka, literatura i
sztuka) oraz organizacją rzymską. Przyczyniło się do przetrwania tego dorobku po upadku
cesarstwa rzymskiego i do przekazania go innym ludom Zasady etyczne chrześcijaństwa i wartość
przypisywana przez chrześcijaństwo osobie ludzkiej inspirowały wprost lub pośrednio ruchy
broniące ludzkiego życia, godności, wolności i sprawiedliwości, a tym samym sprzyjały
kształtowaniu się życia społ. opartego na tych zasadach, istotne było tu przekonanie chrześcijan, że
wiara musi nieść konsekwencje praktyczne, stąd często uważa się za skutek chrześcijaństwa np.
działalność charytatywną, zniesienie niewolnictwa, uznanie godności kobiety, a nawet powstanie
kapitalizmu w krajach protestanckich. Chrześcijaństwo było także bezpośrednią inspiracją dla
powstawania wybitnych dzieł literatury, sztuk plastycznych i muzyki.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin