Lasy miejskie – przegląd wybranych zagadnień na podstawie literatury.pdf
(
86 KB
)
Pobierz
103_118 kaliszewski.vp:CorelVentura 7.0
L
EŒNE
P
RACE
B
ADAWCZE
, 2006, 1: 103–118.
Adam K
ALISZEWSKI
*
LASY MIEJSKIE – PRZEGL¥D WYBRANYCH ZAGADNIEÑ
NA PODSTAWIE LITERATURY
URBAN FORESTS – LITERATURE REVIEW ON SELECTED TOPICS
Abstract.
Literature concerning urban forests is very extensive and covers prac-
tically all the aspects related to forests in urban areas. The article gives histori-
cal review, a present concept of urban forests, and the results of the first forest
inventories in urban areas. It also describes functions of urban forests and for-
estry, issues concerning forest policy, and rules of forest management. The arti-
cle is concluded with the section on economic aspects of urban forests.
Key words:
urban forests, urban areas, forest functions.
*
Instytut Badawczy Leœnictwa, Zak³ad Ekonomiki i Polityki Leœnej, 00-973 Warszawa, ul. Bitwy
Warszawskiej 1920 r. 3, A.Kaliszewski@ibles.waw.pl
104
A. Kaliszewski
1. WSTÊP
Przemiany spo³eczno-ekonomiczne zachodz¹ce w krajach rozwiniêtych spo-
wodowa³y w ostatnich dekadach gwa³town¹ i szerok¹ migracjê ludnoœci wiejskiej
do miast. Choæ samo zjawisko nie jest nowe i trwa od pocz¹tku istnienia oœrodków
miejskich, dynamika i skala procesu nie znajduj¹ analogii w historii.
Niezale¿nie od miejsca zamieszkania, ludzie maj¹ potrzebê kontaktu ze œro-
dowiskiem naturalnym, przekszta³conym w mo¿liwie niewielkim stopniu. W roz-
budowuj¹cych siê i coraz gêœciej zaludnionych miastach gwa³townie roœnie popyt
na miejsca wypoczynku i rekreacji. Sytuacja ta sprawia, ¿e miejskie i wokó³-
miejskie tereny zielone, w tym lasy, poddawane s¹ silnej antropopresji i konieczne
staje siê odpowiednie ich zagospodarowanie, uwzglêdniaj¹ce potrzeby i ocze-
kiwania spo³eczne. W tym kontekœcie, w ostatnich dekadach coraz wiêkszego
znaczenia nabiera koncepcja leœnictwa miejskiego (
urban forestry
), w której za-
gospodarowanie zasobów leœnych s³u¿y zapewnieniu spo³ecznoœci miejskiej szero-
kich korzyœci psychologicznych, socjologicznych, ekonomicznych i estetycznych
(Miller 1997). Z uwagi na swój multidyscyplinarny charakter nowe podejœcie do
zagospodarowania lasów na obszarach zurbanizowanych stawia zupe³nie nowe
wyzwania odnoœnie do planowania, projektowania i zagospodarowania lasów w
miastach i wokó³ nich.
Celem niniejszego artyku³u jest przybli¿enie problematyki poruszanej w ostat-
nich latach w wybranych publikacjach naukowych i popularnonaukowych do-
tycz¹cych lasów miejskich. Literatura tematu jest niezwykle bogata i dotyczy
praktycznie wszystkich aspektów zwi¹zanych z lasami na obszarach zurbanizo-
wanych.
Ni¿ej zaprezentowany przegl¹d powsta³ na podstawie literatury dostêpnej w
Bibliotece Instytutu Badawczego Leœnictwa w Warszawie oraz wa¿niejszych opra-
cowañ ogólnie dostêpnych w Internecie. Nie pretenduje on do miana przegl¹du
uniwersalnego (systemowego), na podstawie którego mog³yby zostaæ sformu³o-
wane jednoznaczne wnioski, a jedynie koncentruje siê wokó³ najwa¿niejszych
zagadnieñ poruszanych w literaturze przedmiotu.
2. RYS HISTORYCZNY LASÓW MIEJSKICH
Lasy miejskie stanowi¹ wa¿ny element zieleni miejskiej, a korzystanie z ich
ró¿norodnych funkcji ma tak d³ug¹ historiê, jak samo osiedlanie siê ludzi w
miastach (Lawrence 1995). Na rozwój lasów i pe³nione przez nie funkcje za-
sadniczy wp³yw na przestrzeni wieków wywiera³y czynniki biofizyczne, spo³ecz-
no-ekonomiczne, kulturowe oraz polityczne. Lasy na terenach zurbanizowanych
ró¿ni¹ siê znacz¹co od pozosta³ych obszarów leœnych, zarówno po³o¿eniem wzglê-
Lasy miejskie – przegl¹d wybranych zagadnieñ na podstawie literatury
105
dem terenów zurbanizowanych, struktur¹ i w³aœciwoœciami samego ekosystemu
leœnego, jak równie¿ iloœci¹ urz¹dzeñ rekreacyjnych, rodzajem i liczb¹ podmiotów
zaanga¿owanych w tworzenie polityki leœnej i decyduj¹cych o sposobie ich za-
gospodarowania, a tak¿e czêstym wystêpowaniem konfliktów spo³ecznych na tle
wykorzystania ich zasobów (Konijnedijk 1997b).
Wed³ug Konijnendijka historia leœnictwa miejskiego w Europie Zachodniej
powinna byæ postrzegana w kontekœcie spo³eczno-ekonomicznym, politycznym i
kulturowym. We wczesnym œredniowieczu lasy miejskie by³y w³asnoœci¹ w³adców
feudalnych i kleru, a g³ówn¹ ich funkcj¹ by³o zapewnienie ich w³aœcicielom
miejsca do polowañ i rekreacji oraz dostarczanie surowca drzewnego (Konij-
nendijk 1997b). Z up³ywem stuleci, w miarê rozrastania siê oœrodków miejskich,
lasy naturalne powoli ustêpowa³y miejsca lasom i zadrzewieniom wprowadzanym
przez cz³owieka. W XVII i XVIII wieku w wielu du¿ych miastach europejskich
zaczê³y powstawaæ rezydencyjne ogrody, linearne promenady, niewielkie skwery
oraz du¿e parki, zak³adane przez bogat¹ arystokracjê i przedstawicieli wy¿szych
klas spo³ecznych (Lawrence 1995). W miarê rozwoju mieszczañstwa i umacniania
siê jego wp³ywów powstawa³y lasy miejskie, zwykle maj¹ce charakter w³asnoœci
publicznej. W pocz¹tkowym okresie ich fundatorami byli przedstawiciele wy¿-
szych klas spo³ecznych, z czasem ich miejsce zajmowali przemys³owcy i inne
osoby prywatne. Du¿ego znaczenia zaczê³y nabieraæ wówczas funkcje rekreacyjne
i œrodowiskowe, wci¹¿ jednak traktowane na równi z funkcjami produkcyjnymi.
Od II po³owy XIX wieku opiekê nad lasami w miastach stopniowo zaczê³y przej-
mowaæ rady miejskie i zarz¹dy regionalne, co znacz¹co wp³ynê³o na wzrost
powierzchni publicznych lasów miejskich. W kolejnych dziesiêcioleciach ludnoœæ
miejska coraz bardziej anga¿owa³a siê w kszta³towanie polityki miast w od-
niesieniu do obszarów leœnych, co przyczynia³o siê do znacznego ograniczenia
ekonomicznego u¿ytkowania lasów, z korzyœci¹ dla realizacji funkcji pozapro-
dukcyjnych, z funkcj¹ rekreacyjn¹ na czele. Wzrasta³ równie¿ udzia³ lokalnych
spo³ecznoœci w podejmowaniu decyzji zwi¹zanych z lasami (Konijnedijk 1997b,
Lawrence 1995).
Lawrence (1995) wymienia trzy najwa¿niejsze funkcje, jakie pe³ni³y lasy w
miastach do pocz¹tku XX wieku: stanowi³y one element naturalny w silnie przek-
szta³conym œrodowisku antropogenicznym, by³y obiektem estetycznym, kszta³-
tuj¹cym pejza¿ miejski, oraz odgrywa³y rolê spo³eczn¹, podkreœlaj¹c zhierar-
chizowan¹ strukturê spo³ecznoœci miejskiej oraz strukturê w³adzy wœród mieszkañców
miast.
Chocia¿ niektóre lasy by³y pod bezpoœrednim wp³ywem miast przez ca³e
wieki, szczególnie w Europie, gwa³towna „urbanizacja” lasu jest zjawiskiem sto-
sunkowo nowym (Konijnendijk 2003, Moll 1995). Konijnedijk (1997b) zauwa¿a,
¿e na proces ten szczególnie du¿y wp³yw mia³ rozwój przemys³owego spo³e-
czeñstwa miejskiego. Dynamiczna urbanizacja doprowadzi³a do zmian w sposobie
sprawowania w³adzy oraz do stopniowego przekszta³cenia siê spo³eczeñstwa feu-
dalnego w pluralistyczne spo³eczeñstwo demokratyczne, w którym w tworzeniu
106
A. Kaliszewski
polityki mog¹ braæ udzia³ wszyscy. Z drugiej strony urbanizacja i industrializacja
doprowadzi³y do wzrostu wyobcowania mieszkañców miast wobec natury, co w
odpowiedzi wymusi³o wiêkszy popyt na lasy i tereny zielone w miastach.
3. WSPÓ£CZESNA KONCEPCJA LASÓW MIEJSKICH
W ostatnich dziesiêcioleciach coraz wiêkszego znaczenia nabiera nowa kon-
cepcja leœnictwa miejskiego (
urban forestry
). Jest ona definiowana najczêœciej jako
„sztuka, nauka i technika gospodarowania drzewami i zasobami leœnymi w eko-
systemach miejskich i wokó³ nich w celu zapewnienia spo³ecznoœciom miejskim
korzyœci psychologicznych, socjologicznych, ekonomicznych i estetycznych”
(Miller 1997). Sam termin
urban forestry
zosta³ u¿yty po raz pierwszy w 1965 roku
dla okreœlenia tytu³u absolwenta studiów w zakresie pielêgnacji drzew w miejskich
dzielnicach Toronto (Johnston 1996). Ta multidyscyplinarna, a w swej idealnej
formie nawet interdyscyplinarna, koncepcja, opracowana w drugiej po³owie lat 60.
XX wieku w Ameryce Pó³nocnej, ma s³u¿yæ zintegrowaniu planowania i zago-
spodarowania wszystkich zasobów drzewnych na obszarach miejskich (Konij-
nendijk 2003). Do tego celu wykorzystywane s¹ osi¹gniêcia nauk podstawowych i
stosowanych, przyrodniczych i spo³ecznych, a tak¿e humanistycznych i plani-
stycznych (Konijnendijk i in. 2000, Moll 1995).
Konijnendijk (2003) zauwa¿a, ¿e stosowany w obszarze anglojêzycznym
termin
urban forestry
, przet³umaczony na inne jêzyki europejskie, nie oddaje istoty
zagadnienia. Wiêkszoœæ stosowanych dotychczas terminów (np. niemiecki
Stadt-
wald
) ma d³ug¹ tradycjê i odnosi siê jedynie do surowcowego elementu zieleni
miejskiej. Lasy miejskie czy komunalne s¹ bowiem typowo europejskim zja-
wiskiem, maj¹cym d³ug¹ historiê zagospodarowania i ochrony oraz ugruntowan¹,
powszechnie stosowan¹ terminologiê.
Choæ w Ameryce Pó³nocnej nowa koncepcja nie spotka³a siê w pocz¹tkowym
okresie z entuzjastycznym przyjêciem – g³ównie z powodu sprzeciwu specjalistów
z zakresu pielêgnacji terenów zielonych, obawiaj¹cych siê zdominowania przez
leœników ich obszaru dzia³ania – ju¿ na pocz¹tku lat 70. opór wobec idei leœnictwa
miejskiego os³ab³, by z czasem przerodziæ siê w szerok¹ akceptacjê, wyra¿on¹
poparciem zarówno ze strony leœników, jak i osób zajmuj¹cych siê pielêgno-
waniem zieleni miejskiej (Johnston 1996).
Znacznie d³u¿ej trwa³a akceptacja leœnictwa miejskiego w Europie, gdzie
mimo d³ugiej tradycji planowania, projektowania i zagospodarowania miejskich
obszarów zielonych, zintegrowane podejœcie
urban forestry
trafi³o na podatny
grunt dopiero w latach 90. XX wieku. Sta³o siê tak przede wszystkim za spraw¹
wzrastaj¹cej gwa³townie od lat 80. presji mieszkañców miast na lasy wokó³ wiel-
kich aglomeracji i nasilaj¹cego siê popytu na funkcje pe³nione przez zieleñ miejsk¹
Lasy miejskie – przegl¹d wybranych zagadnieñ na podstawie literatury
107
(Konijnendijk 2003, £onkiewicz 1997). Konijnendijk (2003) podaje za John-
stonem (1997), ¿e pierwszym pañstwem europejskim, które przyjê³o i zaczê³o
wprowadzaæ w ¿ycie now¹ koncepcjê leœnictwa miejskiego, by³a Wielka Brytania.
Pojêcie „lasu” w ramach koncepcji
urban forestry
jest znacznie szersze ni¿ to
wyznaczone przez tradycyjne leœnictwo. Termin ten obejmuje bowiem, poza „ty-
powymi” lasami, równie¿ niewielkie zadrzewione po³acie, parki i ogrody, jak
równie¿ pojedyncze drzewa (Konijnendijk 2003). Rola leœnika prowadz¹cego
gospodarstwo lasów miejskich jest wiêc wieloaspektowa i wymaga innego przy-
gotowania i sposobu myœlenia, ni¿ ma to miejsce w przypadku leœników prowa-
dz¹cych tradycyjne gospodarstwo leœne (Vogel 1978). Prowadzenie w³aœciwej
gospodarki w lasach miejskich musi byæ wiêc poprzedzone odpowiednim do-
skonaleniem zawodowym kadr i przekazywaniem im mo¿liwie szerokiego wyk-
szta³cenia (Andersen 1978). Szkolenie powinno obejmowaæ wiele dyscyplin i
³¹czyæ ze sob¹ nauki przyrodnicze z naukami spo³ecznymi (Andersen i in. 2002).
Od kilku lat s¹ tworzone i funkcjonuj¹ odrêbne programy i kierunki studiów
poœwiêcone leœnictwu miejskiemu (Konijnendijk 2003), jednak liczba studentów
podejmuj¹cych takie studia w Europie nie jest du¿a (Andersen i in. 2002).
Niektórzy autorzy zwracaj¹ uwagê na koniecznoœæ szerokiej edukacji pub-
licznej, która – odpowiednio prowadzona – przyczyni siê do wzrostu zaanga¿o-
wania w sprawy lasów miejskich pojedynczych osób, grup szkolnych, organizacji
ochrony przyrody czy przedstawicieli drobnego biznesu i mo¿e byæ czynnikiem
decyduj¹cym o powodzeniu wielu dzia³añ podejmowanych na tym obszarze przez
organy publiczne (Springgate i Hoesterey 1995). Konijnendijk (2003) podkreœla
koniecznoœæ zintensyfikowania badañ naukowych w zakresie leœnictwa miejskie-
go. Dziedzina ta jest ju¿ bardzo szeroko badana w Stanach Zjednoczonych (John-
ston 1996). Von Gadow (2002) zauwa¿a, ¿e zwa¿ywszy na spo³eczne i kulturowe
znaczenie lasów miejskich, poœwiêcana im przez europejskich naukowców uwaga
jest dalece niewystarczaj¹ca.
4. ZASOBY LASÓW MIEJSKICH
Pierwsza kompleksowa ocena zasobów lasów miejskich zosta³a przeprowa-
dzona w Stanach Zjednoczonych w 2000 roku (Dwyer i in. 2000). W tym celu
wykorzystano kombinacjê ró¿nych metod, w tym metod satelitarnych. Inwen-
taryzacja wykaza³a, ¿e w Stanach Zjednoczonych 77,4 mld drzew pokrywa 33,4%
obszarów zurbanizowanych (okrêgów miejskich), co stanowi oko³o 8% obszaru
l¹dowego oraz jedn¹ czwart¹ wszystkich drzew w 48 stanach. Na obszarach o
zwartej zabudowie miejskiej (miasta i osiedla) 3,8 mld drzew pokrywa 27,1%
powierzchni, czyli oko³o 1% terytorium ca³ych Stanów Zjednoczonych (Dwyer i
in. 2000).
Plik z chomika:
jadzika16
Inne pliki z tego folderu:
Barwny atlas uszkodzeń drzew leśnych.zip
(120750 KB)
Ekonomika leśnictwa - skrypt.doc
(1725 KB)
Zasady , Instrukcje LP.rar
(17721 KB)
Rozpoznawanie szkodliwych owadów i chorób drzew leśnych.pdf
(17197 KB)
Dendrometria A Bruchwald.rar
(18965 KB)
Inne foldery tego chomika:
Angielski na mp3 (mir)
Biologia
Botanika
budownictwo
Chemia
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin