Bezdomność różnie jest interpretowana i definiowana w literaturze przedmiotu. Pod pojęciem kryje się bowiem zarówno trudna sytuacja jednostki, zjawisko społeczne, jak i problem społeczny, będący przejawem i źródłem patologii. Równie dobrze może być skutkiem, skrajnego ubóstwa, jak i stylu życia. Analiza problemu bezdomności powinna być zatem zawsze odnoszona do konkretnych płaszczyzn społeczno-kulturowych, wyznaczających standardy i minima socjalno-lokalowe. W warunkach polskich rozumie się ją jako względnie trwałą sytuację człowieka pozbawionego dachu nad głową, choć kilka lat wcześniej odnoszono ją także do osób nie posiadających własnego mieszkania Trudno ogarnąć rozmiar zjawiska z uwagi na brak jednostek prowadzących jego ewidencję, ale według szacunków ministerialnych bezdomnością dotkniętych jest w Polsce od 18 tyś. do 25 tys. osób. O tym, że problem z roku na rok narasta, świadczy jednak wiele faktów: coraz większe zapotrzebowanie na miejsca w noclegowniach dla bezdomnych, w schroniskach, coraz liczniejsza grupa osób poszukujących schronienia przed zimnem, koczujących w kanałach, na dworcach, ponure statystyki ofiar mrozów (w 1998/99 roku ponad 250 osób i do stycznia 2000 roku ponad 130 osób).
Istnieje kilka rodzajów bezdomności:
- bezdomność jako konsekwencja odrzucenia przez bliskich, z konieczności;
- bezdomność „z wyboru", jako efekt samodzielnie podjętej decyzji,
- bezdomność faktyczna, jawna, widoczna,
- bezdomność społeczna, czyli deprywacja potrzeb.
Zjawisko bezdomności można podzielić na :
- jawną – charakteryzują osoby, które nie maja stałego miejsca zamieszkania;
- ukrytą – dotyczy osób, które mają zameldowanie ale z różnych przyczyn nie mogą korzystać z tych miejsc.
Generalnie, bezdomność jest zawsze zjawiskiem patologicznym, prowadzącym do ekskluzji społecznej. Oznacza niezaspokojenie podstawowych potrzeb człowieka: do dachu nad głową, do własności, do poczucia bezpieczeństwa, do pracy, do uczestniczenia w życiu społecznym (to administracyjny skutek braku stałego miejsca zamieszkania, czyli formalnego, potwierdzonego wpisem w dowodzie osobistym „zameldowania").
PRZYCZYNY
- na skutek wydarzeń losowych (rozwód, powrót z zakładu karnego),
- ale zdarza się, że ponoszą po prostu konsekwencje swoich wcześniejszych, nieprzemyślanych decyzji. Postanawiają na przykład opuścić współmałżonka, aby uniknąć dalszych konfliktów; wyjeżdżają z miejscowości, gdzie mają bliskich, w poszukiwaniu lepszego życia; porzucają dom, rodzinę, pracę, aby zaznać „prawdziwej wolności" - a potem okazuje się, że nie ma dla nich powrotu.
O deprywacji potrzeb mieszkaniowych, o takiej formie bezdomności można orzekać w odniesieniu do mieszkańców slumsów, starych, przeznaczonych do wyburzenia budynków, zimnych, zagrzybionych ruder. Niezależnie od tego, czy bezdomność ma charakter patologu indywidualnej, czy też społecznej - stanowi ogromną i trudną płaszczyznę dla działalności socjalnej. Skuteczność stymulowana jest szeroko rozumianą polityką społeczną i stylem życia społeczeństwa, albowiem bezdomność to efekt nie tylko ubóstwa czy „inności" psychicznej człowieka. To przede wszystkim skutek polityki mieszkaniowej oraz systemowych rozwiązań ekonomicznych i gospodarczych, adekwatnych do zasad wolnego rynku. W praktyce codziennego życia brakiem mieszkań komunalnych, lokali zastępczych (tzw. socjalnych) dla osób, wobec których orzeczono eksmisję i dla tych, których nie stać ani na kupno, ani też na wynajem jakiegokolwiek lokalu.
Zwalczanie bezdomności jest zadaniem o wiele trudniejszym niż samo pozyskiwanie dachu nad głową dla osób w niej żyjących. To w zasadzie indywidualna, długa walka o każdego człowieka z osobna. Nie wystarczy doraźne wsparcie materialne, nie wystarczy łóżko w noclegowni. Kompleksowość i efektywność działań mierzy się w tym przypadku samodzielną decyzją bezdomnego o powrocie do społeczeństwa. Bezdomność najtrudniej zwalczyć w psychice człowieka, przekonać go, że warto wyjść ze swego upokarzającego stanu, że warto pracować, że warto „nagiąć się" do powszechnie respektowanych norm życia społecznego, że warto jeszcze raz spróbować.
Wybór oparty na specyficznie pojmowanej wolności, na kontestacji norm, zasad i prawidłowości wszechobecnej hierarchizacji życia społecznego, na chęci życia poza społeczeństwem, którego ona nie akceptuje. Bywa też skutkiem bezradności, zaburzeń osobowościowych, formą ucieczki przed odpowiedzialnością, pracą i codziennymi problemami, czyli konsekwencją niskiego poziomu uspołecznienia, słabej zaradności, niewielkiej odporności psychicznej. Każdy człowiek ma prawo do samostanowienia o swym losie, nie mniej jednak obowiązkiem pracowników służb społecznych jest ustawiczne podejmowanie prób udzielenia wszelkiej możliwej pomocy tym, którzy chcą, a przynajmniej próbują uczynić swe życie godnym.
justysiaB