OLEJKI ETERYCZNE – OLEJKI LOTNE
• potoczna, powszechnie przyjęta nazwa w języku polskim - olejki eteryczne, a nie jak w obcych językach - oleje eteryczne
nazwa nieścisła - olejki eteryczne nie mają nic wspólnego z tłuszczami, które w postaci płynnej nazywane są olejami tłustymi
olejki eteryczne nie zawierają pochodnych gliceryny i kwasów tłuszczowych
• olejki eteryczne są wieloskładnikowymi mieszaninami związków takich jak węglowodory alifatyczne, alkenowi, alicykliczne, terpenowe, rzadko aromatyczne oraz ich tlenowych pochodnych jak: aldehydy, ketony, alkohole, kwasy, estry
estry mają duże znaczenie jako związki warunkujące zapach olejków
ze względu na pochodzenie olejki eteryczne sa fizjologicznymi wydzielinami roślinnymi, które gromadzą się w zbiornikach:
• wewnatrztkankowych (np. przewody olejkowe, komórki olejkowe, zbiorniki = bardzo duże komórki olejkowe)
• zewnątrztkankowych jak np. we włoskach gruczołowych
CECHY FIZYKO-CHEMICZNE OLEJKÓW ETERYCZNYCH:
• intensywny zapach (lotne z parą wodną) płynna konsystencja
• wylane na bibułę ulatniają się po pewnym czasie, nie pozostawiając tłustej plamy na bibule, charakterystycznej dla tłuszczy
• skład chemiczny olejków eterycznych zależy od wielu czynników i bywa zmienny w zależności od:
1. jednorodności materiału, z którego olejek został otrzymany (kwasy chemiczne)
2. czystości surowca
3. od stanowiska geograficznego, warunków klimatycznych, terminu zbioru, surowca, warunków przechowywania
4. sposobu otrzymywania i warunków procesu technologicznego
• Bardzo często olejki zawierają jeden, charakterystyczny i dominujący składnik oraz liczne składniki towarzyszące, występujące w mniejszych ilościach w olejku
• Czasem wśród tych składników towarzyszących znajdują się związki specyficzne, łatwe do wyróżnienia, np. warunkujące jakość olejku
• Podstawę do zakwalifikowania olejku do odpowiedniej grupy stanowi zazwyczaj główny składnik: np.: azulen - olejki azulenowe, tujon- olejki tujonowe, tymol - olejki tymolowe itd.
• Składniki olejków, a także ich zespoły, mogą wykazywać różnorodne działanie farmakologiczne
• Niektóre składniki są izolowane i stosowane w postaci wyodrębnionych substancji w lecznictwie
• Inne składniki znajdują się w surowcach leczniczych i warunkują ich działanie terapeutyczne
• Najczęściej olejki eteryczne są stosowane w lecznictwie jako: - corrigentia tzn. środki poprawiające smak i zapach lekarstw
OLEJKI ETERYCZNE WYKAZUJĄ OKREŚLONE WŁAŚCIWOŚCI FARMAKOLOGICZNE:
działanie wykrztuśne:
• olejki podane doustnie w postaci syropów i naparów wydalają się przez drogi oddechowe (drażnią błonę śluzową oskrzeli oraz wzmagają wydzielanie gruczołów i upłynniają wydzielinę)
• działajas przeciwbakteryjnie i odwadniająco (usuwają przykry zapach wydzielmy gnilnej)
• olejki stosowane są w postaci inhalacji - kilka kropli olejku rozcieńcza się wodą gorącą i wdycha wydzielającą się parę, działanie jest podobne jak przy przyjmowaniu doustnym, następuje upłynnianie wydzieliny oskrzelowej i ułatwienie jej wyksztuszenia: Ol. tòni siiv.; Ol. Eucalipti'] in.
działanie przeciwzapalne:
• m. in. olejek azulenowy zawarty w rumianku
działanie rumieniaco-drażniace skórę:
• następuje drażnienie zakończeń czuciowych w celu przekrwienia skóry oraz głębiej położonych tkanek czy narządów, środki tak działające nazywane sarubefacientia
• np.: olejki terpentynowe, oleum sinapsis i in.
działanie moczopędne-diuretyczne.
• drażnienie przez olejki eteryczne kanalików nerkowych, co zwiększa wydzielanie moczu
• olejek pietruszkowy i jałowcowy (olejki te łatwo mogą wywierać działanie zbyt silne, stąd nie są stosowane w formie wyizolowanej, ale jako składniki stosowanego w tym celu surowca)
działanie żółciotwórcze i żółciopędne:
• olejek miętowy
działanie przeciwskurczowe na przewód pokarmowy (żołądek, jelita):
• olejki np. rumiankowy, kolendrowy, tatarakowy i in.
działanie antyseptyczne:
• olejki zawierające alkohole, a przede wszystkim fenole: olejek tymiankowy, olejek goździkowy
działanie uspakajające:
• olejek walerianowy
działanie przeciwrobacze i przeciwowadzie:
• olejki czosnkowy i i z cebuli
działanie przeciwmolowe:
• olejek wrotyczowy
METODY OTRZYMYWANIA OLEJKÓW ETERYCZNYCH Z ROŚLIN:
DESTYLACJA z parą wodną rozdrobnionego surowca
EKSTRAKCJA - rozdrobniony surowiec, zawierający olejek wytrawia się przez ogrzewanie z rozpuszczalnikami o niższej temp. wrzenia oraz (możliwie) bezwonnych np. czysty eter naftowy, po oddestylowaniu rozpuszczalnika uzyskuje się mazistą, pachnącą masę, stosowaną do wyrobu kosmetyków
MACERACJA - wytrawianie olejków zawartych głównie w kwiatach ciepłym tłuszczem
• jako tłuszcz stosuję się przeważnie dobre gatunki oliwy, smalcu
• kwiaty wsypuje się do rozgrzanego (60-80°) tłuszczu i ogrzewa h
• po ostygnięciu tłuszczu wyciska się go w prasie i ponownie używa do maceracji nowej porcji kwiatów
• operację tą powtarza się do nasycenia tłuszczu olejkiem
• nasycony tłuszcz zwany pomadą kwiatową poddaje się wygniataniu z alkoholem na zimno
• alkohol wytrawia olejek z tiuszczu, rozpuszczając bardzo niewielkie ilości tłuszczu
• ekstrakt alkoholowy zawierający olejek eteryczny stosuje się w kosmetyce
• wyciśnięty tłuszcz zawierający jeszcze znaczne ilości olejku eterycznego służy do wyrobu mydeł toaletowych
•
NAWANNIANIE - wytrawianie kwiatów zimnymi tłuszczami
płyty szklane powleka się tłuszczem na warstwę tłuszczu, wysypuję się kwiaty i przykrywa drugą płytą szklaną powleczoną tłuszczem
przez kilkukrotne powtórzenie tego zabiegu nasyca się tłuszcz olejkiem eterycznym
nasycony tłuszcz poddaje się wygniataniu na zimno z alkoholem, uzyskując w rezultacie alkoholowy roztwór olejku eterycznego
resztki tłuszczu, który przeszedł do alkoholu usuwa się z ekstraktu
alkoholowego przez wymroźenie i odsączenie
WYCISKANIE
służy do otrzymywania olejków w owocach cytrusowych w zewnętrznej części owocni
destylacja z parą wodną w tym wypadku powoduje niekorzystne zmiany w składzie olejku
wyciskanie olejku z owocni cytrusów przeprowadza się ręcznie do gąbki lub maszynowo
tak otrzymany olejek zawiera nieco wody i śluzu, należy go oczyścić przez sączenie i odwodnić
SUROWCE GERANILOWE
Rosae flosRosa gallica - róża francuskaRosa damascena - róża damasceńskaRosa centifolia - róża stulistna
Rosaceae różowate
Geraniol
-corrigens zapachowy i smakowy w farmacji
-ceniony w przemyśle kosmetycznym
Pelargonium roseum flos - kwiat ..............
geraniol
Oleum Geranii- olejek bodziszkowy
SUROWCE LINALOLOWE
Coriandri fructus - owoc kolendryCoriandrum sativum - kolendra siewna
Umbelliferae baldaszkowe
-olejek eteryczny: D(+)linalol, geraniol, borneol, α i β-pinen, cymen, trans-tridecen-2-al-1 (niedojrzałe owoce)
-kumaryny: umbeliferon, skopoletyna
-białko
-tłuszcz
-flawonoidy
-β i γ- sitosterol
-mannitol
-p/skurczowy
-p/fermentacyjny, p/bakteryjny, p/grzybiczy
-wiatropędny
-pobudza wydzielanie soku żołądkowego
-w zaburzeniach pracy przewodu pokarmowego, żołądka, jelit
-dyspepsje różnego pochodzenia, brak apetytu
Lavandulae flos - kwiat lawendyLavandula officinalis - lawenda lekarska
Labiatae wargowe
-olejek eteryczny: estry linalolu (octan linalolu),L(-)linalol, geraniol, b-ocymen, borneol, kamfora, cyneol
cyneol
-garbniki
-kwasy fenolowe (rozmarynowy)
-triterpeny- kwas ursolowy, oleanolowy
-kumaryny
-antocyjany
-fitosterole
-uspokajający (składnik Nervosol)
-p/skurczowy na m. gładkie przewodu pok
-wzmaga wydz sków trawiennych
-p/ wzdęciom
-zew: drażniąco i powoduje przekrwienie skóry (kąpiele, okłady)
-w przem kosmetycznym
-w dolegliwościach jelitowych podłożu nerwicowym
-w stanach niepokoju, trudnościach w zasypianiu
-w zab trawienia, zmniejszonym łaknieniu
SUROWCE FELANDRENOWE
Archangelicae radix - korzeń arcydzięglaAngelica archangelica-arcydzięgiel litwor Umbelliferae baldaszkowe
-olejek eteryczny: α- i β-felandren, α-pinen, p-cymen, kw.walerianowy, dekanolidy- makrocykliczne laktony, eter metylowy kwasu octowego, zw seskwiterpenowe
-kumaryny: angelicyna, umbeliferon
-kw organiczne: angelikowy
-fenolokwasy: chlorogenowy, kawowy
-żywice
-sterydy, pektyny, cukry proste
-p/skurczowy na przewód pok
-p/fermentacyjny, p/bakteryjny
-zwiększa wydz śliny, soku żołądkowego, żółci, potu, moczu
-uspokajający (angelicyna) - Nervosol
-amara-aromatica,
-zaburzenia trawienia, kolki, wzdęcia, nieżyty
-w napięciu nerwowym
SUROWCE CYTRALOWE
Melissae folium - liść melisyMelissa officinalis - melisa lekarska
-olejek eteryczny: cytral, cytronelal, geraniol, linalol
-flawonoidy: apigenina, luteolina
-fenolokwasy: rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy
-triterpeny: kw ursolowy, oleanolowy
-uspokajający
-p/skurczowe
-bakteriostatyczny (olejek i kw rozmarynowy)
-pobudza wydz soków trawiennych
-zmniejsza stany zapalne
-bezsenność, neurastenia, wyczerpanie nerwowe
-astma, nieżyt oskrzeli
-nieżyty żołądka, jelit, zaburzenia trawienia
-schorzenia dróg żółciowych
Citrus medica subspecies - owocnia zew drzewa cytrynowego
-oleum citrini (cytral)
SUROWCE PINENOWE
Pini gemmae -pączki sosnyPini turiones- młode pędy wierzchołkowePinus silvestris - sosna zwyczajna
Pinaceae sosnowate
-olejek eteryczny: α-pinen, L-limonen, borneol, octan borneolu, kadinen-żywice
-gorycze
-wit C
-Extractum Pini fluidum- wykrztuśny, składnik Sirupus Pini compositus
-odkażający
-słabo moczopędny
-zew: rumieni skórę, rozgrzewający
-Oleum Pini silvestris- inhalacje w schorzeniach GDO
-w bólach mięśniowych i nerwobólach
Juniperi fructus - owoc jałowca, szyszkojagodaJuniperus communis - jałowiec pospolity Cupressaceae cyprysowate
-olejek eteryczny: monoterpeny (α- i β-pinen, terpineol, sabinen, limonen) seskwiterpeny (kadinen, α- i β-kariofilen)
terpineol
-garbniki katechinowe
-flawonoidy (bifawonoidy)
-leukoantocyjanidyny
-żywice, kwasy organiczne
-cukry: cukier inwertowany
-moczopędny (terpineol drażni w obrębie miedniczek mniejszych)- w schorzeniach pęcherza i nerek, kamica nerkowa
-przedawkowanie, zbyt długie stos- krwiomocz, podrażnienia przewodu pok
-nie stos u kobiet w ciąży, karmiących i dzieci <18 lat, w stanach zapalnych nerek
-p/bakteryjny
-wzmaga wydz soków trawiennych i żółci, przyspiesza perystaltykę
-zew: do n...
anitka3006