Kazimierz Kelles-Krauz, Źródło zakazów małżeńskich (1903 rok).pdf
(
514 KB
)
Pobierz
Źródło zakazów małżeńskich (Hipoteza)
Kazimierz KellesKrauz
Źródło zakazów
małżeńskich
Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej
WARSZAWA 2007
Kazimierz KellesKrauz – Źródło zakazów małżeńskich (1903 rok)
Artykuł Kazimierza KellesKrauza „Źródło
zakazów małżeńskich (Hipoteza)” ukazał się w
czasopiśmie „Prawda” 1903, nr 18, ss. 212214; nr
19, ss. 224226; nr 20, ss. 236237. Następnie
został opublikowany w wydaniu zbiorowym pt.
Materializm ekonomiczny
w Krakowie w 1908
roku.
Podstawa niniejszego wydania: Kazimierz Kelles
Krauz, „Pisma wybrane”, tom 1, wyd. Książka i
Wiedza, Warszawa 1962.
– 2 –
© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej
www.skfm.w.pl
Kazimierz KellesKrauz – Źródło zakazów małżeńskich (1903 rok)
I
Nauka o rodzinie w ciągu ostatnich lat czterdziestu – od wyjścia
Prawa macierzystego
Bachofena
w 1861 r. – zrobiła olbrzymie postępy. Zapoznanie się z formami pożycia między dwoma płciami i
między rodzicami a dziećmi oraz ze stosunkiem tych form do form życia społecznego w ogóle u ludów
nie objętych cywilizacją europejską, czy to za pośrednictwem świadectw podróżników i kompilatorów
starożytnych (co było właśnie zasługą Bachofena), czy też obserwacji podróżników i misjonarzy
nowożytnych, otworzyło oczy uczonym na liczne zjawiska z życia przeszłego i współczesnego narodów
europejskich, które poprzednio, jako sprzeczne z panującym pojęciem rodziny patriarchalnej, uważano w
najlepszym razie za jakieś zboczenia, wynikające z ciemnoty ludu, albo też częściej zupełnie ich nie
dostrzegano. Zestawienie tych faktów osłabiło wiarę w pierwotność formy rodziny, którą znała historia
święta i prawo rzymskie, dwa przez tyle wieków jedyne źródła myśli naukowej europejskiej. Dzięki
nowym metodom, pod wpływem nowych źródeł i ogólnego prądu krytyki urządzeń i wierzeń
istniejących, o którego znaczeniu nigdy zapominać nie należy, nauka postawiła twierdzenia lub
przypuszczenia co do stanów ludzkości, kiedy matka, nie ojciec, była główną osobą w rodzinie,
opiekunką dzieci i imionodawczynią, kiedy połączenie się mężczyzny i kobiety nie było trwałe ani ich
wzajemne prawo do siebie wyłączne, kiedy ograniczenia związków małżeńskich, o ile istniały, miały
zupełnie odmienny zakres i charakter, kiedy gwałt nad kobietą był warunkiem prawnego małżeństwa i
wszystkie pojęcia o etyce płciowej i rodzinnej były wprost sprzeczne lub raczej niewspółmierne z
naszymi, kiedy wreszcie rodzina, względnie ród, była całym społeczeństwem i pełniła wszystkie jego
funkcje względem jednostki. Odkrycia te pozwoliły zrozumieć cały szereg instytucji zwyczajowych i
nawet prawnych, których dawniej zupełnie nie pojmowano; padło niespodziewane światło na takie
stosunkowo podrzędne zjawiska społeczne, jak sobótki lub „kuwada” z jednej, jak np. małżeństwa
morganatyczne lub herby z drugiej strony. Pomnożenie materiału faktycznego oraz zaostrzenie zmysłu
metodologicznego pozwoliło następnie pod wieloma względami sprostować i pogłębić wyniki badań. W
końcu zaczęto nawet, kierując się busolą rozwoju ekonomicznego, budować nową syntezę ogólną dziejów
rodzin i małżeństwa. Lecz wszyscy badacze spotykali się z pewnym faktem, który nie dawał się
sprowadzić do czegoś pierwotnego i prostszego: z wyłączeniem od związków płciowych ludzi
znajdujących się już w bliskich stosunkach innego rodzaju; nie mówię: krewnych, bo czy były to bliskie
stosunki pokrewieństwa, czy współżycia, to już było i jest kwestią sporną. Fakt ten, nazwany przez Mac
Lennana egzogamią, próbowano sobie tłumaczyć najrozmaitszymi sposobami, i dziś ostatecznie, po tylu
próbach, wielu badaczy kapituluje przed nim, ogłasza go za niemożliwy do wyjaśnienia, a inni nazywają
go „centralną tajemnicą życia społecznego” (Frazer). A istotnie, tajemnica to „centralna”, fakt, instytucja
pierwszorzędnej wagi. Nie ma bowiem na świecie narodu lub plemienia, które by nie znały surowych
zakazów małżeńskich w tym lub owym zakresie. Odgrywają one bardzo ważną rolę już w życiu najniżej
na drabinie ludów znanych stojącego Australijczyka; i na najwyższym znowu szczeblu tej drabiny, u
współczesnych narodów cywilizacji indoeuropejskiej, nie tylko posiadają moc pełną w prawie pisanym,
ale są jednym z najgłębiej ugruntowanych, najpowszechniej uznanych nakazów obyczajowych; są nawet
tym przykazaniem moralnym, którego najbardziej szalony burzyciel nie krytykuje i przeciw któremu
ludzie faktycznie najmniej wykraczają!
– 3 –
© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej
www.skfm.w.pl
Kazimierz KellesKrauz – Źródło zakazów małżeńskich (1903 rok)
Ten absolutny charakter zakazów płciowych sprawił, że uważano je za wrodzone człowiekowi, za
wypływ naturalnego, przez Boga ludziom danego wstydu, wstrzemięźliwości i wstrętu. Przez długi czas
nie potrzeba było innego tłumaczenia. Lecz nowy kierunek studiów nad rodziną tak przewracał wszystkie
dotychczasowe pojęcia o tym, co miało być człowiekowi wrodzone i naturalne, tak niezbicie, za pomocą
przykładów zorganizowanego starcobójstwa lub dzieciobójstwa, dowodził stopniowego, historycznego
powstania, pod wpływem historycznych przyczyn, nawet takich uczuć rodzinnych, które dotychczas
uchodziły za najelementarniejsze, że i do zakazów małżeńskich musiano zastosować ten sam punkt
widzenia. Konieczność innego tłumaczenia niż za pomocą instynktu naturalnego wynikała dla Morgana
np. jeszcze i stąd, że znalezione przez niego zakazy małżeńskie obejmowały zbyt szerokie koło krewnych:
wszystkich mianowicie krewnych po matce! Pod wpływem nowych pojęć darwinizmu twierdził więc
Morgan, że ograniczenia koła krewnych mogących zawierać małżeństwa między sobą były dziełem
doboru naturalnego. Plemiona, które przestały praktykować związki małżeńskie między rodzicami a
dziećmi, między braćmi a siostrami, między coraz bardziej oddalonymi krewnymi, miały rozwijać się
„szybciej i pełniej”, a przez to zyskiwały przewagę nad innymi lub nawet pociągały je swym przykładem!
Fr. Engels przyjął to samo tłumaczenie i na tej zasadzie dokonał owego sławnego, dziś uznanego za
błędne, podstawienia dla czasów przedhistorycznych czynnika „produkcji ludzi” na miejsce „produkcji
bogactw” w materialistycznym poglądzie na dzieje. Dziś jeszcze to tłumaczenie ma wielu zwolenników;
daje się mianowicie zauważyć ciekawy fakt, że każdy czuje jego braki, zaczyna szukać innych tłumaczeń,
a wypróbowawszy pewną ich ilość bezskutecznie, powraca do niego, jako do względnie najlepszego. Nasi
dwaj nowi autorowie na tym polu, pp. J. Kucharzewski
1
i W. Schreiber
2
,
tak samo postępują.
A jednak tłumaczenie to doprawdy nie wytrzymuje krytyki. Przypuśćmy najpierw, że rzeczywiście
dzieci bliskich krewnych są bezwarunkowo mniej silne i zdrowe niż dzieci dalszych krewnych, dzieci
krewnych w ogóle od niekrewnych itd. W takim razie plemiona egzogamiczne rozwijałyby się istotnie
lepiej od endogamicznych; ale czy różnica byłaby tak wielka i tego rodzaju, żeby spowodować mogła
zniknięcie endogamów z powierzchni ziemi? Dobór naturalny powoduje, jak wiadomo, znikanie tych,
którzy nie są przystosowani do jakichś dla nich nowych warunków przyrodzonych, do wymagań walki o
byt. Jakież to mogły być warunki tkwiące w przyrodzie otaczającej, które by wymagały od człowieka
przystosowania się w formie przejścia od endogamii do egzogamii? Czas, w którym Morgan pierwsze
tego rodzaju ograniczenia umieszcza, jest czasem przejścia od „stopnia niższego do stopnia wyższego
dzikości”, czyli innymi słowy – wynalazku ognia i pierwszej broni kamiennej, ostatecznego zejścia z
drzew na ziemię, użycia na pokarm ryb i zwierzyny. Czy podobna przypuścić, że gromady, które przez
długi szereg wieków zachowywały byt swój w okresie poprzednim i właśnie dokonały tak olbrzymich
kroków na drodze uzdolnienia do walki z przyrodą, miały potem w walce tej zaginąć dlatego tylko, że nie
zaniechały wewnętrznożeństwa? Gdyby więc szło tylko o walkę z naturą, to czynnik przyjęty przez
Morgana musiałby nam dać w rezultacie znaczną ilość plemion endogamicznych wobec egzogamicznych
i jakąś widoczną różnicę fizyczną i umysłową między nimi. Tymczasem egzogamia (w tych lub owych
granicach) jest prawem powszechnym, endogamia – rzadkim wyjątkiem, o którego możliwych
przyczynach pomówimy później. Więc może idzie o walkę między plemionami, w której egzogamiczne
1
Początki prawa małżeńskiego
, 1901.
2
Małżeństwo i jego dzieje
, 1903.
– 4 –
© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej
www.skfm.w.pl
Kazimierz KellesKrauz – Źródło zakazów małżeńskich (1903 rok)
zwyciężały dzięki wyższości fizycznej czy umysłowej? W takim razie ta przewaga stale i zawsze
prowadząca do zwycięstwa musiałaby być bardzo znaczna. Czy to można przyznać, zobaczymy dalej. Tu
zauważymy jednak jeszcze, że w takim razie plemiona zwycięskie, zabierając sobie kobiety pobitych, co
się zwykle dzieje, zaszczepiałyby same sobie krew gorszą; że więc z kolei dobór naturalny musiałby był
kazać plemionom zwycięskim na widok takiej niższości innych zamknąć się w sobie, powrócić do
wewnętrznożeństwa. Zresztą egzogamia dzikich i barbarzyńców, wyrażająca się w stałym
connubium
między dwiema grupami, jest w gruncie rzeczy endogamią nieco szerszej grupy. Co ważniejsze,
tłumaczenie za pomocą doboru naturalnego przypuszcza już dokonane u niektórych ludów przejście do
egzogamii; jakim sposobem i dlaczego ono dokonać się mogło, tego wcale nie widać. Przyrodnikom
zdarza się to zresztą często, że dobór naturalny zastępuje u nich świadomie i celowo działającą
Opatrzność, szepczącą istotom ziemskim na ucho, co mają robić, jakich organów się pozbyć, w jakie się
zawczasu zaopatrzyć... Tłumaczenia za pomocą doboru naturalnego przestają być metafizyczne dopiero
wtedy, jeśli można wskazać pobudki i sposób powstania pewnych zmian, np. w samej czynności
ćwiczącej, wzmacniającej i przekształcającej organ dzięki sprzyjającym okolicznościom zewnętrznym lub
odwrotnie – w zaniku stopniowym itp.; tym bardziej wymaga się tego, gdy idzie o normy zbiorowego
życia istot myślących. Tymczasem Morgan, Engels i ich zwolennicy dla wytłumaczenia pierwszego
zjawienia się egzogamii mogą powołać się tylko albo na ślepy przypadek: a w takim razie zupełnie
niepodobna zrozumieć zjawienia się tej instytucji na całym świecie, boć przecież niepodobna przypuścić,
że wszystkie plemiona globu, krwawo czy pokojowo, nauczyły się rozumu od jednego lub paru; lub też
szukać jakiejś ogólnej przyczyny pierwszego zjawienia się egzogamii u wielu różnych plemion; a w
takim razie ta przyczyna z punktu widzenia socjologicznego będzie nieskończenie ważniejsza od doboru
naturalnego.
Przypuszczając nawet takie, jakie chce Morgan, działanie doboru naturalnego, nie możemy
zrozumieć, jakim sposobem uświadomiło się ono ludziom pierwotnym, bez czego przecie niemożliwe by
było zjawienie się tak bezwzględnych zakazów. Działanie to bowiem musiałoby być tak powolne,
rozłożone na tak długi szereg pokoleń, że dziki nie mógłby spamiętać zmian stopniowych ani
wyprowadzić z nich wniosków. Nawet u plemion praktykujących egzogamię dzięki jakiemuś
przypadkowi przez szereg pokoleń i wskutek tego zwyciężających inne oraz opierających się zgubnym
zamachom sił przyrody – nie mogłoby powstać skojarzenie przyczynowe tych faktów; byłby co najwyżej
zwyczaj, lecz nie zakaz i groźba kary. Pod wpływem widocznych takich rozważań Ernest Grosse
przypuszcza, że dziki nabrał przekonania o szkodliwości związków między bliskimi krewnymi innym
sposobem, a mianowicie dzięki bezpośredniej obserwacji złych skutków takich związków, wyrażających
się w słabym i niezdrowym potomstwie bardzo bliskich krewnyc
h
3
;
nabrawszy zaś takiego przekonania,
nie tylko ich się wyrzekł, ale z właściwą sobie zabobonną logiką rozszerzył zakaz stopniowo i na
najdalszych krewnych. Lecz w takim razie pytanie przede wszystkim: dlaczego zakaz ten u ludów
najpierwotniejszych obejmuje tylko krewnych po matce lub ściślej – wszystkich krewnych po matce, a
tylko najbliższych krewnych po ojcu (tych, którzy żyją razem)? Wszak jedno i drugie pokrewieństwo
powinno by jednakowo źle oddziaływać na potomstwo. Wszak, podług samego Grossego, już u
3
Niektórzy (np. u nas p. W. Schreiber) sądzą, że dzicy mogli już zaobserwować złe skutki kazirodztwa u zwierząt domowych.
Doprawdy, zbyt pochlebne mniemanie o poprzedniku Australijczyka!
– 5 –
© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej
www.skfm.w.pl
Plik z chomika:
mqpz
Inne pliki z tego folderu:
Kazimierz Kelles-Krauz-Wybór pism politycznych.djvu
(5077 KB)
Kazimierz kelles-Krauz - Wybór pism politycznych.djvu
(5077 KB)
Kazimierz KellesKrauz, widoki rewolucji.pdf
(531 KB)
Kazimierz Kelles-Krauz, Ekonomiczne podstawy pierwotnych form rodziny (1900 rok).pdf
(545 KB)
Kazimierz KellesKrauz - Nasz kryzys.pdf
(615 KB)
Inne foldery tego chomika:
Abimael Guzman - Presidente Gonzalo
Abram Deborin
Adam Buick
Adam Shaff
Adolf Warski
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin