JAN KASPROWICZ – WYBÓR POEZJI
BN S. I NR 120
WSTĘP I OPRACOWANIE: JAN JÓZEJ LIPSKI
I. WIADOMOŚCI BIOGRAFICZNE
- ur. 12 XII 1860 r. w Szymborzu pod Inowrocławiem w rodzinie chłopskiej
- życzliwość krytyki dla jego chłopskiego pochodzenia (rozumienie jego poezji)
- gimnazjum i matura w Poznaniu w 1884 roku – szkoła pruska
- debiut przebiegał wieloetapowo:1878 – sonet „Poranek” (w pozn. „Lech”)
- studia w Lipsku
- pobyt we Wrocławiu – działalność socjalistyczna, internacjonalistyczna
- zamieszkał we Lwowie i pisywał do „Kuriera Lwowskiego” (1889-1900)debiut książkowy: 1888 „Poezje”
- został członkiem Ligi Narodowej
- uprawiał krytykę lit. i teatralną
- 1904 – doktorat z liryki Teofila Lenartowicza
- 1923 – powrót do ukochanego Poronina (przyczółek Herenda)
- lata profesorskie (był m.in. rektorem Uniwersytetu Lwowskiego), praca dydaktyczna, choć pisarsko bardzo płodny okres
- zmarł w 1926 na Herendzie
II. W KRĘGU NATURALIZMU
- najpierw patronował pol. romantyzmowi
- potem naturalizm niemiecki + monizm (głosili etyczny aktywizm sztuki)
- zw. z symbolizmem
- pobyt w Lipsku
poemat „Giordano Buno” – prometejski etyzm, retoryczność, tropiczność, zwroty do adresata, obrazowość, podobnie do Shelleya
„Aryman i Oromaz” – bunt altruistyczny
- tendencje francuskie (1885 - 1892)problematyka Lessingowska („Laokoon”)
- tom ”Obrazki natury”
wiersz „W chałupie” – opisowość, naturalizm, protokolarność, etyzm, problem rozwoju wsi
wiersz „Z ulicy” jak filmowe oko kamery
- narracyjno-opisowy cykl „Z chłopskiego zagonu” + cykl sonetów „Z chałupy” – rozległość poznawcza, genialna kompozycja, 40 sonetów, konfliktowy obraz wsi polskiej, miniatury fabularne, podmiot subiektywny, ukazanie dystansu między „dziś” a „wówczas”
- dramatyzowane poematy i dramat naturalistycznywpływy Shelleya”Świat się kończy!” – wybitne dzieło pisane gwarą
- publicystykaideologia socjalistyczna”Oni i my”radykalny demokrata
III. MODERNIZM
- zmiana perspektywy ukazanie się II serii „Poezji” K. Tetmajera (1894)
- dominacja modernizmu
- wielka rola Miriama, „Chmiery” i „Życia”
- rola ekspresjonizmu
- miłośćpoemat „Miłość (1895) tu: „Miłość – grzech”. „Amor vinceus”
- rola „Kuriera lwowskiego” i publicystyki, felieton „Z tatr”, „Młodzież przed sądem”, „Poezja XIX wieku” – tutaj objawia się Kasprowicz-krytyk, monista
- symbolizm i impresjonizm”Krzak dzikiej róży” (1898):
- odległość od tematyki społecznej
- nastawienie na wartości estetyczne
- cykl „W ciemność schodzi moja dusza”
- świat doznań zmysłowych
- umetafizycznienie sztuki
- zmysłowość
- symbole
- impresjonistyczny wizualizm (b. trudne połączenie tych kierunków)
- 1892-98 – Podhale:dramat rewolucji społecznej (np. „Bunt Napierskiego”)
- „Krzak dzikiej róży” (1898)są jakby w przededniu „Hymnów”, moralitetowość, ekspresjonizm
- „Hymny” (1899)nazwa „Hymny” dopiero 1922cechy gat. hymnutradycja pieśni kościelnej2 plany: metafizyczno-religijny i etyczno-społecznyprzekonanie o kryzysie wartości (katastrofizm)upadek cywilizacji Zachoduwizyjne obrazowanierola kolorusymbol róży („Dies Irae”)wiersz wolny
- lata po 1905 – wzbogacenie literatury o problematykę społeczną
- tomik „O bohaterskim koniu i walącym się domu” (proza artystyczna)kryzys cywilizacyjny, wulgaryzacja chrześcijaństwa, ale obrona wartościzawarta spowiedź lirycz – świadectwo rozdarcia„Cień” – rozrachunek z religią – przejaw kryzysu medernizmu
- okres balladowy”Taniec zbójnicki” (1896) – fascynacja folklorem”Sawitri””Pieśń o Waligórze””Ballada o słoneczniku”
- „Marchołt” )dramat)1913 w „Chimerze”, wyd. 1920bogate odniesienia do Goethego, Mickiewicza, Rebeloise`girola karnawału
- „Księga ubogich”ściszenie tonu, zgoda na świat, ale z tonami rezygnacjiprzyroda jest tu znakiem Boganeoklasycyzmnawiązania do Bibliiśw. Franciszeksens metafizyczny światacichną konflikty społeczne
- „Mój świat”wydane po śmiercimanifestacja prymitywizmu
- przekłady z literatur obcychwiele tłumaczeń Kasprowicza”Rodzina Cencich” Shelleya (1884)tłum. Goethego, Shelleya, Emersona, Keatsa, Wilde`atłum. z teatru elżbietańskiegotłum. Ajsychlosa i Eurypidesa
IV. RECEPCJA KASPROWICZA
- uznanie i pozycja
- znany gł. jako autor „Hymnów”
- za życia miał 2 monografie
- 1930 – I wyd. „Dzieł” (I – XXII) pod red. S. Kołaczkowskiego
WYBÓR POEZJI
I. JUWENILIA
- „Wieczór nad Gopłem” (1897)stylizacja na „Sonety Krymskie” Mickiewicza
II. POEZJE
1) „Melodie jesienne”
- ”Cieche boje”
2) Z padołu walki”
- „Pieśń irlandzka” wołanie przeciw Eryniom
- „Excelsior”koniec bytu, skazani na wymarcienikną nadzieje”a jednak głowy w górze!”potrzeba siły – wezwanie
- „Trzeba nam wiary”
- „Oni i my”1886 „przegląd tygodniowy”manifest polit. stronnictwa ludowegogani fałszywą naukę, połączenie religii z rozumemnie można „wznosić kościołów bez Boga”podkreśla rolę ludu, wiary, siły chlebatrzeba wziąć topór
- „Giordano Bruno”trzeba uważać na obłudne serce człowiekatrzeba zerwać łańcuchyBruno tonął samotnie w mistycznej topieli, stygamty”Prawda płonie!””Duch potężny!”przyjdą czasy gdy żar rozpromieni martwe serca ludzi – odejście od nicości i małości
III. SONETY (1888)
- „Z chałupy”nędzne chłopskie chaty, łzyczy przyjdzie czas zmiany?biją dzwony – czas chrześcijański”Biedy ludu! Święty polski ludu!”przykład chłopskiej miłościsłużba u szlachtychoroba, śmierćchłopi pokorni, choć muszą dbać o siebie, dali syna do szkoły, chcieli wydać córkę za mążgroźna zimaratunek – poezja
IV. WIERSZE ROZPROSZONE (1878-1891)- „W chałupie”biedna chałupa, deszcz, „dysonans nędzy”, pusta ława po wieczerzy, przy piecu stoi chora kobieta, 16-letnia dziewka śpi i śni o paniczu z fabryki
- „Z nizin”patrzy jak pracują robotnicy, kości zmęczenia, spalone karki, obiad – kartofle, namiętność – kamieniarze, zabór pruski, melodia ludowa, czekają na spoczynek, chcą wrócić do siebie do domu, biedne i poczciwe chłopskie serce
- „Szły zbierać kłosy”
- „Wojtek Skiba” (1889)wzorowany na „Beniowskim” Słowackiegowiersz(poemat) nie ukończonywątki autobiograficznehistoria zycia 30-letniego chłopa, zarobkowania, praca w cukrowni, musi ść żebrać, smutna hańba, chce być księdzem księdzem, ale...
- „W ciszy wieczoru”
- „O, zbliąż się, śmierci!”
V. CHRYSTUS
- „Kuszenie na puszczy”poemat społeczno-religijnymesjadasiłarzecz dzieje się w środowisku robotniczym , w społeczeństwie. Jest chór fabrykantów i bankierów, Chrystus i Lucyfer
- „U stóp cysterny w Sychar”
- „Golgota”
III. ANIMA LACHRYMAS (tłum DZUSZA PŁACZĄCA) (1894)
1) ”Anima lachrymas”- „Rozpacz”- „Gdy mnie ogarnia mrok”
2) „Circulus vitiosus”- „Odi profanum volgus”
3) “Pod sklepeienim niebios”- „Szum drzew”śpiew zieleni
4) „Impresje”- „Batiar”obdartus uliczny, chciał być literatem
5) „Z areny publiznej”- „Lirnik mazowiecki”cieniom Lenartowicza
6) „Obrazy, gawędy i opowiadania”- „W karczmisku”wesele, tańce, picie, potem praca, pot i bieda, złe obyczaje, śmierć - „Król Lear z Biedaczewa”miał chatę, ziemię, ale był czysty i szczery, ludzie mu zazdrościli
IV. MIŁOŚĆ
1) „Z gór”- „Przy szumie drzew”pod niebem z nią zawarł ślub, stokrotki, dzwonki, trawa, mchy, duma poety, jawory i buki
V. KRZAK DZIKIEJ RÓŻY
1) „W ciemność schodzi moja dusza” (przy cyfrach to są cykle, które składają się na zbiór)
- „W ciemności schodzi moja dusza”nad losem duszy boleje biały anioł, z duszy szydzą potępieńcy
- „Ach, nieraz mi się zdaje”chodzi za nim przeszłość, słońce łanów, uciekaw przed swoim ceniem
- „Byłeś mi dawniej bożyszczem, o tłumie”tłum stał się pazerny, jest wściekły z pragnienia, gani człowieka, wróg ducha „który zdeptał kwiaty”
- „Modlitwo moja, cicha i bez słów”
2) „Z wichrów i hal (Z Tatr)”
- „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach”pawiookie stawy, kosodrzewiny i cisza, granity, limba, leki, w seledyn stroją się niebiosa, biel rosy błyszczy na krzaku
- „Taniec zbójecki”
3) „Nad przepaściami”
- „Nie było bytu, ani też niebytu”przemijanie, brak zaufania, duch ludzki, próżnia próżni, wszystko paląca miłość, czy jest jakiś Eden?
VI. HYMNY (1902) wyd. 1922
- „Dies irae”Kyrie elejson, prosi, by Bóg spojrzał łaskawo, duch ludzki to garść kurzu, ból tylko, zmiłuj się Bożegną w chmurach wichrów czoła, olbrzymie świerki padają strzaskane dusza pełna miłościkrew w morzach, szał i strachBóg tylko sądzi i patrzy na cierpienie”I stał się koniec świata... O chwilo spokoju!”słychać jedynie straszliwe Amen
- „Salome”śpiewa i przyzywa kochankapłonie pieśń miłościpuste przestworze pustyniwzywa go w letnią noc do gajówczeka na głos
- „Święty Boże, Święty Mocny”inc. „O niezgłębione nieobjęte moce...!”...
k.feles