Na karcie 10 Mieczy bywa rysowany trup, w którego wbito dziesięć mieczy. W niedawnej dyskusji nad tą kartą poradziłem Anmie, żeby "nie przejmowała się tym trupem". Problem jest jednak szerszy. Jak czytać te obrazki? Co w nich dostrzegać, co ewentualnie pomijać? Czy wszystko co tam narysowano, jest jednakowo ważne?
Żeby odpowiedzieć sobie na te pytania, po kolei rozważmy kilka kwestii.
Różnica jest taka, że treść obrazów wielkich arkanów (atutów, kart atutowych) jest w miarę ustalona, chociaż nieustannie trwa szaleńcza nadprodukcja nowych wzorów, jakby w głowach projektantów szła pustym kursem nie dająca się zatrzymać karuzela. (Dodam, że właśnie obraz rozpędzonej idącej bez sensu w kółko karuzeli wydaje mi się najlepiej ilustrować idee "zakodowane" w karcie 10 Mieczy. Dodam, że dawno przestałem śledzić tę nadprodukcję, nie mówiąc o kibicowaniu jej. Prawdę mówiąc, mało mnie obchodzą szczegóły tego zjawiska.)
Treść wielkich arkanów jest w miarę ustalona, ponieważ istnieje uznany standard, kanon tych obrazów, i są nim obrazy Tarota Marsylskiego, Tarot de Marseilles, z 17 wieku, ale jak się wydaje ostatecznie rozpropagowany dopiero w wieku 19. (Jak dotrę do szczegółów, to może więcej o tym napiszę.) Nawet jeśli ktoś ma w talii, której używa, inne obrazy, to obrazy marsylskie zna i są one rodzajem wspólnego języka dla tarocistów.
Za to nie ma standardu (kanonu) obrazów małych arkanów, czyli kart numerycznych i dworskich. Talia Waite'a (gdzie narysowano tego trupa) BYWA uznawana za kanon, ale nim nie jest i ktoś, kto jest obyty z historią tarota, tę różnicę na pewno czuje.
Ponieważ nie ma standardu małych arkanów, więc konieczna jest dalsza dyskusja - gdybym rozważał wielkie arkana, to bym w tym momencie skończył.
O ile Tarot Marsylski jest (jak powiedziałem) standardem dla wielkich arkanów, to w małych arkanach widoczna jest ewolucja.
Próby rysowania alegorycznych obrazów na kartach numerycznych były już w najstarszych włoskich taliach renesansowych, jednak pozostały ciekawostką i właściwie nie wpłynęły na "tarot ezoteryczny".
Pierwszym krokiem ewolucji, pierwszą tradycją, było znakowanie kart numerycznych liczbą symbolicznych "narzędzi" właściwego "koloru, czyli np. Dwójka Moment miała narysowane dwie monety, Siódemka Kijów siedem kijów lub buław itd. Taki stan rzeczy był w Tarocie Marsylskim. Na rysunku jako przykład karta 10 mieczy z talii Tarot Español, Heraclio Fournier 1992, która dość wiernie zachowuje wzór marsylski. Wiele wydawanych do dziś talii zachowuje też zwyczaj i te układy liczby "narzędzi" można śmiało uznać za standard, chociaż nie jedyny.
Pierwszą lub pierwszą notoryczną (= powszechnie znaną) talią, gdzie małe arkana dostały rysunki wzorowane w jakimś stopniu na wielkich arkanach, była talia Waite'a (także zwana Rider-Waite, chociaż rysunki wykonała Pamela Colman-Smith) z 1910 r.
Za trzecią wpływową talię, porównywalną co do swojej "siły przebicia", można uznać talię Aleistera Crowleya, zatytułowaną przez niego Tarotem Tota - "Thoth Tarot". (Wykonała Frieda Harris, 1943.) Opinii Crowleya nie wolno zaniedbywać, ponieważ bez jego wglądów tarot jako system, a w szczególności małe arkana, będą niezrozumiałe. Otóż Crowley, który w wielu miejscach zmienił wielkie arkana w porównaniu z marsylskimi (i zignorował wynalazki swojego starszego kolegi z zakonu Golden Dawn - Waite'a), przy małych arkanach pozostał wierny tradycji, tzn. wrócił do układów liczby przedmiotów ("narzędzi"). Ale układom tym nadał własne symboliczne znaczenie.
Crowley także gdy chodzi o małe arkana, dokonał dwóch wynalazków: po pierwsze, odkrył związki między tymi kartami a układami astrologicznymi: pewna planeta w pewnym miejscu zodiaku. Po drugie, nadał NAZWY (tytuły) kartom numerycznym. Moim zdaniem te nazwy są bardziej wartościowe niż obrazki Waite'a!
Powyższe punkty dotyczyły, niejako, obiektywnego stanu rzeczy. Na następne pytania musisz sobie odpowiedzieć osobiście i subiektywnie. Z kartami jest tak, że w pewnym momencie trzeba się z nimi UMÓWIĆ.
Ta umowa, chociaż nie masz podpisu tej drugiej strony (tzn. kart - oczywiście to dowcip) żeby działała, musi być dotrzymywana, jak każda umowa. Co oznacza, że tarocista powinien trzymać się jednej metody, najlepiej też jednej talii - i nie skakać pomiędzy sprzecznymi tradycjami.
Tarot jest - w pewnym sensie - przedmiotem magicznym, czyli jest (też "w pewnym sensie") wyprowadzoną na zewnątrz częścią twojego umysłu, jest czymś co ("w pewnym sensie"!) myśli za ciebie. (A podobno bywają też przedmioty magiczne, które działają za ciebie... podobno!) Co pociąga, że należy mu się pewien szacunek, bo inaczej przestanie (lub: nie zacznie) z tobą współpracować. Do tego szacunku należy m.i. dotrzymywanie umów.
Co obejmuje ta umowa:
· - pozostajesz wierny/a jednej talii
· - albo: pozostajesz wierny/a wybranej grupie, "rodzinie" talii
· - albo: pozostajesz wierny/a pewnemu systemowi wyobrażeń nt. kart, więc także pewnym wyobrażeniom o tym, co one przedstawiają, co jest na nich narysowane.
Tarot jako współdziałający z tobą przedmiot magiczny może być w różnym stopniu "zlokalizowany" czyli "zmaterializowany": może to być pewna określona talia, a więc pewien konkretny materialny przedmiot. Może to być talia w sensie jednego dzieła, np. ktoś "ślubuje wierność" talii marsylskiej - i wtedy jej się trzyma, chociaż to będą różne wydania i różne karty jako materialne przedmioty. Ale to może też być pewna grupa talii, które coś łączy, np. to że jeśli stawiasz sobie przed oczami jednocześnie karty z kilku wybranych talii, to dopiero wspólnie niosą one dla ciebie sens.
Powtarzam, w tym najważniejsze jest, jaki sens mają karty dla ciebie. Tarot jest przedmiotem magicznym, a sens przedmiotu magicznego polega na umowie. Albo, co na jedno wychodzi, na twoim wyborze. Tak jak zwykle w magii, twój wybór stwarza pewną rzeczywistość. To samo czyni twoja umowa z kimś lub czymś. (W magii nie ma martwych przedmiotów.)
Dalej mogę mówić (tylko), jak to jest u mnie. To znaczy, jakich ja dokonałem wyborów i jakie zawarłem umowy. Otóż:
Cenię Tarot Marsylski, szczególnie jako standard obrazów wielkich arkanów, chociaż takie, jak je noszę w głowie, są one otoczone otoczką (jak elektrony widziane przez mechanikę kwantową są otoczone otoczką wirtualnych fotonów) pewnych obrazów, które z czasem nazbierały się wokół marsylskich "rdzeni".
Kilka obrazów marsylskich uważam za fałszywe, albo - raczej - za nie dość ostro rozpoznane w historycznym procesie odkrywania tarota. Za taki uważam obraz Diabła, XV (i chętnie zastępuję go obrazem sowionogiej nagiej Inany), a także obraz Kochanków, VI, który zastępuję sceną ślubu.
Nie idę drogą Crowleya w wielkich arkanach. Nie uważam też, żeby modyfikacje, które w wielkich arkanach wprowadził Waite, były warte trzymania się ich: ten Głupiec nad przepaścią, Śmierć na koniu - te pomysły są przypadkowe i dowolne.
Co do małych arkanów, zwłaszcza kart numerycznych, mam wypracowany system, który wydaje mi się całkiem sprawnie działać w moich "rękach", a który polega na odpowiedniości między małymi arkanami a punktami zodiaku: punktami 3, 5 i 7-krotnymi. Punkty 3-krotne to oczywiście znaki zodiaku, a raczej ich punkty początkowe. Punkty 3 i 7-krotne odpowiadają kartom numerycznym, punkty 5-krotne kartom dworskim. (Mimo wielu lat poszukiwań nie znalazłem podobnej astrologicznej odpowiedniości dla wielkich arkanów. Jako symbole wydają mi się nie mieć systematycznego związku z astrologią, chociaż oczywiście cząstkowe podobieństwa są.) Układy punktów 3 i 7-krotnych, w połączeniu z kartami, przypominają enneagramy.
Akceptuję i włączam do swojego systemu w zasadzie wszystkie Crowley'owskie tytuły małych arkanów. Chociaż przy niektórych modyfikuję ich sens. Akceptuję też Crowley'owskie analogie astrologiczne, chociaż nie uważam ich za jedyne i trzymam w umyśle równolegle z własnymi.
Żadnej ze znanych mi talii nie uważam za reprezentatywną dla systemu, który mam w umyśle. Ponieważ w praktyce (do rozkładania na pytania) posługuję się kartami Sheridana (które są wariantem Waite'a), czasem Waite'a, czasem - rzadko - Crowleya, to rysunki na tych kartach przyjmuję jako ilustracje idei kart - ale tylko wtedy, kiedy pasują do mojego właściwego systemu - tego nienarysowanego. Niektóre obrazki zgadzają się z ideą zachwycająco, np. obraz kamieniarza z młotkiem na Trójce Monet u Waite'a i Sheridana. Ale należąca do tej samej serii Trójka Mieczy została przez Waite'a, przepraszam za słowo - spartaczona. On jej nie zobaczył! Na swoje usprawiedliwienie dodam, że ja też wielu kart nie widzę, tzn. nie znam dla nich odpowiednich ilustracji, chociaż znam wiązkę idei, które mi się z daną kartą kojarzą i ta wiązka idei wydaje mi się dobra. Ale "rysowalnego" rysunku dla kilku kart nie mam.
Cenię i akceptuję Crowleyowskie obrazy kart dworskich, chociaż mam do nich dystans, tzn. nie uważam ich w całości za własne. Uważam je za dobre i możliwe ilustracje tych kart, ale nie daję im mojego 100% poparcia.
Gdybym sam projektował talię kart, to niektóre karty miałyby w tej talii kilka wariantów. Karta Diabeł XV miałaby nawet trzy warianty: tradycyjny, gdzie jest rogate demonium z przykutymi nagimi kobietą i mężczyzną, po drugie, Inanę, po trzecie obraz spotkania z chtonicznym przodkiem. Tytuły za każdym razem byłyby inne i odpowiednie do treści.
W tych wykładach, które tu zamierzam prowadzić, chcę pokazać, jak to jest w przypadkach poszczególnych kart.
Kartę "trup przebity 10 mieczami" uważam za - przez Waite'a - nieudaną. Więcej, Waite skrzywił sobie obraz całego koloru Mieczy. Zagrał je z fałszywej nuty, miał złą ideę na starcie i dlatego kolejne karty wychodziły mu coraz mniej trafione. Właściwie tylko dwójka mu się udała. Waite przyjął najwyraźniej, że emblematyczny miecz oznacza narzędzie wojny, zabijania, i od tego poszedł w skojarzenia: cierpienie, klęska, śmierć, destrukcja, tragedia. I te skojarzenia w kolejnych kartach eskalował, ale skoro już w czwórce przedstawił trupa w trumnie, to co dalej mógł wymyślić? Więc na koniec, w dziesiątce, wyszedł mu trup 10 razy zabity.
Udała mu się Dwójka Mieczy, widać też, że właściwa idea usiłowała się do niego przebić także w czwórce, piątce (wyraźnie!), trochę w szóstce i siódemce. Ale trójka jest nietrafiona całkiem, a na ósemkę, dziewiątkę i dziesiątkę po prostu nie warto patrzeć.
Zmienia się perspektywa, gdy przyjmiemy, i chyba słuszniej, że miecze w kolorze Mieczy są symbolem przede wszystkim żywiołu powietrza, więc także jego "ludzkich" korelatów: myśli, intelektu, naukowego poznania, które "kroi" swój przedmiot jak skalpel anatoma ciało. Ale to już temat na osobną opowieść.
I wolno, i nie wolno. Z jednej strony nie wolno, ponieważ przedmiot magiczny, do którego masz negatywny stosunek jakiegokolwiek rodzaju, nie będzie dla ciebie pracował. Nie wolno (i nie warto!) także dlatego, że wierność drodze i pilne powtarzanie po nauczycielu (może nim być książka, może być autorytet z innej epoki, może nim być Waite...) są jedną z najlepszych gwarancji i warunków powodzenia - i w tarocie, i w magii w ogóle. Jeśli negatywnie osądzasz karty tarota, to się ich po prostu nie nauczysz.
Z drugiej strony, jest przecież tak, że talii jest wiele (prawie nieskończenie wiele!), a pracujesz (zapewne...) z jedną, więc tę jedną musiałeś/aś jakoś kiedyś wybrać. Wybrawszy, odrzuciłaś/eś inne, a to był akt krytyki! Głosowanie nogami. Inne podobały ci się mniej, albo odrzucało cię od nich. Z czego wynika, że "władzy" krytykowania nie możesz w sobie wyłączyć.
Zalecam jakiś rozsądny kompromis. Jeśli widzisz, że ty byś narysowała/a pewną kartę lepiej lub inaczej, zachowaj jednocześnie szacunek dla autora, który w jakiś sposób, może ułomnie, ale jednak jakąś "twarz" tej karty odkrył - i może było to największe dokonanie jego życia. Takie rzeczy w magii należy bardzo szanować. Idąc magiczną drogą wspierasz się na dziełach tych, którzy szli przed tobą. Po drugie, nie krytykuj nie mając nic w zamian. Dopiero wtedy, kiedy zobaczysz lepszą ideę, a raczej ideę, która wyda ci się lepsza. A wtedy też poczekaj, aż ta nowość ułoży ci się w umyśle. Oczywiście wszystkie te reguły nie obowiązują tych, którzy karty i inne rzeczy po prostu widzą, i którzy po prostu wiedzą co i jak jest. (Dla jasności: ja nie mam takiego talentu i żeby coś znaleźć, potrzebowałem nawet wielu lat.)
Systematyczne wykłady o kartach tarota zaczynam od małych arkanów, małe arkana od kart numerowanych, a te - od dwójek.
Chociaż wszyscy to wiedzą, to jednak, skoro mamy kurs, czyli zaczynanie od początku, wyliczę, z czego składa się talia tarota:
karty atutowe, czyli wielkie arkana ...... 22 karty
karty pozostałe czyli małe arkana ..... 56 kart
podzielone na 4 kolory ..... po 14 kart
w każdym kolorze:
karty dworskie .... 4 karty (Rycerz, Król, Królowa, Walet), razem 16
karty numerowane (lub: numeryczne) .... 10 kart od asa, przez dwójkę do dziesiątki - we wszystkich kolorach 40.
Suma się zgadza: 40+16+22=78 - tyle jest kart w talii tarota.
Sam system, czyli układ kart, czasami używany jako gra, obecnie po polsku zazwyczaj nazywany jest tarot i wymawiany tak jak się pisze, z akcentem na "a" i wyraźnym "t" na końcu. Zdarzają się osoby ze starszego pokolenia, które tę nazwę pisza tak samo, tarot, ale wymawiają z francuska (bo ta nazwa jest oryginalnie francuska): "taro", z akcentem na "o" i bez "t" na końcu. I nie odmieniają: mówią: "talia taro", "karty taro".
Angielska nazwa jest pisana tak samo, "tarot", ale wymawiana jeszcze inaczej: 'tereu', jak można to w przybliżeniu zapisać, z akcentem na pierwszą sylabę.
Starsza od francuskiej jest nazwa włoska tych kart: w liczbie mnogiej tarocchi (czytaj: 'tarokki'), w liczbie pojedynczej tarocco ('tarokko'). Od tego pochodzi starsza polska nazwa tarok.
Niektórzy w Polsce starają się odróżniać: że tarok to gra karciana wymagająca specjalnej talii, innej niż brydżowa, i dziś już u nas nie grana - natomiast tarot to talia do wróżenia i innych "ezoterycznych" czynności. To odróżnienie nie wydaje mi się słuszne. Tarok i tarot to prostu synonimy czyli to samo. Jest to określenie tego samego przedmiotu - talii kart i zarazem gry w nie, tyle że w jednej wersji przejęte z włoskiego (tarok), a w drugiej z francuskiego (tarot). W obu przypadkach dopasowano wymowę do polskich nawyków.
Skąd się wzięło we włoskim słowo "tarocchi", nie wiadomo; możliwe że jest to zapożyczenie z arabskiego taraha - odrzucać, zabraniać. (Tak podaje www.etymonline.com/ - angielski Online Etymology Dictionary.) Karty i gra są jednak wcześniejsze niż ta nazwa i z początku zwane były (po włosku, w języku kraju w którym zostały wynalezione) trionfi, czyli "tryumfy". Nazwa ta była uzasadniona tym, że w grze jedne karty "tryumfowały" nad innymi, a po drugie, ryciny umieszczone na kartach nawiązywały do scen i postaci występujących w pochodach tryumfalnych, które z wielką pasją inscenizowano we włoskich miastach w epoce renesansu. Echem tej pierwszej nazwy jest istniejący do dziś karciany termin "tryumf, karta tryumfowa", chociaż o taroku raczej gracze w karty zapomnieli.
Słowo tarots, czyli tak samo po francusku i po angielsku liczba mnoga, "taroty", bywa też używane w sensie 22 kart atutowych tarota, o których sądzi się, że zostały wynalezione osobno i wtórnie dołączone do talii "zwykłych" kart, czyli pozostałych 56. (W wersji brydżowo-pokerowej: 52, plus nadobowiązkowe dżokery. Talia zwykłych kart nie ma Rycerzy.)
Starsza historia kart do gry sięga do wczesnośredniowiecznych Chin, gdzie karty do gry powstały jako tani papierowy zamiennik gry w domino.
Cztery serie kart nieatutowych, czyli małych arkanów, przyjęło się nazywać kolorami. Przyjąłem następujące ich nazwy, obok nazwy inne, zamienne:
kolor
inne nazwy
żywioł
Kije
Buławy, Różdżki, Pałki
ogień
Puchary
Kielichy
woda
Miecze
powietrze
Monety
...
tiffarte