swiadomosc.pdf

Robert Piłat

IFiS PAN

CZY ISTNIEJE ŚWIADOMOŚĆ?

WSTĘP .........................................................................................................................................................................4

POLE ŚWIADOMOŚCI .............................................................................................................................................7

1. F ENOMENOLOGIA I PSYCHOLOGIA POSTACI JAKO PUNKTY WYJŚCIA DO OPISANIA POLA ŚWIADOMOŚCI . ................7

2. K ONCEPCJA POLA ŚWIADOMOŚCI A RONA G URWITSCHA I JEJ OGRANICZENIA ........................................................8

A) Jedność tematu..................................................................................................................................................8

B) Pole tematyczne ................................................................................................................................................9

c) Świadomość jako korelacja noetyczno-noematyczna ......................................................................................10

D) czasowy charakter przeżyc świadomych.........................................................................................................11

E) Problem odczuwania zmysłowego ..................................................................................................................13

3. R OZWINIĘTE POJĘCIE POLA ŚWIADOMOŚCI W KONCEPCJI H ENRI E Y ' A . .................................................................13

KATEGORIALNOŚĆ ŚWIADOMEGO DOŚWIADCZENIA.............................................................................15

1. Z AGADKOWY RODZAJ AFAZJI I JEGO FILOZOFICZNE ZNACZENIE ...........................................................................15

2. K ONKURENCYJNE INTERPRETACJE AFAZJI AMNESTYCZNEJ ..................................................................................16

A) Hipoteza Gelba i Goldsteina o nastawieniu konkretnym i kategorialnym ......................................................16

B) Korelacja typów afazji i osi mowy według Romana Jakobsona .....................................................................17

C) Kategoryzacja a percepcja według Jeroma Brunera; ....................................................................................18

3. F ENOMENOLOGICZNE INTERPRETACJE HIPOTEZY G ELBA I G OLDSTEINA ..............................................................19

A) Pojęcie ideacji Arona Gurwitscha ..................................................................................................................19

b) Generalizacje zmysłowe i kategorie abstrakcyjne według Alfreda Schutza ....................................................19

4. K ATEGORIALNOŚĆ DOŚWIADCZENIA A INTENCJONALNOŚĆ * ŚWIADOMOŚCI .........................................................21

5. K ATEGORIALNOŚĆ DOŚWIADCZENIA A MODEL ŚWIATA ;.......................................................................................21

6. Ś WIADOME PRZEŻYWANIE I JĘZYK W ŚWIETLE DANYCH NEUROFIZJOLOGII ..........................................................23

A) Asymetryczna lokalizacja ośrodków językowych w mózgu .............................................................................23

B) Rola języka w powstawaniu mózgowych mechanizmów bycia świadomym ....................................................24

C) Mechanizmy organizacji doświadczenia a mechanizmy językowe..................................................................25

ODCZUWANIE ZMYSŁOWE A ŚWIADOME DOŚWIADCZENIE.................................................................27

1. K RYTYKA PSYCHOLOGII KARTEZJAŃSKIEJ ............................................................................................................27

A) Kartezjański obraz doświadczenia zmysłowego..............................................................................................27

B) Pawłowizm jako skrajna postać kartezjanizmu...............................................................................................28

C) Teoria sygnału i rozwiązanie trudności pawłowizmu .....................................................................................30

D) Ograniczenia psychologii postaci ..................................................................................................................31

2. A UTONOMIA ODCZUWANIA I JEGO STOSUNEK DO DOŚWIADCZENIA ;.....................................................................32

A) Całościowy i sympatetyczny stosunek do świata w odczuwaniu zmysłowym ..................................................32

B) Przejście od odczuwania do doświadczenia ...................................................................................................33

W POSZUKIWANIU DOSWIADCZAJĄCEGO PODMIOTU ...........................................................................35

1. C ZYSTY PODMIOT W FENOMENOLOGII H USSERLA ; ...............................................................................................35

2. C ZY POJĘCIE CZYSTEGO PODMIOTU JEST ZBYTECZNEŁ D YSKUSJA POMIĘDZY A RONEM G URWITSCHEM A

A LFREDEM S CHUTZEM W SPRAWIE NIE - EGOLOGICZNEJ KONCEPCJI ŚWIADOMOŚCI . .................................................37

3. P ODMIOT JAKO PROGRAMISTA SWEGO MÓZGU WEDŁUG K ARLA R. P OPPERA I J OHNA E CCLESA ..........................39

a) Problem ruchu spontanicznego .......................................................................................................................39

a) Wcześniejsze interpretacje ruchu spontanicznego i ich krytyka. .....................................................................40

b) Hipoteza interakcjonizmu................................................................................................................................42

C) Ja a trzy światy popperowskie ........................................................................................................................44

d) Mózgowe podłoże samoświadomego Ja według Penfielda..............................................................................45

4. N APIĘCIE POMIĘDZY PODMIOTEM A POLEM ŚWIADOMOŚCI . K ONCEPCJA E Y ' A . ....................................................46

A) Autokonstrukcja, .............................................................................................................................................47

B) Dynamiczna struktura Ja. ...............................................................................................................................48

C) Stosunek Ja do pola świadomości...................................................................................................................48

BYCIE ŚWIADOMYM JAKO ZRÓWNOWAŻONY SYSTEM OPOZYCJI....................................................50

1. E LEMENTY KONSTYTUUJĄCE BYCIE ŚWIADOMYM ................................................................................................50

2. O MÓWIENIE PODSTAWOWYCH NAPIĘĆ W OBRĘBIE BYCIA ŚWIADOMYM ...............................................................51

A) Podmiot-przedmiot..........................................................................................................................................52

B) Spostrzeganie postaciowe - model świata.......................................................................................................53

C) Przeszłośc-przyszłośc......................................................................................................................................55

D) Świadome - nieświadome ...............................................................................................................................55

BYCIE ŚWIADOMYM JAKO DYSPONOWANIE OSOBISTYM MODELEM ŚWIATA..............................58

LITERATURA ..........................................................................................................................................................60

WSTĘP

Co to znaczy "być świadomym"ł Odpowiedź wydaje się zrazu oczywista, ponieważ odwołuje się

do najpowszedniejszych doświadczeń. Codziennie USWIADAMIAMY SOBIE tysiące rzeczy i doznajemy

przebiegających przez nasz umysł odczuć, myśli, spostrzeżeń i wyobrażeńł Odróżniamy stan

nieprzytomnośći od stanu przytomnośći oraz sen od jawył Znamy przypadki własnych NIESWIADOMYĆH

ćzynnośći oraz wiemy o nieuświadamianych procesach, przebiegających w naszym ciele i naszej psychice.

Bez wątpienia jesteśmy z tym wszystkim dobrze obeznani. A jednak w tych wszystkich oczywistościach

kryje się coś zagadkowego. Czy wiemy jak nasze świadome przeżycia wiążą się w jednolity czasowy

strumieńł Czy potrafimy wyjaśnić w jaki sposób cały otaczający świat - razem z myślami, wspomnieniami,

wyobrażeniami, sensami różnych słów i symbolami - staje "przed naszymi oczami" tuż po przebudzeniuł

Skąd powstaje w nas przekonanie, że niektóre z naszych przeżyć dotyczą świata, a niektóre są czystymi

fantazjamił W jakiej mierze możemy wpływać na to, jak przeżywamy świat, kształtować naszą

spostrzegawczość i wrażliwośćł Jak to się dzieje, że myśli i odczucia "w naszych głowach" dają się

komunikować innym ludziomł W jaki sposób nasze myśli i pragnienia poruszają naszym ciałem, albo

innymi słowy, czym są akty wolił Można postawić jeszcze wiele takich pytań. We wszystkich natrafiamy

na charakterystyczny splot oczywistości i tajemnicy. Wiemy, że świadomie przeżywamy, nieco gorzej

wiemy co takiego przeżywamy, a najmniej wiemy, jak to się dzieje. W naszym świadomym przeżywaniu

brakuje danych o tym, jak funkcjonuje sama zdolność do bycia świadomym, jak jest połączona w innymi

aspektami naszej psychiki oraz z jej fizjologicznymi uwarunkowaniami. W tej książce pracy będę

poszukiwał wyjaśnienia stanu, który nazywamy "byciem świadomym" oraz zastanawiał się nad naturą

człowieka jako bytu świadomego.

Część z wymienionych wyżej pytań ma w filozofii długą tradycję. Człowiek zawsze interesował się

swoim umysłem. Jednak "bycie świadomym" stosunkowo późno utraciło status powszedniej oczywistości i

stało się teoretycznym problemem. Stało się tak dzięki kartezjańskiemu przewrotowi w filozofii. Kartezjusz

zmagał się z przemożnym uczuciem, że obraz świata jaki wyniósł ze szkół i własnych doświadczeń jest

zupełnie nieugruntowany. Nie było w nim nic, co mogłoby się oprzeć argumentom sceptycyzmu. Treści,

które myślący człowiek odnajduje w swoim umyśle zdawał się pozbawione są jakichkolwiek gwarancji

prawdziwości. Przeciwnie, niezliczone zdawały się być sposoby podważenia prawdomówności naszych

zmysłów, wyobrażni, rozumu, intuicji moralnych. Jedynym niewątpliwym faktem było dla Kartezjusza to,

że posiadamy w umyśle te wszystkie myśli, doznania i wyobrażenia - słowem to, że jesteśmy myślącymi

podmiotami. W ten właśnie sposób ujrzał światło dzienne problem świadomości, chociaż sam Kartezjusz

nie używał tego pojęcia. Stwierdził jednak, że w człowieku istnieje miejsce, gdzie przebywają, gdzie

przebywają owe myśli, doznania i wyobrażenia i spodziewał się, że badając to wnętrze ludzkiego umysłu

odkryje sposób na niezawodne oddzielanie prawdziwych treści poznawczych od fałszywych - odnajdzie

"prawidła kierowania umysłem".

Odsłonięte przez Kartezjusza problemy zadomowiły się na dobre w filozofii i psychologii.

Filozofowie należący do tradycji brytyjskiego empiryzmu - John Locke, George Berkeley, David Hume -

poszukiwali takich treści w świadomości, które wiarygodnie informują nas o świecie. Uważali, że

świadomie doświadczający człowiek ma w swym umyśle coś w rodzaju zbiornika idei, z których niektóre,

jako proste wrażenia zmysłowe, odnoszą się do świata, a inne są opracowaniami tych pierwszych.

Powstało jednak pytanie: Skąd w owym zbiorniku idei bierze się zdolność do skojarzeń, reflekcji,

kategoryzacji i innych operacji jakie dokonują się w jego obrębie na ideach prostych (wrażeniach

zmysłowych). Pamiętnej odpowiedzi na to pytanie udzielił Kant. Spostrzegł on podwójne źródło każdego

świadomego doświadczenia. Jest nim z jednej strony materiał wrażeniowy, który czerpie ono ze świata, z

drugiej strony struktura pochodząca od kategorii leżących w samym umyśle i nakładana na materiał

wrażeniowy.

Filozoficzne spekulacje pozostawiły po sobie - oprócz niekwestionowanych osiągnięć - pewien

uproszczony obraz świadomego przeżywania, który stał się swego rodzaju schematem roboczym dla

podejmowanych w XIX wieku eksperymentalnych badań spostrzegania, zachowania, myślenia, pamięci i

innych aspektów świadomego życia człowieka. Świadomość rozumiano jako kompleks wrażeń

połączonych połączonych przyczynowo i jednoznacznie z pojedynczymi, fizycznymi bodźcami. Przekonanie

o istnieniu takiego prawidłowego połączenia nazwano później hipotezą stałości. Wszystkie treści

świadomego przeżywania inne niż wrażenia, miały być wyjaśnione przez różne mechanizmy łączenia

prostych wrażeniowych elementów. Owo łączenie miało być zdeterminowane przez własności aktualnych

bodźców oraz wpływ uprzednich doświadczeń. Przyjęcie tego założenia czyniło zbędnym mówienie o

świadomości, ponieważ słowo to nie oznaczało nic więcej jak tylko aktualne pojawianie się wrażeń pod

wpływem bodźców. Ten model ludzkiej psychiki próbowano rozciągać na wszystkie aspekty umysłu, co

doprowadziło do stanowiska filozoficznego zwanego psychologizmem: wszystkie czynności i wytwory

umysłu powinny znaleść wyczerpujące wyjaśnienie w procesach odbierania i opracowywania wrażeń.

Krytyka tego psychologicznego paradygmatu wypłynęła z dwu źródeł. Najpierw Gottlob Frege a

pod jego wpływem Edmund Husserl pokazali przekonująco, że psychologizm jest nieprawdziwy w

odniesieniu do poznania matematycznego. Następnie psychologowie postaci dostarczyli lepszego

wyjaśnienia doświadczenia (szczególnie spostrzeżenia zmysłowego), w którym zamiast zasady stałości

wprowadzili prawa konstytuowania się postaci.

Stanowisko psychologii postaci można streścić w dwóch punktach:

1) Mowienie o prostych wrażeniach jest sprzeczne z nieuprzedzonym opisem doświadczenia.

Spostrzegamy całości a nie zbiory elementów. Wrażenia są konstruktami psychologów szukających

przyczynowego związku pomiędzy przeżywanymi tresciami a fizycznymi bodźcami.

2) Taki związek przyczynowy nie istnieje. Treść przeżywana przez doświadczający podmiot jest

zdeterminowana nie tylko i nie przede wszystkim przez rodzaj bodźców, ale przez autonomiczne prawa

działania zmysłów i umysłu.

Z kolei fenomenologia, której fundamenty położył Husserl, zaproponowała rozpatrywanie

struktury świadomych przeżyć w ścisłym powiązaniu z przedmiotami, do których się te przeżycia

intencjonalnie odnoszą. Inaczej niż tradycyjna psychologia, fenomenologia nie przyjmuje jakiegoś

uprzywilejowanego typu przedmiotów (przedmiotów fizycznych będących źródłem fizycznych bodźców),

do których należałoby zredukować wszystkie pozostałe przedmioty. Raczej - wzorem Kartezjusza -

wskazuje na pewien typ przeżyć, od którego należy rozpoczynać analizę świadomego doświadczenia i

innych aspektów świadomego życia (przeżycia bezpośredniej, źródłowej obecności przedmiotu), przy

czym zawieszona jest wszelka z góry założona wiedza o przedmiocie, z założeniem jego istnienia

włącznie. Fenomenologia spodziewała się osiągnąć w ten sposób dwa cele: dokonać autentycznego,

niezafałszowanego przez arbitralne założenia, opisu życia świadomości oraz uzyskać dostęp do

apodyktycznych (bo bezzałożeniowych) sądów, na których będzie można wznieść gmach epistemologii i

całej filozofii.

Uczeń Husserla, Aron Gurwitsch, któremu poświęcam w tej książce szczególnie dużo miejsca,

marzył o polączeniu metody fenomenologicznej z psychologią postaci. Dążył on do skonstruowania

spójnej teorii świadomości, to znaczy odkrycia pewnej formalnej struktury, która oddawałaby treść i

dynamikę stanów świadomego przeżywania.

Wychodząc od koncepcji Gurwitscha zastanowię się nad rozmaitymi wykładniami BYCIA

ŚWIADOMYM. Zrozumienie tej zagadkowej zdolności istoty ludzkiej jest jednym z najważniejszych zadań

filozofii umysłu. Od stopnia tego zrozumienia zależy nie tylko nasza wiedza o własnym umyśle i o

procesach poznawczych, ale nasz obraz człowieka. Pewien ogólny obraz człowieka jest założeniem tej

książki. Przez analizę podstawowych rysów bycia świadomym pragnę przyczynić się do ugruntowania wizji

człowieka jako istoty autonomicznej, wolnej i odpowiedzialnej. Zobaczymy człowieka jako istotę

autonomiczną gdy uda nam się pokazać osobowy i twórczy charakter przeżyć świadomych. Ujrzymy go

jako istotę wolną, jeśli zdołamy wykazać, że jego świadome przeżycia i akty są niezdeterminowane.

Wreszcie uznamy go za istotę odpowiedzialną, jeśli zrozumiemy w jaki sposób bycie świadomym pozwala

człowiekowi pozostawać panem swoich czynów, antycypować ich skutki i nakierowywać je na pewne

wartości.

Te przekonania antropologiczne i moralne pozostaną jedynie tłem pracy, która stawia sobie

znacznie skromniejsze zadanie. Otóż wydaje mi się, że pojęcie "świadomość" straciło już definitywnie

swój teoretyczny sens w wyjaśnianiu doświadczenia i funkcjonowania ludzkiego umysłu. Słowo

"świadomość" wydaje się bowiem nieodłącznie związane z pewną metaforą odwołującą się do obrazu

przestrzeni, czy miejsca, do którego coś wchodzi, przebywa w nim i z niego wychodzi - mogą to być idee,

wrażenia czy sensy noematyczne, zawsze jednak świadomość jawi się jako pewien realny lub idealny

przedmiot w obrębie innego przedmiotu jakim jest istota ludzka. Ta metafora, chociaż odgrywa ważną

rolę w języku potocznym, wydaje mi się filozoficznie zwodnicza.

Pragnę w tej książce uzasadnić następujące przekonanie:

Nie istnieje żaden osobny przedmiot, któremu w nowożytnej tradycji psychologicznej i

filozoficznej nadano nazwę "świadomość". Człowiek jest bytem świadomym, jednak do wyjaśnienia "bycia

świadomym" oraz struktury świadomego przeżywania niepotrzebny jest postulat istnienia w obrębie istoty

ludzkiej osobnej struktury zwanej świadomością. Przeciwnie, za integralną część stanów i procesów

składających się na bycie świadomym, trzeba uznać struktury nie mające nic wspólnego ze świadomością.

Nie można nie używać słowa "świadomość" w sensie potocznym. Jest to jednak słowo

niezmiernie wieloznaczne. W teoretycznym użyciu termin ten hipostazuje niepotrzebnie pewien stan istoty

ludzkiej, a przez to odrywa go od innych aspektów bytu ludzkiego. Jeśli chcemy rozumieć go tak, by nie

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: