Kwidzyn.pdf

www.arta.olsztyn.pl

KWIDZYN

powiat Kwidzyn

zamek kapitu³y pomezañskiej

MARIENWERDER

dominium pomezañskie

www.arta.olsztyn.pl

Widok na zamek od zachodu

M ¿one na wysokim, wschodnim brzegu pradoliny Wis³y w zakolu rzeki Liwa, prawego dop³ywu No-

gatu. Na pó³noc od Kwidzyna, w odleg³oœci 22 km, znajduje siê dawny zamek krzy¿acki w Sztumie, a 14 km

dalej by³a stolica Zakonu Krzy¿ackiego w Prusach — Malbork.

Na brzegu skarpy, nad pradolin¹ Wis³y, w naro¿u starego miasta Kwidzyna wznosi siê monumentalny

zamek kapitu³y pomezañskiej wraz z katedr¹, wybudowany w czasach pañstwa krzy¿ackiego. Zamek

Widok na zamek od pó³nocy, na pierwszym planie wie¿a gdaniska

Katedra i zamek, widok od wschodu

iasto zwi¹zane z najwczeœniejszym etapem ekspansji Zakonu na ziemie pruskie, malowniczo po³o-

jest dobrze zachowany, choæ z pierwotnego czworoboku nie przetrwa³y dwa skrzyd³a. Zanim jednak

przybyli tu Krzy¿acy, obszar na prawym brzegu Wis³y zamieszkany by³ w przewa¿aj¹cej czêœci przez

pruskie plemiê Pomezanów. Z racji po³o¿enia geograficznego, wa¿noœci szlaku wiœlanego w komunika-

cji i handlu, od zawsze œciera³y siê tu wp³ywy pomorsko-prusko-polskie.

Wed³ug kronikarza Zakonu Krzy¿ackiego Piotra z Dusburga, niewielki oddzia³ rycerzy Zakonu pod

dowództwem mistrza krajowego Hermana Balka dotar³ w okolice dzisiejszego Kwidzyna w roku 1233.

184 zamek kapitu³y pomezañskiej Kwidzyn / Marienwerder

Kwidzyn / Marienwerder zamek kapitu³y pomezañskiej 185

Rycerze wznieœli tu drewniano-ziemn¹ stra¿nicê, która wkrótce

zosta³a zniszczona nie przez Prusów, a wiosenn¹ powódŸ. Jesz-

cze w tym samym roku za³o¿ono drug¹ stra¿nicê, tym razem ju¿

w innym miejscu, po³o¿on¹ korzystniej na wzgórzu w obrêbie

dzisiejszego miasta. Krzy¿acy nazwali gród Marienwerder na

czeœæ patronki Zakonu (w j. niem. werder — ostrów , ¿u³awa ),

polska nazwa Kwidzyn nawi¹zuje do pruskiego imienia Quidin ,

Quedin , byæ mo¿e pokonanego wojownika pomezañskiego lub

nazwy istniej¹cego tu pruskiego grodu. W tym samym jeszcze roku

1233 za³o¿ony przez Krzy¿aków gród otrzyma³ prawa miejskie.

W Kwidzynie przez kilka stuleci funkcjonowa³y dwa zamki, za-

mek krzy¿acki (niezachowany), przekazany biskupowi Pome-

zanii, i zamek kapitu³y pomezañskiej, sprzê¿ony z katedr¹. Pier-

wszy zamek usytuowany by³ na wzgórzu w po³udniowej czêœci

miasta. Wzniesiony zosta³ w latach 1242–1250, ju¿ jako muro-

wany, i wed³ug badaczy sk³ada³ siê z dwóch skrzyde³ wzmocnio-

nych trzema wie¿ami.

Po podziale Prus przez papie¿a Innocentego IV na cztery diece-

zje (1243), na mocy którego Zakon zobowi¹zany by³ oddaæ 1/3

terytorium ka¿dej diecezji na uposa¿enie biskupów (czyli domi-

nium, biskupi sprawowali tutaj tak¿e w³adzê œwieck¹) po kilku-

letnich negocjacjach Zakon odda³ biskupom diecezji pomezañ-

skiej jej œrodkowo-zachodni¹ czêœæ z Kwidzynem, który sta³ siê

wkrótce stolic¹ biskupstwa pomezañskiego. Tutejszy zamek Krzy¿acy przekazali biskupowi w 1254 ro-

ku. W tym czasie Prusowie jeszcze walczyli o swoje terytoria. W latach 1242–1247 i 1260–1274 wzniecali

powstania, które zakoñczy³y siê jednak ostateczn¹ klêsk¹. Podczas walk gród w Kwidzynie by³ kilkakrot-

nie oblegany i niszczony, jednak zamku — w którym mieszkañcy znajdowali schronienie — nie uda³o siê

Prusom zdobyæ. Mimo to zagro¿enie by³o na tyle du¿e, ¿e ówczesny biskup Albert opuœci³ Kwidzyn i rezy-

Rekonstrukcja zamku z ok. 1360 r., wg J. Heisego, pocz. XX w.

www.arta.olsztyn.pl

Plan sytuacyjny Kwidzyna, wg K. Steinbrechta

1 — zamek kapitu³y, 2 — przedzamcze,

3 — zamek biskupi

10 m

Plan nieistniej¹cego zamku

biskupiego (XIII w.),

wg W.Heyma, 1963 r.

PóŸnoromañski portal kruchty katedralnej przy elewacji po³udniowo-zachodniej

PóŸnoromañski kapitel z kruchty

dowa³ w Ulm (Niemcy), gdzie w 1284 roku powo³a³ kapitu³ê

pomezañsk¹, której w 1290 roku (zgodnie z dokumentem

papieskim z 1243 roku) nada³ 1/3 swojego terytorium (we

wschodniej czêœci dominium) i powierzy³ organizacjê ¿ycia

na tych terenach oraz budowê i opiekê nad katedr¹ w Kwi-

dzynie. Pocz¹tkowo cz³onkowie kapitu³y zamieszkali na zam-

ku biskupim, ale wkrótce rozpoczêli budowê w³asnej siedziby

w pó³nocnym naro¿u miasta, obok ówczesnego koœcio³a para-

fialnego, podniesionego do rangi katedry w 1285 roku.

Zamek biskupi w Kwidzynie zosta³ zniszczony podczas ostat-

niej wojny polsko-krzy¿ackiej (1519–1521) i rozebrany w la-

tach 1540–1558. Pami¹tk¹ po nim jest po³udniowa kruchta

przy katedrze, wzniesiono j¹ z wapienia gotlandzkiego w roku

1586, do jej budowy u¿yto materia³ów uzyskanych z rozebra-

nego zamku. Interesuj¹cy w formie, póŸnoromañski portal

kruchty pochodziæ mo¿e z kaplicy na zamku biskupim. Umie-

szczona na œcianie katedry nad krucht¹ piêkna mozaika przed-

stawiaj¹ca mêczeñstwo œw. Jana powsta³a oko³o 1380 roku i by-

³a darem biskupa pomezañskiego Jana I Mnicha dla katedry

(napis pod mozaik¹ dotyczy konserwacji z 1902 roku).

Kwidzyn / Marienwerder zamek kapitu³y pomezañskiej 187

Mozaika nad krucht¹ z oko³o 1380 r.

www.arta.olsztyn.pl

186 zamek kapitu³y pomezañskiej Kwidzyn / Marienwerder

Zamek kapitu³y pomezañskiej zaczêto wznosiæ na prze-

³omie XIII i XIV wieku. Najpierw przeprowadzono szero-

ko zakrojone prace przygotowuj¹ce miejsce i pod³o¿e

pod wzniesienie monumentalnej budowli. Budowa sa-

mego zamku trwa³a w latach 1310–1350, katedrê na miej-

scu wczeœniejszego koœcio³a zaczêto wznosiæ od oko³o

1320, a ukoñczono w 1355 roku, zatem od pocz¹tku

siedziba kapitu³y zaprojektowana zosta³a w po³¹czeniu

z katedr¹. Zamek stan¹³ po stronie zachodniej, katedra

prawie na osi, po stronie wschodniej wspólnego za³o¿e-

nia. Jak w wiêkszoœci œredniowiecznych inwestycji, nie-

znany jest projektant zamku, natomiast w dokumentach

Ÿród³owych dotycz¹cych budowy katedry w roku 1342

pojawia siê jedynie brat Rupertus, jako murorum ma-

gister (mistrz murarski). Powsta³o wyj¹tkowe, jedyne

w swoim rodzaju, monumentalne za³o¿enie obronne. Po-

³¹czenie obydwu budowli zosta³o spowodowane przede

wszystkim wzglêdami obronnymi i wygod¹ kanoników,

ale mia³o tak¿e wymowê ideologiczn¹, ukazuj¹c¹ jed-

noœæ w³adzy duchowej i ziemskiej. Po stronie pó³nocnej

zamku znajdowa³o siê obszerne, obwiedzione murem

www.arta.olsztyn.pl

Plan zespo³u zamkowo-katedralnego, rys. K. Steinbrechta

Widok na zamek i katedrê od zachodu; ponizej kapitel z niezachowanego skrzyd³a po³udniowo-zachodniego

obronnym przedzamcze, têdy, ponad fos¹ oddzielaj¹c¹ je od zamku, prowadzi³ wjazd do warowni. Od

strony po³udniowo-zachodniej mury obronne zamku zosta³y sprzê¿one z murami miasta.

pomezañskiego zosta³ powo³any polski duchowny — Wincenty

Kie³basa. Po jego œmierci antypolsko nastawiona kapitu³a pome-

zañska wywo³a³a spór o obsadzenie biskupiego tronu, co dopro-

wadzi³o do wybuchu tzw. wojny ksiê¿ej (1478–1479). W jej trakcie

polskie oddzia³y z Malborka oblega³y, zdoby³y i czêœciowo znisz-

czy³y kwidzyñski zamek. Brzemienne w skutki okaza³o siê oblê-

¿enie podczas ostatniej wojny polsko-krzy¿ackiej, w 1520 roku sil-

ny ostrza³ artylerii doszczêtnie zniszczy³ zamek biskupi i mury

miejskie, uszkodzone zosta³y tak¿e katedra i zamek kapitu³y, któ-

Kwidzyn / Marienwerder zamek kapitu³y pomezañskiej 189

Kanonicy mieszkali na zamku do czasów reformacji, administrowali podleg³ym im obszarem, a przede

wszystkim opiekowali siê katedr¹, któr¹ ozdabiano piêknymi polichromiami, o³tarzami i wzbogacano

przez stulecia dzie³ami sztuki sakralnej. 14 marca 1440 roku w Kwidzynie odby³ siê zjazd za³o¿ycielski

przedstawicieli miast Zwi¹zku Pruskiego, którego wynikiem by³a deklaracja o oddaniu Prus pod opiekê

królowi polskiemu i wybuch wojny trzynastoletniej (1454–1466). Miasto i zamek by³y podczas niej oble-

gane. Na mocy II pokoju toruñskiego Kwidzyn pozosta³ w ramach pañstwa krzy¿ackiego, ale na biskupa

188 zamek kapitu³y pomezañskiej Kwidzyn / Marienwerder

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: