Reszel.pdf

RESZEL

powiat Kêtrzyn

zamek biskupów warmiñskich

www.arta.olsztyn.pl

R storycznej Warmii, oko³o 15 km na

zachód od Kêtrzyna. Miasto po³o¿one jest

malowniczo wœród pól nad rzek¹ Sajn¹,

lewym dop³ywem Gubra. W okresie prus-

kim tereny te zamieszkiwa³o plemiê Bar-

tów i od nich nazwane zosta³y Barcj¹.

W miejscu Reszla istnia³ wówczas gród

prawdopodobnie o du¿ym znaczeniu han-

dlowym — przebiega³ têdy jeden z wio-

d¹cych przez puszczê szlaków z Zalewu

Wiœlanego na tereny polskie.

Krzy¿acy dokonali podboju Barcji oko³o

1240 roku, lecz Prusowie walczyli o swoje

ziemie i gród nad Sajn¹ jeszcze przez po-

nad dwadzieœcia lat, podczas których od-

zyskiwali go na krótko. Nazwa osady

prawdopodobnie wywodzi siê od pruskiej

Resel , Ressel (nie znamy znaczenia tego

s³owa). Najwczeœniej zapisano j¹ jako Resl

w dokumencie z 1254 roku. Wed³ug kro-

nikarza Zakonu Piotra z Dusburga pierw-

sz¹, jeszcze drewniano-ziemn¹ stra¿nicê

wzniesiono w 1241 roku wykorzystuj¹c

pruskie umocnienia. Niszczon¹ i palon¹

przez Prusów stra¿nicê szybko odbudo-

www.arta.olsztyn.pl

Widok na frontow¹, zachodni¹ elewacjê zamku

wywano, gdy¿ do koñca XIII wieku Reszel by³ wa¿nym punktem strategicznym w walkach o wschodnie

tereny Prus. G³ównie z tego powodu, mimo ¿e po podziale administracyjnym Prus ziemie wokó³ Reszla

przyznano biskupowi warmiñskiemu ju¿ w 1254 roku jako czêœæ jego dominium, Krzy¿acy zwlekali z od-

daniem stra¿nicy a¿ do roku 1300. Wokó³ zaczê³a tworzyæ siê osada miejska (po 1275 roku wzniesiono

w Reszlu pierwszy, drewniany koœció³). Oparty na prawie che³miñskim dokument lokacyjny wydany

zosta³ w roku 1337. Poniewa¿ Reszel sta³ siê oœrodkiem administracyjnej i s¹downiczej w³adzy biskupa

(powo³ano tu komornictwo), a samo miasto szybko siê rozwija³o, postanowiono zast¹piæ drewnian¹ wa-

rowniê murowanym, obronno-reprezentacyjnym zamkiem. Budowê rozpoczêto za czasów biskupa Jana

370 zamek biskupów warmiñskich Reszel / Rößel

Reszel / Rößel zamek biskupów warmiñskich 371

RÖSSEL

k omornictwo R eszel

eszel le¿y na wschodnim krañcu hi-

100 m

z Miœni w 1350 roku, prace kontynuowali kolejni biskupi,

a oko³o 1400 roku zamek uzyska³ swoj¹ pe³n¹, gotyck¹ for-

mê, która w du¿ej czêœci przetrwa³a do dziœ.

Warowniê i miasto ulokowano w szerokim zakolu Sajny.

Zamek stan¹³ na skraju wzniesienia, którego stoki od stro-

ny wschodniej i po³udniowej opadaj¹ bardzo stromo w doli-

nê rzeki, p³yn¹cej tu w g³êbokim w¹wozie. Wznoszono go

w kilku etapach, pocz¹tkowo wykorzystuj¹c jeszcze frag-

menty poprzedniej budowli i jej systemu obwa³owañ. Bu-

dowlê posadowiono na granitowych fundamentach i wymu-

rowano z ceg³y. Najwczeœniej powsta³ stoj¹cy po wschodniej

stronie dom g³ówny, czworok¹t za³o¿enia zamkowego (ok.

43 m x 45 m) zamkniêto murami kurtynowymi — w murze

zachodnim umieszczono wie¿ê bramn¹, a w naro¿u pó³-

nocno-zachodnim potê¿n¹, czworok¹tn¹ podstawê g³ów-

nej wie¿y. Wewn¹trz za³o¿enia utworzy³ siê czworok¹tny

dziedziniec ze studni¹ poœrodku. W dalszym etapie budowy

zamku, jeszcze przed rokiem 1400, przy murze po³udniowym wzniesiono drugie skrzyd³o mieszkalne,

a do muru zachodniego (bramnego) i pó³nocnego dobudowano ni¿sze i wê¿sze skrzyd³a oraz przeprowa-

dzono cylindryczn¹ nadbudowê wie¿y g³ównej. Na tym etapie budowy (za czasów biskupa Henryka Sor-

boma) wzniesiono równie¿ murowane kru¿ganki wzd³u¿ skrzyde³ mieszkalnych (wschodniego i po³ud-

niowego). W dalszych etapach rozbudowy warowni, po 1400 roku, podwy¿szono mury kurt ynowe od

pó³nocy i zachodu, nadbudowuj¹c je krytymi gankami obronnymi. Rozbudowano i podwy¿szono tak¿e

wie¿ê bramn¹. Ostro³ukowy przelot bramny zosta³ umieszczony w wysokiej, zamkniêtej pó³koliœcie wnêce

wie¿y, nad ni¹ znalaz³y siê pomieszczenia wartownicze i urz¹dzenia s³u¿¹ce do szybkiego podnoszenia

i opuszczania wykutej z ¿elaza kraty (brony) chroni¹cej przejazd bramny. W zwieñczeniu muru zachod-

niego znalaz³y siê do dziœ zachowane machiku³y — murowany, wysuniêty ganek obronny oparty na

granitowych wspornikach. Ganki obronne zamkowych skrzyde³, g³ówna wie¿a i wie¿a bramna by³y

ze sob¹ skomunikowane, tworz¹c zamkniêty obwód obronny.

W¹wóz Sajny chroni³ warowniê jedynie z dwóch stron, dlatego od pó³nocy i zachodu wybudowano dwa

pasma murów obronnych. Od znajduj¹cego siê po zachodniej stronie miasta zamek oddzieli³a szeroka,

prawdopodobnie sucha, fosa. Zewnêtrzny mur zamkowy zosta³ sprzê¿ony z miejskim systemem fortyfi-

kacji. Od strony miasta zamek dodatkowo uzyska³ rozbudowany system obronny, który modernizowano

wraz z pojawianiem siê nowych rodzajów broni jeszcze do po³owy XVI wieku. Po 1400 roku w po³udnio-

Zamkowa brama na dziedziniec

Plan sytuacyjny miasta i zamku w œredniowieczu,

wg M. Ciborowskiego

www.arta.olsztyn.pl

Widok na zamek od wschodu, zza Sajny, po lewej wie¿a koœcio³a œw. Piotra i Paw³a

Machiku³y pod gankiem obronnym

20 m

www.arta.olsztyn.pl

Plan przyziemia zamku — stan obecny

rys. wg M. Ciborowskiego

1 — wie¿a bramna, 2 — wie¿a g³ówna,

3 — skrzyd³o wschodnie (dawny dom g³ówny),

4 — skrzyd³o po³udniowe, 5 — baszty

372 zamek biskupów warmiñskich Reszel / Rößel

Reszel / Rößel zamek biskupów warmiñskich 373

wo-zachodnim naro¿u zewnêtrznych murów znalaz³a siê dodatkowa, chroni¹ca wjazd wie¿a z wartow-

ni¹ (zachowane fundamenty). Po raz ostatni powa¿nie wzmocniono mury warowni w latach 1505–1533,

kiedy wybudowano system pó³okr¹g³ych bastei (g³ównie od strony pó³nocnej), co wi¹za³o siê z przysto-

sowaniem zamku do obrony z u¿yciem broni palnej.

Powsta³y zamek górowa³ sylwet¹ nad miastem, mia³ harmonijne proporcje, potê¿n¹ wie¿ê w naro¿u, cie-

kawie rozwi¹zan¹ wie¿ê bramn¹, a dekoracyjne sterczynowe szczyty wieñczy³y elewacje obu skrzyde³.

Funkcje u¿ytkowe zamku rozwi¹zano podobnie jak w innych zamkach biskupich, i zapewne tak, jak

w prawie bliŸniaczym zamku biskupim w Jezioranach, który zbudowano na bardzo podobnym, jedynie od-

www.arta.olsztyn.pl

W najstarszym, czterokondyg-

nacyjnym, podpiwniczonym

skrzydle wschodnim (domu

g³ównym) piwnice pe³ni³y

funkcje magazynowe, a przy-

ziemie gospodarcze i urzêdo-

we — usytuowano tu zbrojow-

niê, kuchniê oraz izby ³owcze-

go i rybackiego. Piêtro pe³ni³o

funkcje reprezentacyjne, mie-

szkalne i urzêdowe, sk³ada³o

siê a¿ z piêciu niezbyt wyso-

kich pomieszczeñ. Mieœci³a

siê tu kaplica (najprawdopo-

dobniej sklepiona gwiaŸdziœ-

cie), mieszkanie —zapewne

z izb¹ urzêdow¹ — burgrabie-

go (zarz¹dzaj¹cego zamkiem

i reszelskim komornictwem),

oraz pokoje goœcinne. Wy¿ej

znajdowa³o siê niskie piêtro

gospodarczo-magazynowe.

Najwy¿sz¹, czwart¹ kondyg-

nacj¹ by³o jednoprzestrzenne

piêtro obronne, a poddasze

pe³ni³o funkcjê spichlerza.

Skrzyd³o po³udniowe liczy³o

równie¿ cztery kondygnacje.

W przyziemiu znalaz³y siê: ku-

chnia, browar, ³aŸnia i spi¿ar-

nia, a na piêtrze ma³y i du¿y

refektarz oraz komnaty dla

wizytuj¹cego zamek biskupa

i jego dworu. Piêtro to — po-

dobnie jak w domu g³ównym

— pe³ni³o zatem tak¿e funkcje

reprezentacyjno-mieszkalne.

Podobnie te¿ jak w domu g³ó-

wnym najwy¿sze piêtra skrzy-

d³a po³udniowego pe³ni³y fun-

kcje magazynowe i obronne.

Piwnice domu g³ównego skle-

pione s¹ krzy¿owo na gur-

tach, a przyziemie krzy¿owo-

www.arta.olsztyn.pl

Widok na zamek od pó³nocy, z dziedziñca dawnego kolegium jezuickiego

Dziedziniec zamkowy, poni¿ej wnêtrze przyziemia dawnego domu g³ównego

wróconym planie. Dowodz¹ tego szcze-

gó³owe plany zamku jeziorañskiego,

i — zgodne z nimi — zachowane w obu

warowniach piwnice pod dawnymi do-

mami g³ównymi oraz przyziemie domu

g³ównego (skrzyd³a wschodniego)

w Reszlu. Pomimo, ¿e w warowni reszel-

skiej nie zachowa³o siê piêtro reprezen-

tacyjne ani pierwotne podzia³y wnêtrz

skrzyd³a po³udniowego, to mo¿na za³o-

¿yæ, ¿e równie¿ uk³ad tych pomieszczeñ

by³ podobny do rozwi¹zañ jeziorañ-

skich. Dziêki temu mo¿emy poznaæ ich

pierwotny kszta³t i pe³nione funkcje.

Rekonstrukcja

œredniowiecznej

warowni, widok od

po³udniowego zachodu

374 zamek biskupów warmiñskich Reszel / Rößel

Reszel / Rößel zamek biskupów warmiñskich 375

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: