humanista akcentował rolę oświaty oraz wychowania w organizacji, zarządzaniu państwem jak i we wzroście sprawiedliwości stosunków społecznych. Jednak najbardziej reprezentatywna dla tego okresu była pedagogika Jana Amosa Komeńskiego XVII wieku. Pedagog ten jako pierwszy starał się stawiać naukowe pytania na temat skuteczności edukacji w aspekcie natury człowieka oraz rozwoju społecznego. Kultura pedagogiczna Europy XVIII wieku to moment powstawania wielkich filozoficznych systemów pedagogicznych:
· John Locke - myśl pedagogiczna o charakterze przyrodniczym; uważał on, iż człowiek rodzi się jako "tabula rasa", a więc czysta karta, która w trakcie jego życia ulega stopniowemu zapełnieniu
· Jan Jakub Rousseau - naturalistyczna filozofia swobodnego wychowania
· Johann Heinrich Pestalozzi- filozofia wychowywania "człowieka", pielęgnowanie jego godności
· Jean Condorcet - filozofia postępu dzięki powszechnej oświacie publicznej
· Imanuel Kant - pedagogika autonomii ludzkiej osoby, której bazą była krytyka filozofii
· Johann Fichte - idealistyczna pedagogika woli
· Johann Friedrich Herbart - jego celem było unaukowienie pedagogiki poprzez oparcie jej na etyce (formułowanie celów) i psychologii (określanie metod wychowania)
W Polsce w XVIII wieku nastąpiła reforma szkolnictwa pijarskiego zapoczątkowana przez Stanisława Konarskiego, natomiast największym osiągnięciem reformatorskich dążeń na polu wychowania było powołanie w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej, która stanowiła pierwszą na świecie szkolną magistraturę publiczną. Ustawy KEN-u odzwierciedlały światłe myśli pedagogiczne, co było wynikiem współpracy z takimi ówczesnymi pedagogami i myślicielami jak:
· Antoni Popławski - zajmował się zadaniami oraz metodyką wychowania moralnego
· Grzegorz Piramowicz - zajmował się on rolą nauczyciela
· Hugo Kołłątaj - jego prace dotyczyły organizacji oświaty
· Stanisław Staszic - interesował się rolą wychowania w aspekcie społecznego i cywilizacyjnego postępu
W wieku romantyzmu powstały wielkie systemy pedagogiczne związane z filozofią "czynu narodowego", autorstwa Bronisława Trentowskiego i Kazimierza Libelta, który zapoczątkował przekształcanie romantycznego czynu narodowego w czyn realnej pracy organicznej. W drugiej połowie XIX wieku nastała fala pozytywistycznych idei "urealnienia" oraz "unaukowienia" pedagogiki, gdzie szczególną role odegrała pedagogika H. Spencera (utylitaryzm), natomiast na terenie polski dzieła takich twórców jak Aleksander Świętochowski, Eliza Orzeszkowa czy Bolesław Prus).
Przełom XIX i XX wieku (i później) to okres pedagogiki empirycznej, eksperymentalnej, która opierała się na naukach biomedycznych, psychologicznych i na empirycznej socjologii. W Polsce, najbardziej znanym przedstawicielem tego prądu był J. W. Dawid. W dalszej części tego stulecia mamy do czynienia z wielkimi, często przeciwstawnymi nurtami pedagogicznymi:
· naturalizm - był to kierunek indywidualizujący, który wspierał się na założeniach różnych szkół psychologicznych; w Polsce do prądu tego nawiązywał Jan Korczak czy Stanisław Szuman (psychologiczne teorie wychowania)
· pedagogika kultury - Wilhelm Dilthey, Eduard Spranger, Polska - Bogdan Nawroczyński, Bogdan Suchodolski, Zygmunt Mysłakowski
· pedagogika marksistowska - wiązała ona dialektycznie, deterministycznie rozwój oraz wychowanie z rozwojem społecznym - Antoni Makarenko
· pedagogika społeczna - Paul Natorp, Polska - Stanisław Karpowicz, Helena Radlińska
· socjologizm pedagogiczny - traktowanie wychowania jako funkcji społecznej; przedstawiciele - Emil Durkheim, na terenie Polski - Florian Znaniecki (socjologiczne teorie wychowania), Józef Chałasiński
Myśl pedagogiczna ostatnich dziesięcioleci XX wieku wiązała się z hermeneutyką filozoficzną (szukanie "nowej racjonalności", nowej interpretacji świata) oraz z myślą filozoficzną nawiązującą do kontrkultury i kontestacji. W pedagogice hermeneutycznej mamy do czynienia z akcentowaniem kategorii "dialogu bezarbitralnego" (idea dialogiczności), która miała stanowić jedną z podstawowych kategorii myślenia pedagogicznego (Stanisław Ruciński). Alternatywne koncepcje współczesnego humanizmu pedagogicznego postulują wolność oraz prawo dzieci i młodzieży do swobodnego rozwoju (Bogdan Śliwerski, Maria Łopatkowa).
Postmodernistyczne założenia odnajdujemy również w pedagogice krytycznej oraz socjologii oświaty (Lech Witkowski, Zdzisław Kwieciński, Teresa Szkudlarek). Prowadzone są dyskusje dotyczące nowych strategii oświatowych, gdzie w międzynarodowej skali (jak i na terenie poszczególnych krajów) tworzone są raporty oświaty (np. raport Etgara Faure'a "Uczyć się aby żyć", raport Klubu Rzymskiego - "Uczyć się - bez granic", Polska - "Raport o stanie oświaty w PRL", "Edukacja narodowym priorytetem"
Po tych kilku słowach wstępu na temat rozwoju myśli pedagogicznej, można przejść do sedna niniejszej pracy, a więc do samego wychowania. Na gruncie pedagogiki, termin wychowanie jest różnie definiowany - pojęcie to podlega ciągłej analizie, czego celem jest osiągnięcie jego większej precyzji przy uwzględnieniu korelacji zachodzących pomiędzy wychowaniem a postępem społecznym, naukowym i technicznym. Wyróżnić można dwa odrębne stanowiska w sprawie uściślania pojęcia "wychowania". Z jednej strony przypisuje się mu szerokie znaczenie, podczas gdy inni pedagodzy optują za zawężeniem jego zakresu. Jedne określenia mają charakter definicji wiodących, a inne nadają wychowaniu mniej ogólnego znaczenia. Bogdan Suchodolski jest zdania, iż najważniejszą rzeczą we współczesnym wychowania jest takie kształtowanie ludzi:
o aby potrafili oni znaleźć się we współczesnej cywilizacji
o aby potrafili sprostać stawianym przed nimi zadaniom
o aby korzystali oni z możliwości kulturalnego rozwoju
o aby potrafili określić cel swoich działań oraz sposób ich realizacji
o aby wiedzieli, z czego czerpać mają radość życia
Zatem, wychowanie to przygotowanie człowieka do zadań powstających w toku rozwoju cywilizacji, a więc przysposobienie go do życia. Jak twierdzi Suchodolski, wychowanie człowieka na miarę cywilizacji nowoczesnej znaczy tyle, co wychowanie go na miarę zadań, które muszą być przez ludzi podejmowane i rozwiązywane, by dalszy rozwój cywilizacji coraz lepiej spełniał postulaty humanizmu.
W innych definicjach wychowania stykamy się z jego określeniem jako całokształtu procesów, w których toku jednostka rozwija swoje postawy i zdolności oraz kształtuje takie formy zachowania, które mają wartość w danym społeczeństwie. Wychowanie określa się również jako proces społeczny, w trakcie którego wychowanka poddaje się świadomym oraz celowym wpływom zorganizowanego środowiska w celu przygotowania go do życia i osiągania pełnego rozwoju osobowości.
Z kolei definicyjne ujęcie wychowania Heliodora Muszyńskiego akcentuje rozwój osobowości; wychowanie jest tutaj pojmowane jako szczególny rodzaj ludzkiej działalności polegający na zamierzonym wywołaniu określonych zmian w osobowości człowieka. Pedagog ten dalej precyzuje, do jakich cech osobowości powinno się odnosić wychowanie - w wąskim ujęciu, wychowanie oznacza zamierzone kształtowanie u wychowanka zespołu cech składających się na uczuciowo - wolicjonalną stronę jego osobowości. Jest to zatem kształtowanie jego postaw, przekonań, wartości, celów i ideałów. Cechy te określa się mianem kierunkowych, obok których wyróżnia się cechy instrumentalne, takie jak inteligencja, wiedza, doświadczenie, umiejętności czy nawyki. Formowanie cech instrumentalnych wychowanka to nauczanie.
Przeciwstawne ujmowanie wychowania znajdujemy w jego szerokim ujęciu, gdzie termin ten oznacza celowe kształtowanie fizycznych oraz psychicznych sił człowieka, światopoglądu i oblicza moralnego, które obejmuje również kształcenie i nauczanie. Definicją godzącą różne, odmienne ujęcia wychowania jest następująca: jest to przygotowanie człowieka do życia oraz kształtowanie jego osobowości, które to dwa zadania stanowią podstawę tego procesu. Zatem reasumując, przez wychowanie rozumie się całokształt wpływów oraz oddziaływań, kształtujących rozwój jednostki i przygotowujących ją do życia w społeczeństwie. W tym sformułowaniu, wychowanie ukazuje się nam jako złożony proces obejmujący różne formy oddziaływania, warunkujące rozwój człowieka na poszczególnych etapach jego życia. Do najważniejszych czynników kształtujących człowieka zalicza się jego rodzinę, otoczenie i rówieśników.
Prawidłowe ujęcie genezy procesu wychowania (jak i samej jego istoty) wymaga również opisu rozwoju społeczeństwa wraz z panującymi w nim prawami, kierującymi powstawaniem oraz rozwojem ludzkości.
Opierając się na podstawowym założeniu nauki marksistowskiej mówiącym, iż to praca stanowi o człowieku jako istocie społecznej, założyć można również, iż również wychowanie ma swoje korzenie w pracy. Materiałów umożliwiających stworzenie naukowej genezy wychowania dostarczają wyniki badań prowadzonych na współczesnych ludach pierwotnych żyjących poza cywilizacją, badania odkryć i wykopalisk po wymarłych ludach, jak również relacje kronikarzy i historyków, takich jak Herod, Tacyt czy Cezar. Informacje z powyższych źródeł przedstawiają się w sposób następujący: w czasach pierwotnych społeczeństw doświadczenia dorosłych były tak proste, iż młodsze pokolenia bez trudu przejmowały je w drodze naśladownictwa. Na tym etapie rozwoju człowieka trudno jeszcze mówić o wychowaniu w dzisiejszym ujęciu, co pojawia się w chwili potrzeby wytwarzania narzędzi - dzieci otrzymywały od dorosłych odpowiednie wskazówki w tym zakresie. Faktem oczywistym jest, iż długo jeszcze nie było mowy o wypracowanych metodach wychowawczych - starsi w celu nauki młodych używali swojego przykładu, wyjaśnień, nagród za zręczność (lepsze kąski), pochwał, szyderstw, kpiny czy nawet bicia (kara za brak zręczności czy tchórzostwo). Zatem mamy tu do czynienia z przekazywaniem młodemu pokoleniu niezbędnych doświadczeń, gdzie wychowanie polegało głównie na wdrażaniu do wykonywania określonej pracy.
Z chwilą, gdy człowiek osiągnął już taki poziom, iż wytwarzał on coraz więcej dóbr (więcej, niż było to niezbędne dla utrzymania się przy życiu), rozwinęła się idea handlu wymiennego a później również opartego na środkach obiegowych - pierwotna wspólnota uległa rozpadowi ustępując miejsca innych formom społecznym. Pojawienie się grupy panującej, wzrost wiadomości oraz sprawności w zakresie produkcji, większy zasób wiedzy i inne, stanowiły źródło wielkich zmian zarówno w treści jak i w organizacji wychowania. Krystalizacja procesu wychowania umysłowego oddzieliła go od nauki pracy fizycznej stając się stopniowo monopolem klasy wyzyskującej. W tym czasie zanika także równość wychowania, gdzie potomkowie kapłanów, starszyzny, otrzymywali głównie wychowanie umysłowe, podczas gdy pozostałe dzieci uczono jedynie pewnych sprawności fizycznych, przygotowania do walki oraz pracy. Jest to początek wychowania klasowego.
W tym czasie powstają instytucje, których celem jest organizacja procesu wychowania dla młodego pokolenia. Jest to okres rozważań na temat człowieka jako twórcy wartości kulturalnych, gdzie prym wiedli w tym zakresie sofiści (V wiek p.n.e.). Poświęcali oni wiele uwagi temu problemowi poważnie zajmując się sprawa wychowania człowieka, przez co stali się pierwszymi twórcami teorii pedagogicznych. Analiza dalszego, historycznego rozwoju wychowania nasuwa wniosek, iż podstawę kształcenia i wychowania stanowiły treści dorobku kulturalnego epoki, jednak określone cele wychowania i zakres kształcenia wyznaczane były przez funkcję społeczną danej klasy społecznej. Zatem ograniczanie bądź rozszerzanie przywilejów społecznych klasy panującej miały decydujący wpływ na treści, metody oraz organizację wychowania całego systemu wychowania narodu.
Wychowanie zatem wiąże się ze społeczną produkcją oraz stanowi pochodną kultury epoki będąc koniecznym warunkiem przygotowywania młodego pokolenia do pracy oraz udziału w życiu społecznym, politycznym i kulturalnym. Z tego powodu należy je rozpatrywać w kategoriach jednej ze stron życia społeczeństwa, społecznej funkcji mającej miejsce na wszystkich etapach rozwoju społecznego.
Termin wychowanie można tłumaczyć na wiele różnych sposobów, czego dokonywali niemal wszyscy znani pedagodzy, filozofowie i inni myśliciele. Nie jest to pojęcie ścisłe, stąd też tak wiele jego ujęć, gdzie niektóre stanowiska w tej sprawie znajdują się poniżej:
· Aleksander Świętochowski - przez wychowanie rozumiał on odpowiedni przygotowanie do życia
· Aniela Szycówna - sposób wychowania wynika ze światopoglądu i szerszej perspektywy filozoficznej
· Celestin Freinet - wychowanie pojmowała jako kształtowanie człowieka jutra - moralnego i uspołecznionego
· Edouard Claparede - wychowanie jest życiem - na tyle przygotowuje ono do życia, na ile samo jest życiem
· Helena Radlińska - wychowanie to pewna funkcja społeczna stanowiąca jedną z gałęzi twórczości kulturalnej
· Helvetitus - wychowaniem określał wszystko, co ma służyć wykształceniu człowieka
· Jan Jakub Rousseau - uważał wychowanie za sztukę, gdzie jest niemal niemożliwym zastosowanie wszystkich niezbędnych do osiągnięcia czynników na raz
· Janusz Korczak - twierdził, iż można znać na pamięć teorię wychowania jednocześnie nie pojmując jego istoty, którą jest "teoria życia", u której podstaw znajduje się doświadczenie osobiste oraz samodzielne myślenie
· John Dewey - wychowanie jest procesem kształtowania podstawowych ludzkich postaw, intelektualnych i emocjonalnych, w stosunku do człowieka i przyrody
· Lew Tołstoj - wychowanie jest kształceniem najlepszych ludzi zgodnie z założonym wzorem panującym w danej epoce; jest to przymusowe oddziaływanie jednej osoby na inną w celu ukształtowania dobrego człowieka (wychowanie jest przymusowym kształceniem)
· Platon - wychowanie ujmował jako zaprawianie do cnoty oraz pobudzanie chłopca już od najwcześniejszych lat, by dążył do stania się wzorcowym obywatelem potrafiącym rządzić oraz podporządkować się
· Stanisław Karpowicz - wychowanie to zwięzły system zastosowań nowoczesnej nauki w celu rozwijania człowieka, doskonalenia jego myśli, uczuć, wyćwiczenia działalności dla najwyższego dobra społecznego
Krąg inicjatorów i realizatorów procesu wychowania (w jego szerokim ujęciu) jest znacznie szerszy, niż ma to miejsce w przypadku osób podejmujących celowe oraz świadome działania wychowawcze. Innymi słowami - wychowawca to nie tylko rodzice, nauczyciel, wykładowca, minister edukacji czy twórca danego systemu oświatowego, lecz również takie osoby, jak:
o zatrudniający młodych ludzi pracodawcy, którzy w ten sposób wpływają na ich osobowość
o redaktorzy gazet, radia czy telewizji, których komunikaty głęboko przenikają do dziecięcego i młodzieżowego świata
o wszelkiej maści idole, którzy szczególny wpływ maja właśnie na ludzi młodych, kształtując ich poglądy, orientacje, wpływając na dokonywane przez nich wybory
Zatem różnego rodzaju bodźce o wymiarze oddziaływań wychowawczych wzajemnie przenikają się, nakładają, podważają i eliminują. Takie przeciwstawny charakter oddziaływań może rodzić w młodych ludziach uczucie zagubienia (co również przytrafia się dorosłym). Marzeniem wielu pedagogów jest, by proces oddziaływania na wychowanka, którego wynikiem będą względnie trwałe zmiany w jego rozwoju fizycznym, intelektualnym, społecznym, duchowym i kulturowym - opierał się na odpowiednio stabilnych i wspierających się wzajemnie autorytetach, co jednak stanowi pewnego rodzaju utopię w dzisiejszych czasach. Ponadto, takie życzeniowe myślenie może również utrudniać osiąganie rzeczywistych celów pedagogicznych. Zatem, jednym z głównych problemów pedagogicznych jest to, by z jednej strony dostarczyć wychowankowi odpowiednich bodźców i wpływów, które będą kształtować jego osobowość zgodnie z założonym ideałem wychowawczym, z drugiej zaś strony należy chronić go przed wpływem bodźców niepożądanych i przeciwstawnych.
To, iż proces wychowania stanowi zjawisko społeczne jest bardzo powszechnym stwierdzeniem, często spotykanym na gruncie literatury pedagogicznej, jednak biorąc pod uwagę istotne doświadczenia społeczne z przełomu lat 80 i 90, należy spojrzeć na społeczny kontekst wychowania w nieco inny sposób. Wydarzenia z tamtych lat, mające miejsce w Polsce (i innych socjalistycznych krajach) ukazały, iż o losie tych państw decyduje (w większym stopniu niż dotąd sądzono) człowiek ukształtowany przez ogólnospołeczne mechanizmy wychowania, który to model jest efektem różnych zabiegów wychowawczych stosowanych w systemach oświatowo - wychowawczych.
Ten model człowieka kształtowany był w Polsce w latach 1944 - 1989 (Rosja - 1917 -1990) pod wpływem coraz to bardziej odizolowanej w życiu poszczególnych narodów biurokracji. Człowiek, któremu narzucono tą unifikację pozbawiając go możliwości osiągania sukcesów poprzez hamowanie jego indywidualności - nie mógł równać się z obywatelami państw, które brały udział w globalnych zawodach naukowo - technicznych, z obywatelami Ameryki Północnej, Europy Zachodniej oraz Dalekiego Wschodu. Wynikiem tego była sytuacja, w której poza paliwem przeznaczonym dla rakiet kosmicznych oraz częściowo laserem, człowiek socjalistyczny nie wniósł do światowego postępu niczego istotnego.
W czasie zastoju, a wręcz zacofania w krajach ustroju socjalistycznego, kapitalizm i demokracja zbierały swoje żniwa w postaci coraz nowszych wynalazków - komputer, telewizja czy radar znalazły szybko powszechne zastosowanie w produkcji oraz życiu codziennym, ostatecznie dystansując państwa takie jak Rosja czy Polska w zakresie wydajności pracy oraz jakości i kosztów produkcji.
W świetle tych doświadczeń sens wychowania jako zjawiska społecznego wyraża się nie tyle w tym, iż to szersze grupy społeczne wpływają na jego efekty, lecz w tym, iż rezultaty oddziaływania na osobowość człowieka ostatecznie decydują nie tylko o indywidualnym, lecz również zbiorowym sukcesie, przesądzając o losach całych zbiorowości. Wyniki jednostkowego wychowania składają się więc na sukcesy bądź klęski społeczno -ekonomicznych ustrojów, a więc i całych narodów. Uświadomienie sobie tego faktu ukazuje prawdziwą silę sprawczą wychowania w jego szerokim ujęciu.
Właściwe zrozumienie wychowania, jako zjawiska społecznego, wymaga posłużenia się zweryfikowaną i adekwatną dla istotnych doświadczeń historycznych narodu, koncepcją stratyfikacji społecznej. Stratyfikacja społeczna to wizja ważnych podziałów, które mają miejsce we współczesnym społeczeństwie. Na gruncie literatury pedagogicznej oraz ogólnospołecznej, obraz przedstawianej stratyfikacji społecznej w świetle późniejszych wydarzeń okazał się wielce uproszczony, co przede wszystkim przejawiało się w braku właściwej oceny roli, jaką odgrywała biurokracja.
Biurokracja alienowała jednostki ze społeczeństwa; przywłaszczała sobie ich społeczno - polityczną podmiotowość, co skutecznie likwidowało masowe dążenia do nowatorstwa, ponadprzeciętnych sukcesów. Z drugiej strony, ta wszechobecna siła narzuciła społeczeństwu wzór człowieka zunifikowanego, pozbawionego swojej faktycznej indywidualności. Jeśli chodzi o sferę wychowania, biurokracja miała wpływ na kształt tego procesu, gdzie rozwijała sztuczne samozadowolenie z niewielkich jednostkowych i zbiorowych sukcesów (najczęściej ilościowych).
Do innych błędów w obszarze przejętej przez społeczeństwo wizji wychowania, wynikających z przyjęcia niewłaściwego obrazu stratyfikacji społecznej, zaliczyć należy również przecenienie roli robotników, która urastała tutaj do roli samodzielnej siły społeczno - politycznej, która miała możliwość przełamania monopolu władzy. Przerysowywano więc szansę robotników na stworzenie społeczeństwa bez dominacji i wyalienowanej biurokracji, społeczeństwa, gdzie nie było by już możliwości powrotu do grupy społecznej ludzi bogatych, sprawujących władzę nad innymi grupami społecznymi. Tego rodzaju utopijne wizje bazowały zapewne na założeniu, iż polski robotnik w skali światowej należał do najlepiej wykształconej grupy robotniczej. Jednak ocena miejsca polskiego robotnika w strukturze ówczesnego społeczeństwa nie brała pod uwagę tego, iż postępująca rewolucja naukowo - techniczna prowadziła do zmiany dominacji kompleksu paliwowo - energetycznego oraz tradycyjnego przemysłu ciężkiego, których miejsce zajmowały dziedziny zajmujące się rozwojem najnowocześniejszej techniki.
Kolejnym etapem przemian był koniec roli ówczesnego robotnika przemysłowego, stanowiącego jedną z podstawowych sił zdolnych w sposób rzeczywisty (a nie tylko pozorny) wpływać na resztę społeczeństwa. Jak ukazały kolejne wydarzenia, polska klasa robotnicza miała możliwość obalenia władzy i biurokracji, jako społecznie i wychowawczo dominująca siła. Jednak wywalczona władza nie przeszła w jej ręce, bądź ręce jej reprezentantów - władzę tę otrzymały siły polityczne nie postulujące sprawiedliwości społecznej czy eliminacji dysproporcji społecznych, lecz głoszące hasła takie jak równy start wszystkich dzieci i młodzieży, które z jednej strony mobilizowały robotników w walce z biurokracją, a z drugiej - stanowiły inspirację dla społecznego rozwoju Polski po roku 1989.
Społeczny wymiar wychowania wyraża się zatem nie tylko w tym, iż jego efekty mają decydujący wpływ na losy danego społeczeństwa, lecz również w tym, iż zrozumienie przebiegu społecznych oddziaływań na kierunek czynności wychowawczych wymaga uświadomienie sobie wiedzy dotyczącej stratyfikacji społecznej; wiedzy, która będzie wolna od wszelkich uproszczeń czy mitów. Należy tutaj zaznaczyć, iż ten rodzaj wiedzy, o odpowiednich wartościach poznawczych, nastręcza wielu trudności - kiedyś problem stanowiły tutaj interesy dominującej biurokracji, które to miejsce aktualnie zajęły interesy innych grup, dla których powstanie tego rodzaju wiedzy nie jest korzystne.
Zatem odpowiednie zrozumienie procesów wychowania w szerszym kontekście społecznym wymaga od pedagoga uwzględnienia doświadczeń wychowawczych ostatnich dziesięcioleci, co doprowadzi go do słusznej refleksji, iż działa w sferze, gdzie ważą się losy tak jednostek, jak i całych zbiorowości i ustrojów. Pojęcie istoty sił społecznych, które na przełomie wieków wywierały istotny wpływ na wychowanie, wymaga głębszej analizy tego zjawiska - nie można zadowalać się tutaj tak powszechnymi uogólnieniami, gdyż w rzeczywistości są one dla sytuacji wychowawczej bezwartościowe.
W procesie wychowania niezwykle istotna jest działalność specjalistów zajmujących się kształceniem i wychowaniem, jak i niespecjalistyczna działalność prowadzona na tym polu. W przypadku profesjonalistów, ich rola w procesie wychowania ciągle wzrasta, która to sytuacja jest wynikiem następującego procesu: w każdej z dziedzin nauki, szczególnie zaś w tych dziedzinach, gdzie występuje zjawisko nasilania się trudności, rozwiązanie owych problemów powierza się zawodowo wyspecjalizowanym w określonej dziedzinie pracownikom, posiadającym profesjonalną wiedzę oraz profesjonalne umiejętności. Takie działanie zasadza się na założeniu, iż taka kadra rozwiąże zaistniały problemy szybciej i lepiej niż amatorzy. Faktem oczywistym jest, iż wychowanie jest przykładem złożonej, wciąż komplikującej się dziedziny. Drugim powodem popularności specjalistów jest fakt, iż posiadają oni wyspecjalizowany system kształcenia i wychowania.
Nie należy jednak zapominać, iż równy (o ile nie większy) wpływ na kształtowanie się osobowości młodego pokolenia mają nieprofesjonalni wychowawcy - to rodzice i inni opiekunowie dziecka wpajają mu od najmłodszych lat podstawowe wartości kształtując jego osobowość.
Współczesna pedagogika zawiera wiele różnych dziedzin wychowania. Najnowsze wydanie "Słownika Pedagogicznego" wspomina o następujących rodzajach wychowania:
o estetyczne
o fizyczne
o intelektualne
o internacjonalistyczne
o laickie
o moralne
o muzyczne
o obronne
o obywatelskie
o patriotyczne
o plastyczne
o wychowanie przez pracę
o religijne
o seksualne
o środowiskowe
o świeckie
o umysłowe
o zdrowotne
o zespołowe
Wychowanie fizyczne łączy się z wychowaniem zdrowotnym, intelektualne z umysłowym, natomiast laickie z wychowaniem świeckim. Obok typowych dziedzin wychowania wymienione zostało dodatkowo wychowanie w rodzinie, wychowanie przedszkolne i wychowanie alternatywne (nie związane z instytucją, lecz określające stosunek do innych form wychowania). Z kolei "Mała Encyklopedia Pedagogiczna" wymienia następujące rodzaje wychowania:
o wychowanie
o kształcenie
o nauczanie
o wychowanie fizyczne (w aspekcie zdrowia psychicznego)
o techniczne
Podręczniki pedagogiczne wydane po 1956 roku do dziedzin wychowania zaliczały najczęściej:
o wychowanie estetyczne
o wychowanie fizyczne
o wychowanie moralne
o ...
eleniatko