Hubert Świętek
Prawo Traktatów część 1
I Definicja i nazwy umów międzynarodowych
a) źródła prawa umów międzynarodowych (norm dotyczących ich zawierania, obowiązywania i stosowania)- prawa traktatów:
- zwyczaj
- po II Wojnie- kodyfikacja- 23 V 69- na podstawie projektu Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ- Konwencja Wiedeńska o prawie traktatów międzynarodowych. Weszła w życie w 1980 roku.
b)Definicja i nazwy umów międzynarodowych. Konwencja wiedeńska z 1969r. o prawie traktatów w art. 2 określa traktat międzynarodowy (Treaty) jako " Dla celów niniejszej Konwencji wyrażenie <traktat> oznacza międzynarodowe porozumienie między państwami, zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe (czyli nie umowy cywilne państw), niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy dwóch lub więcej dokumentach, i bez względu na jego szczególna nazwę."- niemal identyczna w KW 78 o sukcesji traktatów oraz w KW 86 o traktatach między OM.
=>Konwencja mówi, że dla celów konwencji; nie obejmuje ona wszystkich umów, a tylko do umów międzypaństwowych (a są też z innymi podmiotami PM- ale trudno było w jednej konwencji skodyfikować prawo odnoszące się do wszystkich podmiotów; dla OM- KW o OM 1986- rozszerza definicję na porozumienia z OM i między OM; prawo traktatów innych podmiotów PM- nie skodyfikowane, ale KW potwierdza ich moc prawną) i pisemnych (a teoretycznie mogą być umowy ustne- ich ważność potwierdza KW);
KW stwierdza jednocześnie, że nie wpływa to na brak ich mocy prawnej, zastosowania do nich norm PM, które i tak sa ważne niezależnie od tej konwencji, oraz zastosowania przepisów Konwencji między pańśtwmi do umów wielostronnych, których stronami są też podmioty niepaństwowe.
* czego nie ma w definicji w konwencji?
- mowy o oświadczeniu woli, ale implikuje to przepis o „międzynarodowym porozumieniu”
- zamiaru wykonania skutków prawnych – ale implikuje to przepis „regulowane przez PM”
- Góralczyk: wspólne oświadczenie podmiotów PM, które tworzy prawo, a więc uprawnienia i obowiązki.
- Nahalik- zgodne oświadczenie woli 2 lub więcej podmiotów PM, które wywołuje skutki prawne.
=> jeden z 2 sposobów wyrażania woli państwa- obok aktów jednostronnych; Wolę wyraża się w formie wyraźnej lub dorozumianej.
=> umowa międzynarodowa jest wynikiem wyraźnego wyrażenia woli i jest aktem dwu- lub wielostronnym
*forma wymiany not- forma umowy w kilku dokumentach- jedno państwo proponuje porozumienie, drugie to akceptuje, powtarzając notę państwa pierwszego, w której jest tekst zaproponowanego porozumienie=> w sensie materialnym jest to jedna umowa
c) Kontrahentami umów międzynarodowych - obok państw - mogą być także inne podmioty prawa międzynarodowego, a więc strona wojująca w wojnie domowej, ruchy narodowowyzwoleńcze, międzynarodowe organizacje rządowe, Stolica Apostolska, z tym zastrzeżeniem, że przepisy Konwencji wiedeńskiej nie mają zastosowania do takich umów.
d) Nie wszystkie umowy są bezpośrednio źródłami PM, rozumianego jako zbiór reguł postępowania. Ponieważ na PM składają się reguły postępowania, a umowy nie zawsze ustalają takie reguły, i przedmiotem ich mogą być także akty stwierdzające lub zmieniające konkretny stosunek prawny, jak wyznaczenie granicy- niektórzy autorzy rozróżniają umowy prawotwórcze (ogólne, generalne i abstrakcyjne) i umowy-kontrakty (law making treaties – contracts- regulujące konkretny stosunek prawny). Nieuzasadnione, ponieważ z ustalenia w umowie jakiegoś konkretnego stosunku wynikają najczęściej dla kontrahentów określone reguły postępowania (choć nie tworzą tych reguł bezpośrednio, wynikają one z innych reguł). Pośrednio zatem wszystkie umowy międzynarodowe są uznawane za źródła prawa.
*Ale aby wspólne oświadczenie było umową międzynarodową, musi być prawotwórcze, zatem musi tworzyć prawo między stronami- tworzyć prawa i obowiązki; nie są umową wspólne oświadczenia, które nie tworzą prawa między stronami- np. komunikaty wydane po wizytach (np. że wizyta była pożyteczna), wg Frankowskiej- porozumienia dżentelmeńskie, wspólne deklaracje i oświadczenia (np. Karta Atlantycka, Akt Końcowy KBWE)=> ale często mają ogromne znaczenie mimo że formalnie niewiążące.
=> coraz bardziej utrwalone przekonanie, że tu też stosuje się zasadę dobrej wiary- powinno się szanować oczekiwania zrodzone w ich wyniku.
*Nie są umowami międzynarodowymi umowy regulowane przez prawo wewnętrzne, np umowy cywilnoprawne państw ze spółkami czy korporacjami, dotyczące np. pożyczek czy inwestycji (np. sprawa MTS 1952 Anglo-Iranian Oil Co- koncesja nie jest umową międzynarodową, bo jedna ze stron nie była podmiotem PM) lub umowy tego typu między państwami.
e) Umowy noszą różne nazwy ( nie mają znaczenia prawnego, tylko tradycyjne):
*Najważniejsze umowy: traktat – większe znaczenie, uroczysta forma zawarcia, konstytucja – statut
organizacji międzynarodowych przyjęte w formie umowy; karta, pakt, układ.,
*umowy o nie tak żywotnym znaczeniu. Np. kodyfikujące PM: umowa, akt, konwencja, porozumienie, protokół, deklaracja, wymiana not, wymiana listów, memorandum porozumienia, porozumienie uzgodnione i inne. * konkordat- umowy ze Stolicą Apostolską, regulujące stosunki wzajemne między państwem a kościołem w tym państwie.
* modus vivendi- umowy tymczasowe
* kompromis- umowa oddająca spór do rozstrzygnięcia innemu podmotowi
* akt końcowy- podsumowanie konferencji międzynarodowej, sam najczęściej nie jest umową. Jego podpisanie nie jest równoznaczne z podpisaniem umów, których treści często przytacza.
Cechy umów międzynarodowych: [spoza Symonidesa]
1) źródła właściwe tylko dla prawa międzynarodowego,
2) główne źródła prawa międzynarodowego,
3) w porównaniu ze zwyczajem ma tę zaletę, iż jej postanowienia są zazwyczaj bardziej precyzyjne i jasne,
4) postanowienia umów międzynarodowych wskazują najdokładniej zakres zobowiązań międzynarodowych,
5) w konsekwencji normy traktatowe są w stosowaniu i wywołują mniej sporów
6) umowy wiążą tylko jej strony (partykularyzm).* zwyczaj wiąże wszystkich
2) Trudności z identyfikacją umowy:
a)Zamiar wywołania skutków prawnych przesądza o tym, czy coś jest umową, czy nie- ale trudności z wykazaniem zamiaru.
zamiar wywołania skutków prawnych- w sensie obiektywnym, czyli zachowania się wskazującego na chcęć podpisania umowy, nie zaś subiektywne odczucia (MTS- liczy się fakt podpisania tekstu potwierdzającego zobowiązania, nie zaś subiektywne odczucia stron)
- dla ustalenia obiektywnego zamiaru zawarcia umowy należy wziąć pod uwagę
* kontekst momentu uzgodnienia- np. wcześniejsze oświadczenia, że umowa zostanie zawarta dopiero później
* precyzję uzgodnień- ale ogólnikowość postanowień nie pozbawia charakteru umowy międzynarodowej. Ogólnikowe sformułowania należy interpretować zgodnie z założeniem, że zamiarem stron było zaciągnięcie zobowiązań międzynarodowych. Postanowienie traktatowe można uznać za deklarację intencji jedynie wówczas, gdy żadna inna interpretacja nie jest możliwa.
* to, czy nadają się do wykonania,
* czy nadają się do dochodzenia roszczeń w przypadku naruszenia.
* forma uzgodnień- np. brak typowych klauzul traktatowych, np. postanowienia dotyczącego wejścia umowy w życie może dowodzić że państwa nie miały zamiaru zawrzeć umowy.
-np. klauzula rejestracji wskazuje, ze jest to umowa; gdy stwierdza się, ze dany dokument nie podlega rejestracji, to implikuje zamiar nienadawania mu rangi umowy międzynarodowej, np. AK KBWE 1975
=> samo jednak zarejestrowanie nie ma charakteru normatywnego (np. rejestracja aktu jednostronnego nie czyni z niego umowy a brak rejestracji umowy nie odbiera jej charakteru), ale ułatwia stwierdzenie, czy coś jest umową, czy nie
b) brak wymogów formalnych dotyczących umowy międzynarodowej(KW 1969- dowolny sposób)
c) charakter stron umowy- umowy międzynarodowe mogą zawierać tylko podmioty PM, ale z 2 strony zdolność traktatowa jest podstawowym atrybutem podmiotowości.
=> niepewność co do podmiotowości budzi niepewność co do charakteru porozumienia.
II Klasyfikacja umów międzynarodowych
1) Ze względu na liczbę kontrahentów:
- bilateralne (dwustronne)
- multilateralne (wielostronne).
2) Ze względu na odmienny tryb przystępowania państw trzecich dzielimy umowy wielostronne na:
- otwarte (uniwersalne) – zawierają klauzulę umożliwiającą przystąpienie nowym państwom bez uzyskania zgody dotychczasowych kontrahentów, zazwyczaj wystarcza jednostronne oświadczenie państwa przystępującego (z reguły umowy wielostronne dotyczące współpracy w dziedzinie komunikacyjnej, społecznej, naukowej, kulturalnej, kodyfikującej prawo międzynarodowe, powołującej do życia organizację międzynarodową o charakterze powszechnym)
- półotwarte – umowy otwarte tylko dla określonej kategorii państw, spełniające określone warunki (np. umowy regionalne – dla wszystkich państw danego regionu+ statuty OM)- np. KNZ (państwa miłujące pokój)
*kryteria obiektywne- np. położenie geogr, uczestnictwo w innej umowie czy OM
*subiektywne- zgodna innych państw
* mieszane- gł przy przystępowaniu do statutów OM.
- zamknięte- najczęściej dwustrone
3) Ze względu na to jako organ państwowy występuje jako strona i czy umowa podlega ratyfikacji, czy też jest zatwierdzana:
- umowy państwowe podpisywane w imieniu głowy państwa i Podlegające ratyfikacji przez głowę państwa ( gł. traktaty pokoju, układy o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy oraz inne umowy polityczne, umowy dotyczące spraw zastrzeżonych do uregulowania w drodze ustawy lub postanowienia odbiegające od dotychczasowego ustawodawstwa, umowy regulujące obrót prawny z zagranicą, inne umowy, jeżeli strona wyraziła na to zgodę ze względu na wymagania prawa drugiej strony lub, jeżeli strony tak uzgodniły, ze względu na szczególne okoliczności);- najważniejsze, zasadnicze umowy.
- umowy rządowe Są podpisywane w imieniu Rady Ministrów. Podlegające zatwierdzeniu przez Radę Ministrów (premiera) lub ratyfikowaniu przez prezydenta- jeżeli mają zasadnicze znaczenie a ponadto jeśli wyraźnie przewidują ratyfikacje lub ją dopuszczają, a okoliczności uzasadniają ratyfikację; umowy niepaństwowe, których zakres obejmuje właściwości 2 lub więcej ministerstw.
- umowy resortowe, których przedmiot należy do właściwości jednego ministra, które nie są ani państwowymi ani rządowymi. Podpisywane w imieniu ministra. Zatwierdzane przez Radę ministrów lub Prezesa Rady Ministrów lub ministra.
4) Ze względu na treść (umowy mogą określać dowolne zagadnienie, ale zgodne z normami ius cogens):
* poszczególne umowy mogą mieć mieszany charakter
a)polityczne –
*traktaty pokoju,
*traktaty przymierza (= traktaty pomocy; także pomoc zbrojna – casus foederi; obecnie tylko obronne, nie ma już zaczepnych; przeważnie wiążą się też ze współpracą w czasie pokoju) inaczej umowy wzajemnej pomocy lub umowy gwarancyjne,
*traktaty przyjaźni i współpracy ( nie wiążące się z konkretnymi zobowiązaniami, wyrażają wolę państw budowy przyjaznych stosunków, najczęściej wiążą się z podpisaniem innych umów, np. handlowych czy sojuszniczych- Tr o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy- Układ Warszawski)
* umowy dotyczące postępowania państw na wypadek konfliktów zbrojnych
* umowy ograniczające zbrojenia
*traktaty graniczne
* umowy dotyczące stosunków dyplomatycznych i konsularnych
* umowy o rozstrzyganiu sporów międzynarodowych
b) gospodarcze (i administracyjne) - dzielą się na:
*dotyczące współpracy gospodarczej, *współpracy intelektualnej (kult i nauk), *współpracy w dziedzinie prawa i stosunków społecznych,
=> Frankowska wyróżnia te poddziedziny jako samodzielne dziedziny, dlatego tutaj omówimy tylko umowy gospodarcze:
– umowy handlowe, komunikacyjne (morskie, lądowe, śródlądowe, powietrzne- nawigacyjne, lotnicze, kolejowe), łącznościowe (telekomunikacyjne, pocztowe), finansowe, dotyczące stref wolnego handlu, umowy chroniące przed podwójnym opodatkowaniem, o pomocy gospodarczej, o wzajemnej ochronie inwestycji, osiedleńcze, dotyczące korzystania z bogactw naturalnych
c) dotyczące stosunków społecznych i prawnych
* dotyczące ochrony PC
* umowy MOP
* konsularne
* o pomocy prawnej
*ekstradycji
* regulujące dziedziny z Prawa Międzynarodowego Prywatnego- ujednolicające je i regulujące kwestie prawa kolizyjnego
d) Dotyczące współpracy intelektualnej
*dotyczące współpracy naukowej, kulturowej, technicznej, o ochronie praw autorskich i patentów.
e) dotyczące ochrony zdrowia człowieka, zwierząt i roślin
*konwencje sanitarne
* umowy dotyczące ochrony pewych gatunków zwierząt
* dotyczące ochrony środowiska
f) Umowy dotyczące przestrzeni morskiej, powietrznej i kosmicznej
* dotyczące prawa morza
*statusu Antarktyki
* statusu kosmosu i ciał kosmicznych
g) statuty OM
- powołują OM+ nadają im najczęściej podmiotowość PM+ określają zasady działania, członkowstwa, cele, środki itp.
*Reżim prawny- czasem statuty zawierają też normy prawne obowiązujące w danej dziedzinie (reżim prawny) np. zasady KNZ- normy ogólne; zasady ICAO (żegluga powietrzna).
* wymienione przy polit i gosp konkretne przykłady umów to też rodzaje umów, których znaczenie wykształciło się w wielowiekowej tradycji.
5) ze względu na tryb zawarcia:
- w trybie prostym- nie wymagają ratyfikacji lub zatwierdzenia- w wnuku podpisania lub wymiany not, w wyjątkowych okolicznościach przez parafowanie lub trybie szczególnym
- w trybie złożonym- wymagają ratyfikacji lub zatwierdzenia
- w trybie mieszanym- w jednym państwie prosty, w drugim złożony.
6) Ze względu na zgodność z normami ius cogens i KNZ:
-zgodne
- niezgodne (nieważne)
7) Ze względu na korzyści z umowy:
- równoprawne
- nierównoprawne- jednostronne uprawnienia, uciążliwe dla 2 strony, naruszające zasadę suwerennej równości państw. Są sprzeczne z ius cogens i nieważne.
8) Umowy prawotwórcze i umowy- kontrakty [patrz wyżej]
9) ze względu na formę wyrażania woli:
- pisemne
- ustne
10) ze względu na formę dokumentu:
- w formie 1 dokumentu
- w formie wymiany not
11) ze względu na rodzaj stron umowy:
- między państwami
- między państwami a OM
- między OM
- z udziałem innych podmiotów PM
12) ze względu na czas, na jaki zostały zawarte:
- krótko- średnio- i długoterminowe oraz bezterminowe
13) ze względu na stosunek do innych umów:
- umowy główne
- umowy wykonawcze- uzależnione od istnienia umów głównych
III Forma umów międzynarodowych
* ogólną zasadą jest, że forma umowy nie ma wpływu na jej wazność
1) Rozwój historyczny – Przyjęło się, że umowy są zawierane w odpowiedniej formie. W epoce feudalizmu umowy m. zawierane były głównie przez monarchów, musiały one spełniać ogólne wymogi formalne; obecnie forma jest bardziej uproszczona, mimo to zachowane są dla umów o większym znaczeniu formy bardziej uroczyste, zaczerpnięte z przeszłości:
1) Tytuł umowy (np. traktat przymierza)
2) Inwokacja, czyli wezwanie do Boga
3) Intytulacja – wyszczególnienie monarchów zawierających umowę wraz z ich tytułami
4) Arenga – przyczyny, które skłoniły do zawarcia umowy
5) Narracja – opis czynności i wydarzeń, które spowodowały wszczęcie rokowań, wyznaczenie pełnomocników, zbadanie pełnomocnictw, uznanych za dobre, wyrażenie zgody przez pełnomocnika
6) Dyspozycja – właściwa treść umowy podzielona na art. i rozdziały; kończą ją tzw. klauzule końcowe odnośnie ratyfikacji, wejścia w życie, czasu trwania, wypowiedzenia, przedłużenia
7) Korroboracja – wzmocnienie umowy- „Na dowód czego pełnomocnicy podpisali niniejszy traktat i wycisnęli swe pieczęcie
8) Data i miejsce zawarcia umowy (generalnie za datę umowy uważa się dzień jej podpisania, ale współcześnie są od tego wyjątki, np. data wyłożenia do podpisania w ONZ)
9) Podpisy i pieczęcie.
2) Obecnie dopuszcza się niektóre elementy tradycyjnej formy, a inne ulegaja modernizacji i daleko posunięteu uproszczeniu, zwł w umowach resortowych. PM nie zawiera żadnych przepisów dotyczących formy i Budowu umowy. Pewne wzory stworzyła jednak praktyka. Są one praktykowane i naśladowane. Obecnie umowy składają się (np. Instrukcja o formie umów międzynarodowych- załącznik do zarządzenia nr 20 Prezesa Rady Ministrów z 14 lutego 1969):
[a) Inwokacja należy do rzadkości- gł. W Stolicy Apostolskiej i w p. arabskich]
b) tytuł- oznaczenie nazwy umowy, wskazanie stron (nazwy państw- w umowach państwowych; nazwy rządów- w umowach rządowych; nazwy odpowiednich ministerstw lub ministrów- w umowach resortowych; w umowach wielostronnych nie są wymieniane; należy przestrzegać zasady równorzędności organów) i określenie przedmiotu umowy- jej treści i zakresu.
c) Wstęp umowy= preambuła (zastąpił arengę)- czasem pomijany...
jajamiomate