Hubert Świętek
XVII. Zagadnienie ochrony grup ludzkich i praw człowieka
I Historyczne idee i doktryny PC
=> Prawa człowieka mają swoje „źródła” w starożytności ale poszczególne wątki pojawiały się w różnych epokach w sposób nieciągły.
1) Starożytność: rozważania na gruncie etyki, filozofii, myśli społecznej, ale też w akcie prawnym- Kodeksie H:
a) Kodeks Hammurabiego: władza jest po to by strzec sprawiedliwości, chronić słabych przed złymi uczynkami silnych.
c) Sofiści i Stoicy greccy: I którzy głoszą naturalną wolność i równość ludzi + wyższość praw naturalnych nad stanowionymi. Prawo naturalne wg Stoików obejmuje obywateli wszystkich państw.
d) Arystoteles: zwraca uwagę na prawa ludzkie, a zwłaszcza sprawiedliwość (choć akceptacja niewolnictwa).
d) Demokracja ateńska, od V w.: wolność czynu i słowa w granicach prawa + równość praw obywateli.
e) Rzym (Cyceron, Seneka+ prawnicy rzymscy): przejęli ideę praw natury+ źródłem pierwotnej suwerenności jest lud, który przelał swą władzę na cesarza.
f) Justynian: prawo natury to najwyższe źródło prawa, z którego wywodzi się ius gentium (nakazy obowiązujące wszystkich ludzi).
=> idea praw człowieka narodziła się i rozwinęła w europejskim kręgu kulturowym (etyka judeochrześcijańska, greckie poczucie piękna, rzymska doktryna prawa)
** szczególnie Talmud, Nowy Testament: ideały przyrodzonej godności człowieka, równości, sprawiedliwości i pokoju między ludźmi, również między poddanymi a władcą
2) Średniowiecze:
a) filozofia chrześcijańska (gł. Tomasz z Akwenu) kontynuowała ideę praw naturalnych- praw nie nadaje władza, są one nieodłączne od natury ludzkiej, danej przez Boga; normy stanowione muszą być zgodne z prawem natury, inaczej tracą swą moc. Zasady prawa nat są niezmienne i mogą być wszystkie poznane
b) Na prawie natury św. Augustyn oparł swoją koncepcję pokoju w stosunkach rodzinnych, państwowych i międzynarodowych.
- Rozróżnienie na wojny sprawiedliwe i niesprawiedliwe- odrzucał oba rodzaje.
c) I Dokumenty (obowiązujące prawa), które zapoczątkowały respektowanie praw człowieka dla pewnych grup:
- Magna Charta Libertatum z 1215r. wydana przez Jana bez Ziemi, uważana za początek kodyfikacji PC: podstawa swobód obywatelskich i konstytucyjnych ograniczeń władzy królewskiej
- Polska: zasada neminem captivabimus (przywileje 1425-33: zakaz więzienia bez wyroku sądowego), ruch egzekucji praw, artykuły henrykowskie
c) doktryna tolerancji religijnej, pokoju i wojny sprawiedliwej sformułowana przez Pawła Włodkowica (na podstawie Stanisława ze Skarbimierza) w trakcie soboru w Konstancji (1414-1415): nakaz miłości bliźniego, obowiązek tolerancji wobec pogan
- dokt
3) Renesans: humanizm, zwrot ku człowiekowi, wiara w wartość jego indywidualnej natury. Podłoże dla:
4) XVII w. pojawienie się szkoły prawa natury (wcześniej tzw. szkoła z Salamanki: Suarez, Vitoria, Las Casus)- od tego czasu można mówić o ciągłości w rozwoju idei i praktyki ochrony praw człowieka.
→ przedstawiciele: Hugo Grocjusz (O prawie wojny i pokoju, 1624), Thomas Hobbes (Lewiatan, 1651), John Locke, Samuel Pufendorf (O prawie natury i narodów, 1672).
→ założenia: przed uformowaniem społeczeństw ludzie żyjący w stanie natury korzystali z nieodłącznych im praw: do życia, wolności, równości, własności. – podstawowe prawa dla późniejszej myśli liberalnej i jej koncepcji PC
4) Uzupełnieniem szkoły natury była teoria umowy społecznej- z czasem ludzie porzucają stany natury i tworzą społeczeństwo, zmienia się wtedy kontekst ich praw; konstruując społeczeństwo ludzie zawierają między sobą umowę społeczną. Dla ochrony praw jednostki i funkcjonowania społeczeństwa konieczne jest powołanie władzy publicznej (państwa) - zawierana jest umowa społeczna z państwem na mocy której społeczeństwo przekazuje państwu uprawnienia władcze (obywatele uzyskują formalne gwarancje swych praw- do życia, wolności, własności i równości). Ludzie nie wyrzekają się swych praw a zyskują ich gwarancję.
** inaczej Hobbes: stan natury to chaos, anarchia, a władza (konsekwencja umowy społecznej) ma zapobiec wojnie wszystkich przeciwko wszystkim. Powołanie władzy pozbawia ludzi bezpowrotnie ich praw- ich obowiązkiem posłuszeństwo władzy.
** Locke: prawa naturalne są nieodłącznie związane z człowiekiem. są niezbywalne, nawet człowiek nie możne się ich zrzec. Celem umowy społecznej jest ich wzmocnienie. Człowiek ma prawo do oporu (ius resistendi) przeciw złej władzy, która narusza postanowienia umowy społecznej.
5) Oświecenie francuskie:
=> przejęło teorię prawa natury i umowy społecznej
a) Monteskiusz (O duchu praw, 1748)- nacisk na współzależność między wolnością w praworządnością.
b) J.J. Rousseau (Umowa społeczna, 1762):
- umowa społeczna to podstawa wolności i równości (równość to warunek wolności).
- celem umowy jest tworzenie prawa pozytywnego + gwarantowanie praw obywatelom.
- niezbywalna suwerenność ludu zapewnia ochronę przed zapędami władzy
- Celem państwa jest zapewnienie jednostce wolności.
c) Immanuel Kant: pierwotność i nadrzędność prawa natury nad prawem legalnym. Utożsamiał prawo natury z moralnością (imperatyw kategoryczny).
- wolność znajduje swe spełnienie w wolności prawnej, do której każdy ma prawo
d) A rzeczywistość: rozszerzenie swobód obywatelskich w Anglii (Habeeas Corpus Act 1679), Bill of Rights (1689), rewolucja w USA i we Francji- przełom, bo wchodzi praktyka
6) Amerykańska Deklaracja Niepodległości (1776):
- niezbywalności praw naturalnych;
- obowiązkiem rządu jest zabezpieczenie tych praw.
- Zaakceptowano prawo do oporu.
7) Thomas Paine (Prawa człowieka, 1791):
- teza o istnieniu nierozerwalnego związku między respektowaniem przez rządy niezbywalnych praw człowieka (osobistych i zbiorowych) a pokojem. Warunkiem trwałego pokoju jest poszanowanie wolności, równości, godności i niepodległości i prawa narodów do samostanowienia.
- prawo narodu do zmiany, nawet gwałtownej, systemu rządzenia, który przestał wyrażać suwerenną wole narodu.
8) Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789):
=>najsilniej oddziałujący dokument w Europie w sferze PC; synteza dotychczasowych idei i koncepcji PC
- ludzie są wolni i równi wobec prawa;
- wolność, równość, bezpieczeństwo, prawo do oporu to prawa przyrodzone i niezbywalne.
- wolność jest możnością czynienia wszystkiego, co nie szkodzi innym
- prawo jest wyrazem woli ogółu
- wolny przepływ myśli i poglądów stanowi najcenniejsze prawo człowieka
9) Polska. Konstytucja 3 maja:
- gwarancja bezpieczeństwa osobistego i własności szlachty i ziemian
- wolność obywatelska dla szlachty i ziemian,
- tolerancja i opieka dla innych wyznań,
- trójpodział władz.
* Kołłątaj- PC nie wolno łamać nigdy, wobec nikogo.
10) do końca XVIII w. została uformowana liberalna koncepcja praw człowieka:
każda jednostka jest podmiotem prawa naturalnych: wolność, równości, własności
wolność jednostki ograniczają jedynie swobody innych i interesy społeczności
prawa i swobody jednostki wyznaczają zakres władzy państwowej
=>negatywny status praw człowieka: autonomia pewnej sfery życia wobec państwa + brak powinności państwa działań na rzecz faktycznej ich realizacji (np. w sferze ekonomii)
11) XIX w.: modyfikacja, wzbogacenie liberalnej doktryny praw człowieka o inne wątki + jej geograficzne rozprzestrzenienie- Napoleon, potem wiosna ludów.
- upowszechnienie się rządów konstytucyjnych
- Rozwój kapitalizmu- przeobrażenia gospodarcze, społeczne, umysłowe à rozwój instytucji państwa i prawa (państwo tworzy ustawy, rozbudowuje administrację, interweniuje w gospodarkę). Coraz ważniejsze stają się prawa ekonomiczne i społeczne. Koniec XIX w. w Europie to okres ustawodawstwa socjalnego.
- Załamanie liberalnej koncepcji prawa człowieka ß kryzysy ekonomiczne, wstrząsy społeczne, powstania narodowe. Konieczne jej uzupełnienie.
- nadal jednak te kwestie są domeną prawa wew.
12) Pocz. XX w. w Europie i Ameryce Pn. ukształtowała się dojrzała doktryna praw człowieka:
→ na pierwszym planie wciąż prawa obywatelskie i polityczne, ale podkreśla się rolę społeczności w życiu jednostki
→ własność prywatna jest niezmiennie prawem „świętym i nienaruszalnym”, choć mogą wynikać z niej świadczenia na cele społeczne
→ wolność nie jest już absolutna- przywiązanie wagi do równość wraz z jej gwarancjami materialnymi
→ państwo ma tworzyć gwarancje formalne (ustawodawstwo) i materialne (realne zabezpieczenia, np. podatki) dla praw ekonomicznych i socjalnych
→ dostrzega się znaczenie praw ekonom- soc dla urzeczywistnienia praw politycznych
→ obywatela mają obowiązki wobec państwa i społeczeństwa
13 Odwrót od PC: Zakwestionowanie gospodarki rynkowej (opartej na własności prywatnej) i demokracji parlamentarnej przez faszyzm i komunizm.
Faszyzm: odrzucenie wolności i godności człowieka- jednostka podporządkowana państwu i społeczeństwu („oddanie” swych praw zbiorowości w imię realizacji „wyższych” celów, określanych przez wodza). Przekonanie o konieczności poddania innych ras i narodów rasie wybranej. Narzędziami wcielania w życie tego „ładu” jest wojna i obozy koncentracyjne.
Komunizm: same założenia słuszne, wg Marksa „prawo istnieje dla człowieka”, ma gwarantować wolność. W realizacji totalitaryzm, w Rosji Sowieckiej zginęło kilkadziesiąt milionów ludzi.
Komunistyczna teoria praw człowieka odrzucała ideę praw natury i przyrodzonej godności człowieka. Prawa człowieka uzależniano od konkretnych warunków ekonomiczno-społecznych, od trwałości panowania klasy robotniczej. Najważniejsze prawa społeczne, ekonomiczne i kulturalne (materialna gwarancja praw politycznych, bez której są one iluzoryczne). Jednostki nie trzeba chronić przed nadużyciami władzy, bo państwo komunistyczne reprezentuje interes jednostki i społeczeństwa. Jednostka musi być bezwzględnie jej posłuszna.
2) POCZĄTKI PRAWNOMIĘDZYNARODOWEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA
a) Rozwój prawnomiędzynarodowej ochrony praw człowieka przebiegał wolniej niż rozwój idei, doktryn- podstawową trudnością była zasada suwerenności państw. Prawo międzynarodowe z zasady regulowało stosunki między państwami, suwerenami.
- Hugo Grotius (ojciec prawa narodów) dopuszczał jednak możliwość interwencji z zewnątrz gdy władza publiczna ”brutalnie narusza prawa człowieka”à punkt wyjścia dla idei interwencji humanitarnej.
b) Pierwsze umowy międzynarodowe z zakresu praw człowieka dot. ochrony grup pozostających w mniejszości narażonych na prześladowania:
1555- traktat augsburski- I tr o wolności religii
1660r. Traktat z Oliwy po zakończeniu wojny polsko-szwedzkiej: gwarancje swobód religijnych dla Protestantów w Prusach Królewskich
1815r. Kongres wiedeński: prawa mniejszości
1885r. akt generalny konferencji berlińskiej: zakaz handlu niewolnikami
1856r. Paryż i 1878r. Berlin: ochrona mniejszości chrześcijańskiej w imperium otomańskim.
c) XIX w. początek gałęzi prawa międzynarodowego: praw człowieka w formie prawa humanitarnego.
- W 1863r. H. Dunant powołał Komitet Genewski, późniejszy Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (pod wpływem bitwy pod Solferino w 1856r.).
- Dunant był pierwszym laureatem pokojowej nagrody Nobla (1901r.)
- 1864r. konwencja o polepszeniu losu rannych żołnierzy w armiach polowychà zapewnienie ochrony rannym i chorym bez względu na narodowość
- 1899r. I Konferencja Haska: rozciągniecie postanowień z 1864r. na ofiary wojny morskiej
- klauzula Martensa z IV Konwencji Haskiej (1907): gdy brak konkretnych uregulowań, ludność i wojujących chronią zasady prawa narodów, wypływające ze zwyczajów narodów cywilizowanych oraz z zasad ludzkości i wymagań sumienia publicznego
d) Liga Narodów- próba ustanowienia całościowego systemu bezpieczeństwa zbiorowego i trwałego pokoju- bardzo niewiele zapisów dot. praw człowieka:
1. ochrona mniejszości narodowych niektórych krajach Europy (oparcie systemu- traktaty mniejszościowe zawarte z Polską, Czechosłowacja, Rumunią, Jugosławią i Grecją + w traktatach pokojowych z Austrią, Węgrami, Turcją i Bułgarią zawarto klauzule mniejszościowe+ państwa później przyjmowane do LN składały odpowiednie deklaracje, że będą chronić mniejszości)
1919r. „mały traktat wersalski” zawarty przez Polskę, prawa mniejszości (etnicznych, językowych, religijnych):
ð równe traktowanie, takie same gwarancje ustawowe i faktyczne, równość praw obywatelskich, politycznych,
ð swobody dot. rozwoju w sferze kultury i oświaty (ochrony tożsamości)
ð powyższe prawa miała gwarantować Liga
ð państwa członkowskie Ligi miały zwracać uwagę Rady Ligi na naruszanie tych zobowiązań
ð wszelkie spory dot. tych zagadnień miał rozpatrywać STSM z mocą wiążącą
ð mniejszości i ich członkowie mogli składać petycje (skargi) przeciwko państwu swego zamieszkania, rozpatrywane przez RLN
w 1934r. Polska wypowiedziała system kontroli wynikający z Traktatu
2. ochrona rdzennych mieszkańców terytoriów mandatowych Ligi: wolność sumienia i religii + wykluczono możliwości handlu bronią, niewolnikami i alkoholem. Państwa mandatariusze obowiązane do składania raportów rozpatrywanych przez komisję mandatową Rady.
3. zaczątki międzynarodowego prawa pracy: rozdział XIII Traktatu wersalskiego stanowił konstytucję MOPßwyspecjalizowany system ochrony praw człowieka, podwaliny pod system powojenny.
e) Na płaszczyźnie międzynarodowej do przyspieszenia w procesie rozwoju praw ...
jajamiomate