GLOBALIZACJA
I POJĘCIE I ISTOTA GLOBALIZACJI.
1. Ogólne pojęcie globalizacji.
Termin globalizacja, mimo iż powszechnie stosowany jest bardzo złożony, wieloznaczny i wieloaspektowy. Wykracza poza sferę ekonomii i finansów, obejmuje obszar polityki, demografii, technologii, informacji, ekologii, zdrowia, bezpieczeństwa wewnętrznego i międzynarodowego, a także kultury i religii. Najczęściej myśląc jednak o globalizacji przychodzi nam na myśl dość zaawansowana forma działalności gospodarczej, która realizowana jest na płaszczyźnie międzynarodowej oraz na płaszczyźnie rynków, sektorów i przedsiębiorstw, którą charakteryzuje równocześnie wzrost różnego rodzaju powiązań między różnymi podmiotami życia międzynarodowego.
2. Historia globalizacji.
Sama działalność międzynarodowa pojawiła się dość dawno, miała ona miejsce już w wielu wczesnych cywilizacjach. Egipcjanie, Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie w znacznym stopniu angażowali się w handel międzynarodowy. Natomiast korzenie współczesnej globalizacji utożsamiane są z wiekiem XVIII i XIX. To właśnie te siły doprowadziły do powstania firm międzynarodowych, a następnie globalnych.
Wśród tych sił wyróżnia się:
siły technologiczne:
-rewolucja przemysłowa XVIII w.
-rewolucja transportowa
-produkcja masowa
siły społeczne:
-konsumpcja
-ujednolicanie się upodobań konsumentów
siły polityczne:
- redukcja barier handlowych
-prywatyzacja
-standardy techniczne
siły ekonomiczne:
-handel światowy
-wzrastające dochody indywidualne
-światowe rynki finansowe.
Zdecydowany rozwój globalizacji można zauważyć po II wojnie światowej, w latach 60. i 70. XX wieku, natomiast lata 90. to szczególny okres- globalizacja nabiera szczególnego tempa i charakteru, do czego przyczynia się rewolucja naukowo-techniczna, liberalizacja przepływów finansowych oraz działalność korporacji transnarodowych.
3. Pojęcie globalizacji.
Definicje, które można spotkać w literaturze zwracają uwagę na różne aspekty tego procesu i w zależności od dziedziny, w której specjalizuje się autor akcentują inne płaszczyzny działania globalizacji.
definicje ekonomistów i MFW
Globalizacja to proces pogłębiania powiązań ekonomicznych między krajami i regionami świata, który wynika z rosnącej swobody i szybkości zawierania i realizacji transakcji międzynarodowych oraz dokonywania transgranicznych przepływów dóbr, usług i czynników produkcji ( kapitału, wiedzy, pracy, informacji), któremu towarzyszy rozwój i upowszechnianie instytucji i mechanizmów charakterystycznych dla rozwiniętej gospodarki.
definicje z punktu widzenia międzynarodowych stosunków politycznych
Globalizacja to całość i prędkość połączeń i interakcji ekonomicznych, politycznych, społecznych, kulturowych, które dokonują się czasem poza kontrolą lub nawet wiedzą rządów czy innych władz. Charakteryzuje się równocześnie zmniejszeniem odległości i wzrostem przepuszczalności tradycyjnych granic, jest zjawiskiem transnarodowym.
*definicja T. Łoś- Nowak
Globalizacja jest kolejnym przejawem głębokich zmian dokonujących się w systemie międzynarodowym, w jego strukturze i funkcjach. Globalizacja sprawia, że system międzynarodowy XX i XXI wieku przybiera cechy systemu globalnego.
definicja Komisji Europejskiej
Globalizacja to proces, w którym rynki i produkcja w różnych krajach stają się coraz bardziej współzależne w związku z dynamiką wymiany towarów i usług, przepływem kapitału i technologii. Globalizacja oznacza zmniejszenie barier między krajami i wzmocnienie powiązań ekonomicznych, politycznych, społecznych, prowadzi do tworzenia się globalnego rynku towarów, usług, kapitału oraz kształtowania się nowego międzynarodowego podziału pracy.
definicja punktu widzenia międzynarodowych stosunków gospodarczych
Globalizacja gospodarki światowej to proces poszerzenia i pogłębienia się współzależności między krajami i regionami wskutek rosnących przepływów międzynarodowych oraz działalności korporacji transnarodowych, co prowadzi do jakościowo nowych powiązań między firmami, rynkami i gospodarkami.
4. Istota i mechanizm działania globalizacji.
Globalizacja gospodarki światowej obejmuje jej poszczególne elementy, które dopiero zebrane razem uświadamiają nam istotę tego procesu. Są to:
GLOBALIZACJA RYNKOW
-RYNKI FINANSOWE- działają autonomicznie, duże znaczenie dla ich rozwoju ma postęp technologiczny, wykorzystanie osiągnięć rewolucji informacyjnej, powstanie elektronicznego pieniądza. Są bardzo niestabilne, a wzajemne powiązania sprawiają, że kryzys finansowy w jednym kraju szybko przenosi się na inne kraje zgodnie z efektem domina.
-RYNKI TOWAROWE I USŁUG- obecnie coraz więcej towarów wytwarzanych przez poszczególne kraje stanowi przedmiot wymiany międzynarodowej, rozszerza się zasięg światowych produktów i marek. Pogłębia się globalizacja usług, głównie bankowych i transportowych.
-RYNKI PRACY I MIGRACJE LUDNOŚCI- mniej zglobalizowane, ale dzięki rewolucji informatycznej praca może być wykonywana na duże odległości bez konieczności przemieszczania.
GLOBALIZACJA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ
Zniesienie barier w handlu i przepływy kapitału oraz możliwość podejmowania działalności gospodarczej na całym świecie sprawia, że firmy coraz częściej angażują kapitał i technologię w działalność poza granicami kraju macierzystego, dążą do zmniejszenia kosztów i maksymalizacji zysków w skali globalnej. Największe znaczenie w tej sferze ma działalność korporacji transnarodowych, które mają największe zdolności do dostosowania się do ery globalizacji i kształtowania tego procesu.
NOWY WYMIAR KONKURENCYJNOŚCI
Przedsiębiorstwa i gospodarki narodowe muszą podejmować działania, aby sprostać nowej, globalnej konkurencji, która wzmaga presję na megafuzje i przejęcia firm.
GLOBALIZACJA PRODUKCJI PRZEMYSŁOWEJ
Powstaje sieć powiązań między firmami w wielu krajach, zmienia się sposób działania firm- pojawia się specjalizacja i globalne strategie.
GLOBALIZACJA WIEDZY I TECHNOLOGII
Postęp technologiczny w transporcie i telekomunikacji, rozwój nowych technologii pozwala na przenoszenie idei, informacji, kapitału i towarów. Wydarzenie i informacje natychmiast docierają do wszystkich.
GLOBALIZACJA WSPÓŁZALEŻNOŚCI I ODDZIAŁYWANIA
Wysoki stopień powiązań i współzależności doprowadził do tego, że zjawiska zachodzące w jednych krajach i regionach oddziałują na inne kraje i regiony.
ZRÓŻNICOWANY UDZIAŁ KRAJÓW W KORZYŚCIACH I KOSZTACH GLOBALIZACJI
Wiodąca pozycja krajów wysoko rozwiniętych, które potrafią szybko dostosować się do wyzwań, jakie niesie ze sobą globalizacja.
II. Poglądy zwolenników i przeciwników globalizacji
Procesy globalizacji i towarzyszące temu zmiany w powiązaniach międzynarodowych wywołują wiele dyskusji. W toczącej się od lat debacie istnieje bardzo różne podejście i sposób myślenia na temat istoty i skutków globalizacji. Generalnie można wyróżnić trzy podejścia do tematu globalizacji, przy czym należy pamiętać o tym że w każdym myśleniu istnieją poglądy zarówno skrajne jak i umiarkowane. A są to:
1. globaliści
2. globalsceptycy
3. zwolennicy koncepcji globalnych transformacji
Należy tutaj zaznaczyć, że kierunki te nie mają charakteru
ideologicznego, co oznacza że w każdej grupie są zarówno przedstawiciele lewicy jak i prawicy oraz różnych nurtów ekonomii.
W grupie tej znajdują się zarówno zagorzali zwolennicy jak i stanowczy przeciwnicy globalizacji. Ci pierwsi postrzegają to zjawisko zdecydowanie pozytywnie, natomiast krytycy globalizacji dostrzegają w niej głównie negatywy i zagrożenia jakie ze sobą niesie. Wszyscy oni stoją na stanowisku, że globalizacja oznacza nową epokę w dziejach ludzkości. Uznają oni globalizację za główne zjawisko kształtujące współczesne stosunki międzynarodowe. ( Przyjmują, że obecnie gospodarka światowa jest bardziej zintegrowana niż kiedykolwiek wcześniej, chociaż nie do końca zgadzają się co do tego, na ile jest ona rzeczywiście globalna ).
A. Argumenty entuzjastów globalizacji:
- stworzenie nowych potencjalnych możliwości wzrostu efektywności i poprawy poziomu życia na całym świecie, poprzez zapewnienie wszystkim krajom trwałego udziału w korzyściach związanych z uczestnictwem w gospodarce światowej
- zwiększenie rynku dla towarów i usług
- rozszerzenie ofert produktów do wymiany
- większy dostęp do kapitału
- szerszy dostęp do informacji i technologii
- globalizacja wzbogaca producentów o większy rynek, a konsumentom daje szerszy wybór towarów i usług oraz ich niższą cenę
- globalizacja promuje efektywność i wydajność oraz tworzy sprzyjający klimat dla eksportu i inwestycji zagranicznych, co zapewnia trwały wzrost gospodarczy
- globalizacja wpływa na podniesienie ogólnego dobrobytu, gdyż pozwala na wzrost korzyści z tytułu większej specjalizacji międzynarodowej i działania sił konkurencji na rynkach globalnych oraz lepszego wykorzystania ludzi, zasobów surowcowych i kapitału
- globalna gospodarka zapewnia lepszy podział pracy między krajami
- wolny rynek, globalizacja handlu i finansów oraz informacji prowadzą do powstania jednego globalnego rynku i ujednoliconych wzorców kulturowych, co stanowi zagrożenie dla ludzkości i porządku gospodarczego świata
- upadek tradycyjnych wartości, załamanie się solidarności społecznej i standardów opieki społecznej
- ograniczenie roli państwa w realizacji narodowych celów rozwoju
- utrata kontroli nad międzynarodowymi przepływami kapitałowymi, co ma wywoływać poważne kryzysy finansowe w wielu krajach
- niszczenie miejsc pracy oraz osłabienie zdolności państwa w zakresie świadczeń społecznych na rzecz swoich obywateli, spowodowane wzrostem wydajności przez nową konkurencyjność
- wzrost nierówności społecznych w poszczególnych krajach i między krajami
- dalsza marginalizacja grup społecznych i narodów, ponieważ globalizacja stwarza nowe możliwości tylko dla pewnych ludzi, grup i krajów
- spadek realnych płac robotników i utrata bezpieczeństwa pracy
- globalizacja prowadzi do powiększenia się bezrobocia strukturalnego oraz upadku państwa dobrobytu
- zagrożenie dla bezpieczeństwa ekonomicznego spowodowane wyłączeniem z korzyści dużych obszarów świata oraz rosnącą nędzą w krajach rozwijających się
C. Charakterystyka zwolenników globalizacji.
Często są oni zwani „Ludźmi z Davos”. Nazwa ta wzięła się z dorocznego Światowego Forum Ekonomicznego odbywającego się w szwajcarskiej miejscowości o tej nazwie. W miejscu tym zwolennicy globalizacji stanowią zawsze większość, w związku z czym przyjęło się ich właśnie tak określać. Entuzjaści globalizacji idealizują ten proces widząc w nim szczególne dobrodziejstwo. Najczęściej są to zwolennicy doktryny neoliberalnej, orędownicy wolnego handlu i nieskrępowanego żadnymi ograniczeniami rynku, przedsiębiorcy i menadżerowie korporacji wielonarodowych, ludzie związani z globalnymi mediami, wielkimi bankami i organizacjami międzynarodowymi. Powołują się oni na klasyczne np. Ricardo i Adam Smith oraz współczesne teorie ekonomiczne, które podkreślają korzyści wynikające z otwartości gospodarek, handlu międzynarodowego, specjalizacji produkcji, jak najszerszej konkurencji, integracji regionalnej, transferu technologii, wzorców rozwojowych, a także nowoczesnych technik zarządzania. Wskazują oni na negatywny wpływ praktyk protekcjonistycznych na wzrost gospodarczy, na pożytki związane z produkcją nastawioną na eksport, ze swobodnym przepływem wykwalifikowanej siły roboczej. Argumentują także, że globalizacja przysparza nowych miejsc pracy i obniża ceny towarów, że sprzyja niwelowaniu dysproporcji rozwojowych i nierówności społecznych, zarówno w wymiarze krajowym jak i w skali świata. Globalizacja ma także utrudniać żywot dyktatur, natomiast ułatwiać rozwój i upowszechnianie demokracji, m.in. dzięki kształtującej się globalnej sieci telekomunikacyjnej i powstającemu globalnemu społeczeństwu obywatelskiemu. Poza tym za globalizacją przemawia fakt, iż rozwijający się handel i inwestycje zagraniczne oraz gęstniejące współzależności światowe osłabiają polityczne różnice między państwami, zniechęcają do konfliktów oraz inspirują szeroką współpracę. Zwolennicy globalizacji są zgodni co do tego, że im więcej rynku, tym lepiej, im bardziej jest on globalny, tym bardziej skuteczny i twórczy, im mniej państwa, tym szybszy rozwój i ludzie są bardziej wolni. Bardziej umiarkowani zwolennicy globalizacji twierdzą, że jeśli nawet nie jest ona idealnym, najlepszym mechanizmem rozwoju świata, to póki co nikt nie wymyślił lepszego.
D. Charakterystyka przeciwników globalizacji.
Często są oni zwani „Ludźmi z Porto Alegre”. Nazwa ta wzięła się od brazylijskiego miasta o tej nazwie, w którym to w 2001 r. odbył się pierwszy ogólnoświatowy zjazd krytyków negatywnych konsekwencji globalizacji. Nosiło ono nazwę Światowego Forum Społecznego. Wśród przeciwników globalizacji dominują analitycy, przedstawiciele środowisk akademickich, organizacji pozarządowych oraz szeroko rozumianego społeczeństwa obywatelskiego. Wielu ekonomistów wskazuje na nierówne zyski płynące z handlu międzynarodowego oraz globalnego przepływu kapitałów i siły roboczej. Jedni zwracają uwagę na niekorzystne dla krajów rozwijających się „terms of trade”, inni na szkody ekologiczne wywoływane przez wolny handel, jeszcze inni na niezdrową konkurencję taniej siły roboczej i tańszych produktów z biedniejszych państw. Krytykowana jest także koncentracja kapitału, produkcji i handlu w rękach najsilniejszych oraz niekorzystne dla słabszych strategie multinarodowych korporacji i polityka międzynarodowych instytucji finansowych. Istnieje obawa przed zagraniczną konkurencją oraz zagrożenie narodowych kultur przed utratą tożsamości i wykorzenieniem w świecie zdominowanym przez jak to twierdzą ekspansywne wzorce amerykańskie ( twierdzenie prawicowych konserwatystów ). Z globalizacją wiąże się niebezpieczeństwo dla demokracji i społeczeństwa obywatelskiego (liberałowie), pojęcia wspólnego dobra i solidarności społecznej, a wszystko to ma miejsce w warunkach ekspansywnie rozwijającego się rynku światowego ( różne kościoły ). Jeszcze inni twierdzą że globalizacja ma służyć okradaniu biednych dla jeszcze większych zysków bogatych, że jest to spisek wielkiego kapitału przeciwko ludziom pracy ( radykalna lewica ). Radykalna prawica w globalizacji widzi swojego rodzaju monstrum zabijające wolność jednostki, suwerenność państw i niezawisłość narodową.
E. Działalność antyglobalistów.
Zazwyczaj przeprowadzają oni demonstracje tam, gdzie zbierają się i obradują „możni tego świata”. Wybór adresata wystąpień wynika z przekonania, że rządy pojedynczych państw utraciły już kontrolę nad procesami globalnymi. Antyglobaliści obecni są w takich miejscach jak sesje WTO, doroczne spotkania Światowego Forum Ekonomicznego w Davos, szczyty Grupy G-7/8 oraz UE, sesje Banku Światowego i MFW. Ruch antyglobalistów jest niejednolity. Grupuje ludzi o bardzo różnych orientacjach ideowych i politycznych, np. ekologów, feministki, pacyfistów i często jest niekonsekwentny w swoich postulatach i formach działania. Przeciwstawiając się globalizacji, jej przeciwnicy wykorzystują jednocześnie np. globalne techniki przekazu informacji, które służą im do upowszechniania wiedzy o podejmowanych akcjach, przykładem może być chociażby Internet. Pewną niekonsekwencję wywołują takie zachowania antyglobalistów, kiedy to podczas protestu ubrani w markowe dżinsy i obuwie potępianego koncernu Nike, popijają coca-colę i posilają się hamburgerami z dewastowanych przez siebie restauracji McDonalds`a. Należy także pamiętać o tym, iż wśród antyglobalistów są także tacy, którzy odcinają się od ulicznych zajść i prezentują uargumentowaną krytykę, proponując konstruktywne rozwiązania i sensowne programy podczas imprez kulturalnych czy konferencji naukowych. Pierwsza taka konferencja to wspomniane już Światowe Forum Społeczne w Porto Alegre w 2001 r.
Globalsceptycy uważają, że globalizacja jest mitem, a w stopniu integracji gospodarki światowej nie wydarzyło się nic nowego, co upoważniałoby do mówienia o powstaniu nowej ery. Twierdzą, że w ubiegłych wiekach gospodarka była mniej lub bardziej zglobalizowana. , a obecnie nie mamy do czynienia z gospodarką globalną ani z globalną cywilizacją, a raczej z występowaniem różnego rodzaju różnic etnicznych i cywilizacyjnych. Zamiast tego można mówić o dalszej internacjonalizacji ( współpraca między krajami na zasadach równości ) gospodarki światowej, w której nadal dominują stosunki między gospodarkami narodowymi. Na potwierdzenie swojej tezy wskazują na dane statystyczne o przepływie towarów, kapitału i osób pod koniec XIX w., iż niewiele się zmieniło w tych dziedzinach od tamtej pory. Działalność gospodarcza stała się bardziej regionalna niż globalna, o czym mają świadczyć przepływy w ramach tzw. Triady tj.: UE, USA i Japonia. Pogłębienie procesów regionalizacji można traktować jako przeciwwagę dla globalizacji. Odrzucają też twierdzenie globalistów, że nastąpiło ograniczenie siły państwa i jego suwerenności przez globalne rynki i podmioty gospodarcze. Twierdzą też że nie ma podstaw, aby jednoznacznie stwierdzić iż nastąpiło zasadnicze odejście od polityki państwa opiekuńczego.
- globalizacja jest mitem
- można mówić jedynie o występowaniu różnego rodzaju różnic etnicznych i cywilizacyjnych
- ma miejsce dalsza internacjonalizacja gospodarki światowej, w której nadal dominują stosunki między gospodarkami narodowymi
- działalność gospodarcza stała się bardziej regionalna niż globalna, o czym świadczyć mają przepływy w ramach tzw. Triady, tj. Unia Europejska, Stany Zjednoczone i Japonia
- odrzucenie twierdzenia o ograniczeniu siły państwa i jego suwerenności
- stwierdzenie iż brak podstaw aby mówić o zmierzchu polityki państwa opiekuńczego
Przedstawiciele tego kierunku uważają, że współczesna globalizacja zasadniczo różni się od poprzednich, a jej konsekwencje obejmują nie tylko aspekty ekonomiczne, ale też sferę polityki, stosunków społecznych i kulturę. Charakter powiązań i współzależności oraz funkcjonowanie niektórych rynków wskazują na rewolucyjne zmiany, które nigdy wcześniej nie występowały. Wg nich prawie wszystkie kraje, części ich terytorium lub poszczególne segmenty społeczeństwa funkcjonują jako część większej całości globalnego systemu. Przyspieszenie procesów globalizacji jest ich zdaniem wynikiem działania takich czynników jak postęp technologiczny, siły rynkowe, decyzje polityczne rządów, działalność korporacji transnarodowych i ich globalnych strategii. Świat stał się też bardziej powiązany przez globalny rynek mediów i produktów kultury np. sieć CNN. Powoduje to możliwość znacznie szybszego niż dawniej przepływu informacji i przekazywania określonych wzorów oraz stylów życia i konsumpcji. Globalizacja jest główną siłą napędzającą przemiany społeczne, polityczne i ekonomiczne, kształtując nowy porządek świata. Dominującą cechą współczesnej globalizacji są głębokie i wielopłaszczyznowe powiązania między krajami. Procesy globalne przechodzą przez wszystkie kraje, penetrując społeczeństwa i regiony. Skutkiem tego może być podział na zwycięzców i przegranych. Przedstawiciele tego kierunku uważają, że państwo nadal zachowuje ostateczną władzę na swoim terytorium, przy czym istnienie instytucji ponadnarodowych i aktorów globalnych powoduje ograniczone pole manewru przez współczesne państwo. Mimo że nadal jest to państwo suwerenne, to jednak nie w pełni może ono utrzymywać władzę nad wszystkim, co dzieje się na jego terytorium. Odrzucają oni zarówno poglądy globalistów o końcu państwa narodowego, jak też twierdzenia sceptyków o tym, iż nic się nie zmieniło. Mówią o nowej roli i nowych funkcjach państwa w erze globalizacji.
- nie negują istnienia globalizacji
- twierdzą że współczesna globalizacja jest całkowicie nowym i niespotykanym wcześniej zjawiskiem
- globalizacja jest główną siłą napędzającą przemiany społeczne, polityczne i ekonomiczne, kształtując nowy porządek świata
- dominującą cechą współczesnej globalizacji są głębokie i wielopłaszczyznowe powiązania między krajami
- nie negują suwerenności współczesnych państw wskazując jednocześnie na jego ograniczone pole manewru
- wskazują na nową rolę i funkcje państwa w erze globalizacji
1. Francis Fukuyama – amerykański politolog, zdecydowanie entuzjasta i „apostoł”
globalizacji, swoje rozważania na ten temat zawarł w
dziele pt.: „Koniec historii”.
- globalizacja to jedna z najbardziej postępow...
Ferrero