GŁÓWNE DETERMINANTY POLITYKI BENGALSKIEJ W LATACH 1945-1947
ZAKRES TEMATYCZNY : Celem niniejszej pracy jest próba sformułowania stanowiska w spornych kwestiach dotyczących podstawowych problemów „wielkiej polityki” w brytyjskim Bengalu w okresie , którego początek wyznacza zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej , stawiające na porządku dziennym kwestię niepodległości Indii , a koniec – podział (Partition) subkontynentu , dzielący min. Bengal między Indie a Pakistan. Podstawowe pytania badawcze brzmią :
1) Na ile realny był plan zachowania jedności Bengalu w ramach odrębnego od Indii i Pakistanu tworu państwowego , przewidywany we wczesnych projektach brytyjskich , a w samym Bengalu będący tematem tzw. porozumienia Suhrawardy-Bose? Jakie warstwy społeczne i siły polityczne w poszczególnych grupach religijnych popierały podział , a jakie były mu przeciwne? (badania Joyi Chatterji przynoszą dane statystyczne na ten temat dotyczące hinduistów , które warto byłoby zestawić z danymi nt. muzułmanów). O ile postawa Partii Kongresu została dość dokładnie przeanalizowana w pracy tej samej autorki , nie najlepiej opracowano temat stanowiska kierownictwa Ligi Muzułmańskiej (przedmiotem kontrowersji jest zwłaszcza postawa Muhammada Alego Jinnaha). Zaznaczyć należy , że ten ostatni temat zbadać można na podstawie źródeł rzadko lub wcale dotąd wykorzystywanych w badaniach , jak np. pamiętnik Husseina Shaheeda Suhrawardego (ostatni muzułmański premier Bengalu) , korespondencja Jinnaha wydawana sukcesywnie przez Oxford University Press , a także potężne zespoły archiwalne : tzw. Freedom Movement Archives , zawierająca min. oficjalną korespondencję bengalskiej Ligi z ośrodkiem centralnym , oraz Shamsul Hasan Archive , udostępniony historykom w 2006 r. zbiór prywatnej korespondencji jednego z najbliższych współpracowników Jinnaha , który w omawianym okresie przebywał w Bengalu. Zespoły te znajdują się w bibliotekach pakistańskich i bezpośrednia z nimi praca może być trudna (choć nie jest to niemożliwe) , niewykluczone , że ich kopie znajdują się w którejś z brytyjskich bibliotek. Owocne byłoby również prześledzenie ewolucji stanowiska Gandhiego , który przez pewien czas opowiadał się za niepodległością Bengalu i był zaprzyjaźniony z Suhrawardym.
2) Jak odnosił się do planów niepodległości i podziału Bengalu aktywny tam w 1946 r. oddolny , częściowo inspirowany przez komunistów ruch podziału gruntów (tzw. Tebhaga)? Na ile istotny był w politycznych sporach tego okresu wątek ustrojowy? Czy zapaść ruchu pod koniec roku 1946 wiązała się z zajęciem przez chłopów jakiegoś konkretnego stanowiska w sprawie niepodległościowej? Jaka była geografia protestów i na ile można je wiązać z konfliktem hindusko – muzułmańskim? Z drugiej strony – na ile protesty te wpłynęły na postawę elit wiejskich , które (jak pokazała Chatterji) wsparły dążące do podziału państwa inicjatywy wielkomiejskich elit na skalę niemającą precedensu w nowożytnej historii Bengalu?
W tym wypadku badania archiwalne niewiele mogą wnieść , może z wyjątkiem źródeł rządowych w West Bengal State Archives. Wynika to ze specyfiki ruchu niewytwarzającego zbyt licznych źródeł pisanych , dającego się więc badać głównie przez oral history , w tym zatem wypadku – za pośrednictwem opracowań książkowych , w których zresztą można znaleźć liczne wywiady z bojownikami Tebhagi. Jednolitego opracowania ustaleń tych badań brak z wyjątkiem dość już leciwej pracy Sunila Sena Agrarian Struggle in Bengal 1946-47 , New Delhi 1972.
3) Jakie miejsce zajmował Bengal w polityce brytyjskiej? Czy wobec próby stworzenia w ramach podziału subkontynentu niepodległego państwa Bengalu – Asamu istnieją podstawy do uznania , że Londyn traktował te terytoria inaczej niż resztę Indii , a jeśli tak , to z jakiego powodu (chęć osłabienia przyszłego państwa indyjskiego , świadomość przemieszania religijnego Bengalu).
4) Jak swoje dążenia do podziału lub utrzymania jedności Bengalu tłumaczyły poszczególne grupy elit politycznych (to one nadawały w tej kwestii ton). Czy podjęto próbę „skonstruowania” odrębnej tożsamości etniczno-narodowej dla społeczności muzułmańskiej i hinduistycznej na gruncie historycznym czy symbolicznym , czy kładziono nacisk przede wszystkim na odrębność od tej drugiej strony i wskazanie w niej wroga?
5) W jaki sposób i za sprawą jakich grup nacisku ewoluowało stanowisko Ligi Muzułmańskiej odnośnie miejsca Bengalu na subkontynencie indyjskim po dekolonizacji?
ŹRÓDŁA
1) Archiwalia. Ogólnie rzecz biorąc , większość z nich znajduje się w czterech zespołach uszeregowanych od najważniejszego :
a) Londyńska Oriental and India Office Collections w ramach National Archives – wszelkiego rodzaju źródła wytworzone przez urzędników brytyjskich , ich korespondencja z metropolią , pomiędzy sobą oraz z prominentnymi Indusami. Zbiory te uzupełniają dostępne w Internecie protokoły posiedzeń gabinetu (CAB) oraz Izby Gmin (tzw. HANSARD).
b) Nehru Memorial Museum and Library w New Delhi , gdzie zebrano wszelkie możliwe dokumenty związane z działaczami Partii Kongresu , a także materiały wytworzone lub nabyte przez lokalne oddziały tej partii.
c) National Archives of Pakistan w Islamabadzie , gdzie zebrano podobne materiały dotyczące Ligi Muzułmańskiej i jej wybitnych członków. Należy zaznaczyć , że są to najmniej wykorzystane w literaturze przedmiotu (i w najmniejszym stopniu wydane drukiem) materiały , należy więc dążyć do jak najszerszego ich wykorzystania mimo możliwych trudności w tym zakresie (nie chodzi tu o dostęp do samych archiwów , bo ten nie przedstawia trudności , pewnym problemem może się natomiast okazać wjazd do samego Pakistanu). Niewykluczone , że część tych materiałów znajduje się w którymś z dwóch powyższych zespołów , choć ich katalogi internetowe tego nie potwierdzają.
d) Zaskakująco mało interesujących źródeł zachowało się w zbiorach West Bengal State Archives w Kalkucie – głównie są to poufne raporty dla ówczesnego rządu bengalskiego , w niewielkim tylko stopniu – sądząc z pojawiających się w opracowaniach cytatów z nich – przydatne dla omawianego tematu.
2) Źródła drukowane.
Klasyczny zbiór korespondencji wicekrólów z gubernatorami i Londynem The Transfer of Power (ed. Nicholas Mansergh) oszczędzić może części kwerendy archiwalnej. Znakomitym źródłem do dziejów ówczesnych walk politycznych są odpowiednie tomy Bengal Legislative Assembly Debates. Po licznych głównych aktorach ówczesnej sceny politycznej pozostały pamiętniki , wspomnienia bądź biografie autorstwa ich współpracowników.
3) Gazety. Przede wszystkim podstawowe (anglojęzyczne) pisma bengalskie : Amrita Bazar Patrika i The Statesman , reprezentujące odpowiednio umiarkowaną prawicę hinduistyczną i liberalne centrum.
Kwestia językowa :
Piszący te słowa nie zna bengali. Po angielsku są wszystkie (to jasne) źródła wytworzone przez Brytyjczyków , niemal wszystkie źródła związane z oboma głównymi partiami Indii Brytyjskich i większość ówczesnych bengalskich gazet. Wyłącznie w bengali wydawano wówczas głównie część ulotek i broszur , mniej ważne pisma oraz dzieła literackie. Gorzej wygląda sytuacja ze źródłami późniejszymi , to znaczy np. wspomnieniami z omawianego okresu. Te wydawane w Indiach są na ogół tłumaczone na angielski bądź wręcz pisane w tym języku , natomiast rzadko dzieje się tak z tymi pochodzącymi z Bangladeszu. Należy jednak zaznaczyć , że te ostatnie to głównie dzieła młodszego pokolenia polityków muzułmańskich , które w czasach podziału Indii odgrywało jeszcze rolę drugorzędną , a prawdziwe kariery zrobili dopiero w niepodległym Bangladeszu , gdzie bengali zastąpił angielski. Najwięcej istotnych informacji , których wykorzystanie utrudni bariera językowa , zawierać mogą opracowania z czasów Bangladeszu , dotyczące takich kwestii , jak ruch Tebhaga czy działalność polityków pokroju Ahmeda Bhashaniego bądź Tajuddina Ahmada.
Wstępny plan pracy :
1) Polityczne i społeczne realia Bengalu przedwojennego.
2) Kwestia bengalska w Rezolucji Lahorskiej (1940) i kolejnych rokowaniach.
3) Polityczne i społeczne przemiany Bengalu w czasie wojny.
4) Sprawa bengalska w polityce gabinetu Attleego w pierwszym roku urzędowania
5) Wybory do parlamentu bengalskiego w 1946 r. i ich skutki
6) „Direct Action Day” – rzeź kalkucka : okoliczności , przebieg , konsekwencje
7) Eskalacja walk : masakra w Noakhali i inne rozruchy antymuzułmańskie
8) O zjednoczony Bengal : porozumienie Suhrawardy – Bose i reakcje na nie.
9) Ruch Tebhaga : przyczyny , osiągnięcia , reakcja władz , postawa wobec problemu niepodległościowego.
10) Ostatni etap negocjacji brytyjsko – indyjskich w sprawie bengalskiej.
11) Delimitacja granicy. Misja Radcliffe’a.
12) Ku przepaści. Głosowania i referenda w kwestii podziału Bengalu.
13) Podsumowanie. Czy Bengal mógł uniknąć rozczłonkowania?
Wirydarz