Janusz Pajewski, Historia powszechna 1871 – 1918.
1871 – 1914
Rozdział pierwszy: Stosunki ludnościowe.
Przyczyny wzrostu ludności: + postęp medycyny i higieny + wzrost oświaty + rozwój przemysłu i zwiększone z tym zapotrzebowanie rąk do pracy.
We wzrostem ludności w latach 1871 – 1914 wiąże się emigracja ze wsi do miast, oraz z regionów przeludnionych do innych części świata.
Skutkiem wyżu demograficznego był wzrost liczby miast, w Europie pojawiły się nowe, milionowe metropolie (z okresu dawniejszego był to Paryż, Londyn, Berlin, Nowy Jork) jak Rio de Janeiro, Buenos Aires, Bombaj, Kalkuta, Pekin, Tokio, Osaka.
Do 1914 wywędrowało z Europy 34 mln ludzi, z czego 25 mln osiedliło się w krajach zamorskich. Głównymi krajami wychodźstwa była Wielka Brytania i Niemcy. Pod koniec XIX wieku ruch emigracyjny uległ jednak zahamowaniu. W Niemczech i Francji zaczęło się zjawisko odwrotne, czyli napływ obcych robotników do tych krajów. Od końca XIX wieku główne kraje wychodźstwa to państwa rolnicze Europy Środkowej, Południowej i Wschodniej. Ze wszystkich krajów największe liczby wychodźców ściągały Stany Zjednoczone. Do 1900 przybyło tam 14 mln cudzoziemców.
Rozdział drugi: Życie gospodarcze. Imperializm.
Główne wynalazki końca XIX wieku: + 1876 – Aleksander Bell wynalazł telefon + 1879 - Thomas Edison buduje żarówkę + 1884 – Charles Parsons buduje turbinę parową + Karl Benz i Gottlieb Daimler skonstruowali silnik spalinowy w 1885 + 1895 – bracia August i Louis Lumiere opatentowali aparat do wykonywania i wyświetlania zdjęć ruchomych + 1893 – Rudolf Diesel skonstruował wysokoprężny silnik spalinowy.
W tym czasie wzrosła też liczba linii kolejowych. Krajami o największej gęstości kolei były Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Belgia i zachodnie prowincje Niemiec. W okresie późniejszym koleje zaczęły przechodzić z rąk prywatnych do sektora państwowego, wyjątkiem pozostawały tutaj Stany Zjednoczone.
W żegludze istniały wielkie spółki okrętowe, często porozumiewały się ze sobą i przejmowały całą niemal komunikację morską.
Wielkie inwestycje transportowe: + 1869 – otwarcie Kanału Sueskiego, w tym samym roku powstała w Ameryce pierwsza kolej transkontynentalna + 1902 – zakończenie budowy kolei transsyberyjskiej + 1914 – otwarcie Kanału Panamskiego.
Żegluga powietrzna nie odgrywała w tamtym czasie żadnego znaczenia. W 1884 bracia Renard zbudowali balon kierowany. W 1903 bracia Wright dokonali pierwszego przelotu samolotu.
W gospodarce najważniejszym surowcem był węgiel. Do 1898 pierwszeństwo w jego wydobyciu należało do Wielkiej Brytanii, ale od tego roku na czoło wybiły się Stany Zjednoczone. Drugim ważnym surowcem była ropa naftowa.
Największymi dostawcami płodów rolnych były Stany Zjednoczone, Kanada i Argentyna oraz Rosja.
W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku w gospodarce dochodzi do znamiennych przemian. Większe przedsiębiorstwa zaczynają wchłaniać te mniejsze. Powoli też duże przedsiębiorstwa zaczynają współpracować ze sobą.
Takie formy prawno-ustrojowych koncentracji to: + kartele, które dzielą rynek zbytu + syndykaty, czyli zjednoczenia dla wspólnej sprzedaży towarów bądź kupna surowców + trusty, to pełne zjednoczenie własności przedsiębiorstw + koncerny, które wiązały poszczególne przedsiębiorstwa na podstawie wspólnej finansowej zależności od grupy kapitalistów.
Te wszystkie zjednoczenia przedsiębiorstw nazywane były monopolami. Są one często zrzeszeniami międzynarodowymi. W 1907 powstał monopol w dziedzinie elektryczności, pomiędzy AEG (Niemcy) a GEC (Stany Zjednoczone) co do rozgraniczenia stref zbytu obu przedsiębiorstw.
Dla polityki międzynarodowej ważna jest kwestia umieszczanych kapitałów w poszczególnych krajach.
Kierunki umieszczania kapitałów: + Wielka Brytania kierowała prawie połowę do brytyjskich posiadłości zamorskich, pozostała część to przede wszystkim Stany Zjednoczone + Francja dużą część kapitału umieszczała w Rosji + Niemcy swój kapitał umieszczali we własnych koloniach i Europie, głównie w Austro-Węgrach.
Kapitaliści wysoko rozwiniętych krajów domagali się aby ich rządy rozszerzały ekspansję kolonialną i chroniły rodzimy przemysł przed konkurencją zagraniczną. Stąd powrócono do protekcjonizmu, tylko Wielka Brytania, Belgia i Holandia nie przyjęły systemu celnego. Rosja zrobiła to w 1877, Niemcy w 1879, Francja w 1881.
Omawiany okres to lata zwyżek, ale też następujących kryzysów. W 1873 okres depresji wystąpił najpierw w Austrii, Niemczech i Stanach Zjednoczonych, a potem ogarnął inne kraje i trwał do 1895. Potem aż do 1929 trwał czas dobrej koniunktury.
Rozdział trzeci: Życie polityczne.
Rozwój gospodarczy pomniejszał wszędzie znaczenie szlachty.
W Europie w 1910 poza Francją, Szwajcarią i Portugalią wszędzie panowały monarchie. Dzielimy je na absolutne, konstytucyjne i parlamentarne.
System polityczny Wielkiej Brytanii: + była monarchią parlamentarną + parlament ma władzę ustawodawczą + rząd mianowany był przez króla, ale był powoływany z woli parlamentu + miała ona system dwupartyjny, składał się on z konserwatystów i liberałów.
Ważnym czynnikiem życia politycznego było wprowadzanie powszechnego głosowania. We Francji zostało ono ogłoszone w 1848, w Związku Północnoniemieckim w 1867, w cesarstwie niemieckim w 1871.
System polityczny Stanów Zjednoczonych: + rządził prezydent + kongres miał tylko funkcje kontrolne.
W omawianym okresie zanikły elitarne kluby polityczne grupujące małe liczby ludzi, zaczęły powstawać stronnictwa masowe.
Rozdział czwarty: Kolonializm.
W drugiej połowie XIX wieku obserwuje się wyścig kolonialny. Przyczynę tego ruchu trzeba upatrywać w kapitalizmie.
Kolonie były potrzebne państwom jako: + źródła surowców, przykłady: do wojny secesyjnej głównym dostawcą bawełny były Stany Zjednoczone, jednak gdy wojna przerwała dostawy dla angielskich fabryk, Wielka Brytania zaczęła zakładać własną produkcję bawełny w Indiach i później w Egipcie, wynalezienie motoru spowodowało wyścig za złożami nafty + rynki zbytu, przykłady: do kolonii wywożono towar najgorszy i z brakami, nie nadający się do sprzedaży w Europie + wywóz kapitałów, przykłady: kapitał szukał taniej siły roboczej i bogactw naturalnych, poza tym intratne były pożyczki krajom afrykańskim czy południowoamerykańskim + bazy wojskowe, przykłady: wiele kolonii brytyjskich miało wymiar strategiczny, jak Malta, Cypr, Singapur.
Program kolonialny wychodził z założenia, że posiadanie kolonii podniesie zamożność metropolii.
Rozdział piąty: Kwestia robotnicza.
Powstanie pierwszych partii robotniczych: + Niemcy – 1863 + Dania – 1878 + Francja 1879-1880 + Belgia 1885 + Norwegia 1887 + Austria 1888 + Szwecja 1889 + Włochy 1892 + Wielka Brytania 1893 + Rosja 1875, od 1883 istniała tam organizacja marksistowska Wyzwolenie Pracy.
W ruchu robotniczym znaczną rolę odgrywały związki zawodowe. Zostały one zalegalizowane: + Belgia – 1866 + Austria 1870 + Wielka Brytania 1870-1876 + Hiszpania 1881 + Francja 1884 + Niemcy 1890 + Rosja 1906.
Naczelne miejsce w ruchu robotniczym zajmowała socjaldemokracja niemiecka. Podstawę teoretyczną działalności partii robotniczych dały prace Marksa i Engelsa, szczególnie „Manifest komunistyczny” z 1848. W 1867 wydał też Marks pierwszy tom „Kapitału”, drugi tom wyszedł w 1885, a trzeci w 1894.
Marks i Engels rozwinęli teorię walki klas. Polegała ona na: + pojęciu klas, które związane jest z określonymi fazami rozwoju produkcji + walka klas prowadzi nieuchronnie do dyktatury proletariatu + owa dyktatura jest przejściem do zniesienia wszelkich klas i do społeczeństwa bezklasowego. Kolejno według teorii walki klas władzę mieli sprawować: właściciele niewolników, feudałowie, burżuazja.
Na gruncie ruchu marksistowskiego wyrósł kierunek zwany reformizmem. Był on prawym, oportunistycznym skrzydłem partii socjalistycznych. Zamiast walki rewolucyjnej, jaką zapowiadał marksizm, kierunek ten domagał się reform społecznych i widział możliwość przejścia do socjalizmu drogą ewolucji.
W 1899 we Francji do rządu burżuazyjnego wszedł jako minister handlu socjalista, Aleksander Millerand. Tym samym otworzył nową epokę w życiu politycznym, tj. współpracę w zarządzaniu państwem burżuazyjnym między klasami panującymi a klasą robotniczą. Nazwane to zostało millerandyzmem.
Istniał także kierunek rewizjonistyczny, który filozofii marksistowskiej przeciwstawiali neokantyzm. Głównym wyrazicielem rewizjonizmu był Eduard Bernstein. Dowodził on, że teza o nieuchronnym załamaniu się kapitalizmu nie znalazła potwierdzenia. Przejście do socjalizmu, według niego, miało dokonać się na drodze dekoncentracji przemysłu i w drodze reform organicznych, które wymagają czasu.
Na tle sporu marksistów z rewizjonistami powstał kierunek zwany centryzmem. Ograniczał on rolę marksizmu do pola ekonomicznego. Główną rolę wśród centrystów zajmował Karl Kautsky i Victor Adler.
Przeciwnikami marksizmu w ruchu robotniczym był także anarchizm. U jego podłoża leżała teza, że źródłem wszelkiego zła jest państwo i wywierany przez nie przymus. Nazwę swoją wziął z książki Pierre Proudhona „Co to jest własność”. Pośród anarchistów występowały dwie tendencje: + indywidualistów, którzy chcieli odrzucić wszelką organizację społeczną + anarchistów-kolektywistów, dążących do utworzenia społeczeństwa współdziałającego na zasadzie dobrowolnego porozumienia. Jego teoretykiem był Michał Bakunin i Piotr Kropotkin. Siłę, która miała obalić panujący system był według nich chłop, a nie robotnik. Nowy ustrój miał polegać na łączeniu się jednostek w grupy wytwórcze, te zaś w większe federacje.
Kropotkin w książce „Pomoc wzajemna” wykazywał, że pomoc taka jest charakterystyczna nie tylko dla ludzi kulturalnych i barbarzyńców, ale także dla zwierząt. Przez to stał się on głównym wyrazicielem anarcho-komunizmu.
Wśród anarchistów byli także zwolennicy terroru indywidualnego, tzw. propagandy czynu.
Przeciwko anarchistom występowały partie socjalistyczne. Bakunin wraz ze swymi zwolennikami został wykluczony z I Międzynarodówki.
Kontynuacją anarchizmu był anarchosyndykalizm, który największe wpływy zdobył we Francji. Największą rolę przypisywali oni związkom zawodowym, inaczej syndykatom. Nowemu społeczeństwu przewodzić miała federacja związków zawodowych. Na przełomie stuleci w Europie Zachodniej i Środkowej przeważał reformizm, a w krajach romańskich Europy Południowej dużymi wpływami cieszył się anarchizm.
Rozdział szósty: II Międzynarodówka.
W 1876 została rozwiązana I Międzynarodówka. W 1889 otworzyły swe obrady w Paryżu, w tym samym dniu, jednocześnie dwa międzynarodowe kongresy robotnicze. Pierwszy był zwołany przez marksistów, drugi przez possybilistów. Z uchwał tego pierwszego wyłoniła się II Międzynarodówka. Najwybitniejsi spośród jego uczestników to Edouard Vaillant, Jules Guesde, Paul Lafargue, Wilhelm Liebknecht, August Bebel, Jerzy Plechanow i Piotr Ławrow.
Podjęto na nim decyzję o świętowaniu dnia 1 maja. Po raz pierwszy obchody tej uroczystości miały miejsce w 1890. Mimo, że kongres paryski nie powziął oficjalnej uchwały o powołaniu II Międzynarodówki, to w praktyce od tego zaczęła swoją działalność.
W następnych latach odbywały się zjazdy II Międzynarodówki: + 1889 – Paryż + 1891 Bruksela + 1893 Zurych (konieczność walki o powszechne głosowanie) + 1896 Londyn (żądał zniesienia stałych armii) + 1900 Paryż (głosił, że wstąpienie socjalisty do rządu burżuazyjnego jest kwestią taktyczną, powołano Międzynarodowe Biuro Socjalistyczne z siedzibą w Brukseli, miał on zadania informacyjne) + 1904 Amsterdam (sprawa współpracy partii socjalistycznych z burżuazyjnymi) + 1907 Sttutgart (kwestia wojny, podkreślono, że proletariat powinien występować przeciwko wojnom, a jeżeli takie wybuchną to powinien wykorzystywać je dla swoich celów, aby przyspieszyć upadek kapitalizmu) + 1910 Kopenhaga + 1912 Bazylea.
Rozdział siódmy: Burżuazja wobec kwestii robotniczej.
Próbę rozwiązania kwestii społecznej dał socjalizm z katedry. Jego zwolennikami był Lujo Brentano, Gustaw Schmoller i Adolf Wagner. W 1872 założyli oni Stowarzyszenie dla Polityki Socjalnej. Podstawą socjalizmu z katedry było takie ulepszenie ustroju kapitalistycznego, aby nie trzeba było go obalać.
Innym kierunkiem był solidaryzm. Jego przedstawicielem był Leon Bourgeois. Głosił on, że masy pracujące cierpią najsrożej, jeżeli bieg interesów jest w zastoju i kapitał nie przynosi procentu. Wskazywano tym samym na zbieżność interesów klasy posiadającej i mas pracujących.
W praktyce stosowano różne środki rozwiązania kwestii robotniczej. Było to wprowadzanie ochrony dzieci i kobiet, ubezpieczenia, skracanie dnia pracy. Pierwsze ministerstwo pracy zostało założone w Belgii w 1895, następnie w Stanach Zjednoczonych. W wielu państwach zaczęto też zawierać umowy zbiorowe, wtedy o lepsze warunki pracy mogły walczyć związki zawodowe. Najważniejsze osiągnięcia w tym zakresie osiągnięto w cesarstwie niemieckim, gdzie istniała silna i zorganizowana klasa robotnicza, oraz w Australii i Nowej Zelandii, gdzie brakowało rąk do pracy.
Rozdział ósmy: Kwestia narodowa i nacjonalizm.
W końcu XIX wieku pojawił się kierunek zwany nacjonalizmem. Nie Był on patriotyzmem, ale ideologią, która uważa za najwyższe i ostateczne kryterium własnego narodu. System protekcjonizmu i wysokich barier celnych zwany jest nacjonalizmem gospodarczym.
Zwyrodniałym przejawem nacjonalizmu jest rasizm, klasyfikuje on narody według cech fizycznych i umysłowych. Najwybitniejszym głosicielem rasizmu był Joseph de Gobineau i Houston Chamberlain. Jednakże w XIX wieku rasizm nie miał większego znaczenia.
Rozdział dziewiąty: Kwestia żydowska i syjonizm.
Ostatnie dziesięciolecia XIX wieku zrodziły nowoczesny antysemityzm. Miał on obok tradycyjnych uprzedzeń także podłoże gospodarcze.
W 1881 wyszła anonimowo w Berlinie broszura „Samowyzwolenie”. Głoszono w niej terytorializm, czyli emigrację Żydów z krajów gdzie są prześladowani do kraju, który mógłby stać się ich siedzibą narodową. W 1896 ukazała się książka Teodora Herzla „Państwo żydowskie”, głosił we niej, że należy uzyskać przyznanie Żydom prawa do Palestyny, a następnie przeprowadzić szeroką akcję przesiedleńczą. Był to program syjonizmu, przyjęty przez kongres żydowski w Bazylei w 1897.
Inne kierunki narodowo-żydowskie to: + syjonizm duchowy, którego wyrazicielem był Uszer Gincberg, głosił on, że Palestyna jest ośrodkiem duchowym Żydów + autonomizm, który dążył do autonomii kulturalnej, językowej i szkolnej w krajach zamieszkanych przez Żydów, głównym ideologiem tego kierunku był Szymon Dubnow.
Na początku XX wieku rząd brytyjski ofiarował kolonię angielską Ugandę w Afryce Wschodniej jako teren masowej kolonizacji Żydów. W 1917 sekretarz stanu Balfour w imieniu rządu brytyjskiego wystosował pismo zwane Deklaracją Balfoura. W piśmie tym zapowiadał utworzenie w Palestynie siedziby narodowej Żydów. Po pierwszej wojnie światowej utworzono w Palestynie terytorium mandatowe Ligi Narodów i oddano je Wielkiej Brytanii.
Rozdział dziesiąty: Europa w okresie przewagi niemieckiej.
10 maja 1871 stanął we Frankfurcie nad Menem pokój kończący wojnę francusko-niemiecką. Poddana Francja oddała Niemcom Alzację i wschodnią Lotaryngię, oraz zobowiązała się zapłacić kontrybucję w wysokości 5 miliardów franków w złocie.
Niemcy odtąd dążyły do utrzymania dobrej koniunktury politycznej, tak aby nie walczyć na dwa fronty, tj. przeciwko Francji i Rosji. Jednak dopiero w 1873 podpisano tajną konwencję pomiędzy Niemcami a Rosją oraz pomiędzy Rosją a Austrią, gdzie przyłączył się cesarz niemiecki. W 1875 wybuchł tzw. alarm wojenny, spowodowany uchwaleniem przez francuskie Zgromadzenie Narodowe reformy wojskowej polegającej na wprowadzeniu czwartych batalionów, powodowały one lepsze przygotowanie kadry oficerskiej i szybszą mobilizację. Niemcy zaczęły grozić wojną, ale zostały powstrzymane przez noty brytyjskie i rosyjskie mówiące o zachowaniu pokoju w Europie. Była to pierwsza skaza na sojuszu trzech cesarzy.
Sprawa wschodnia: + 1875 – powstanie w tureckiej prowincji Hercegowinie + 1876 – powstanie w Bułgarii, w tym roku doszły pogłoski o krwawych represjach tureckich i Serbia oraz Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turcji + Rosja chciała zaatakować Turcję, ale bała się Austrii, upewniając się, że Niemcy nie pomogą jej w wypadku wojny z Austrią, w 1877 podpisała z Austrią konwencję, na mocy której Austria przyrzekła neutralność w wypadku wojny turecko-rosyjskiej, w zamian za to Rosja zgodziła się na zajęcie przez Austrię Bośni i Hercegowiny + po tym ustalono też współdziałanie z Rumunią.
Wojna rosyjsko-turecka: + kwiecień 1877 wypowiedzenie wojny Turcji + z Rosjanami współdziałała Rumunia i powstańcy bułgarscy + styczeń 1878 Rosja zajmuje Adrianopol, droga do Stambułu jest wolna, na to mocarstwa europejskie nie mogły się zgodzić + 3 marca 1878 – po groźbie rządu brytyjskiego podpisano w San Stefano pokój wstępny.
Postanowienia pokoju w San Stefano: + utworzenie Księstwa Bułgarii + Rumunia otrzymuje Dobrudżę, w zamian oddaje część Besarabii + powiększono także Serbię i Czarnogórę + tym samym europejskie posiadłości tureckie zostały rozdzielone + ponadto Turcja oddawała Rosji Ardahan, Batum i Kars na Kaukazie.
Szybko przeciwko temu pokojowi wystąpiła Wielka Brytania i Austria. Widziały one w nim zachwianie równowagi europejskiej. Rosja zdecydowała się więc na zwołanie kongresu do Berlina.
Kongres berliński: + obrady toczyły się pod przewodnictwem Bismarcka od 13 czerwca do 13 lipca 1878 + utworzono Księstwo Bułgarii, w lennej zależności od Turcji + powstała autonomiczna Rumelia Wschodnia, która leżała w Turcji + zmniejszono nabytki Serbii i Czarnogóry + europejskie posiadłości tureckie nie były już rozdzielone + Rumunia, Serbia i Czarnogóra uzyskały zupełną niezależność od Turcji, czego wyrazem było przyjęcie w 1881 przez Rumunię tytułu królestwa, a przez Serbię w 1882 + Bośnia i Hercegowina została tymczasowo przyznana Austro-Węgrom.
W wyniku tego kongresu Wielka Brytania otrzymała od Turcji Cypr, chociaż nominalnie do 1914 władcą tej wyspy pozostawał sułtan. Kongres berliński załamał ostatecznie sojusz trzech cesarzy.
W 1879 rozpoczęły się negocjacje pomiędzy Niemcami a Austro-Węgrami (prowadził je z tej strony Juliusz Andrassy). Ostatecznie taki sojusz został podpisany w Wiedniu 7 października 1879, był on skierowany przeciwko Rosji. Obowiązywał on właściwie do 1918.
W 1881 podpisano też traktat trójcesarski, gdzie w razie wojny sojusznicy obiecali sobie neutralność.
W 1882 Dwuprzymierze (z 1879) zostało rozszerzone na Włochy. Były one rozczarowane postawą Francji, która w 1881 ogłosiła protektorat nad Tunezją. W 1883 podpisano w Wiedniu traktat austriacko-rumuński, do którego przyłączyły się Niemcy.
Trzech cesarzy poróżniły koleje bułgarskie. Rosja chciała, aby biegły one w kierunku północ-południe, ale Austria chciała ich w kierunku wschód-zachód (względy strategiczne obu państw). Poza tym w 1887 stanęła sprawa następstwa tronu w Bułgarii (był to kryzys bułgarski) , ponieważ książę Bułgarii Aleksander Battenberg abdykował z powodu zatargu z Rosją. W 1887 księciem Bułgarii został Ferdynand sasko-kobursko-gotajski, poddany austriacki. Tym samym umowne rozgraniczenie strefy rosyjskiej i austriackiej zostało naruszone. Niemcy w tym czasie poparły Ro...
butolino