Obciążenia psychofizyczne w zawodzie nauczyciela
i ich wpływ na zdrowie
Ekspertyza opracowana pod kierunkiem
prof. dr hab. med. Marioli Śliwińskiej-Kowalskiej
Zespół opracowujący:
prof. dr hab. med. Mariola Śliwińska-Kowalska - laryngolog, audiolog - Kierownik Centrum Profilaktyki i Leczenia Zaburzeń Głosu i Słuchu
dr n. hum. Jacek Pyżalski - pedagog
dr n. med. Ewa Niebudek-Bogusz - foniatra
dr Dorota Merecz - psycholog
Łódź 2004
Wprowadzenie
Praca w niektórych zawodach niesie ze sobą znaczne obciążenia psychofizyczne wpływając na systemy regulacyjne osób ją wykonujących, co przekłada się ujemnie na jakość ich życia i zdrowie oraz jakość świadczonej przez nie pracy. Niniejsze opracowanie ma na celu odpowiedzieć na pytanie czy grupę zawodową nauczycieli można zaliczyć do grupy zawodów, w których występują zwiększone obciążenia psychofizyczne, a jeśli tak, jakie mogą być ich konsekwencje.
Zwiększone obciążenia psychofizyczne i niekorzystne zjawiska zdrowotne z tym związane w szczególnym stopniu dotyczą grupy zawodów zwanych zawodami pomocowymi (helping proffesions). Ich odmienność wynika z faktu, że istotą świadczonej pracy jest pomaganie innym osobom (podopiecznym) i związana z tym konieczność ciągłej komunikacji. Dochodzi do tego specyficzny rodzaj odpowiedzialności związany zarówno z własnymi standardami, jak i wysokimi oczekiwaniami społecznymi wobec osób wykonujących zawody pomocowe. Realizacja zadań pracowniczych osoby wykonującej zawód pomocowy wymaga zaangażowania całej osobowości jednostki jako narzędzia działania (Golińska i Świętochowski, 1998).
Nauczyciele, jako grupa zawodowa, wymieniani są w literaturze przedmiotu jako jedna z podstawowych grup zaliczanych do zawodów pomocowych, obok takich profesji jak psychoterapeuci, lekarze, czy pracownicy socjalni. Szczególne zainteresowanie badaczy tą grupą zawodową wynika z faktu, iż negatywne konsekwencje obciążeń występujących w środowisku pracy pedagoga przekładają się nie tylko na jego indywidualną jakość życia i zdrowie, ale także pośrednio na podopiecznych (uczniów, wychowanków).
Dla realizacji postawionego celu ekspertyza podzielona jest na 3 bloki tematyczne:
III. III. Konsekwencje społeczne obciążeń psychospołecznych i fizycznych nauczycieli (w tym obniżona jakość pracy, zaniżona satysfakcja podopiecznych, koszty związane z uznaniem choroby zawodowej, absencja chorobowa itp.)
I. Obciążenia psychospołeczne i fizyczne występujące w środowisku pracy nauczyciela
Obciążenia występujące w zawodzie nauczyciela można podzielić na obciążenia psychospołeczne i fizyczne (często nazywane łącznie obciążeniami psychofizycznymi). Pierwsze z nich wynikają z przewlekłego działania czynników stresogennych omówionych szczegółowo poniżej. Druga grupa obciążeń związana jest ze złymi warunkami pracy, w tym m.in. nadmiernym obciążeniem głosowym nauczycieli. Należy przy tym zauważyć, że skutków obu rodzajów obciążeń nie można rozpatrywać oddzielnie, ponieważ zachodzą między nimi interakcje. I tak przykładowo rozwojowi choroby zawodowej narządu głosu u nauczyciela w równej mierze sprzyja nadmierny wysiłek głosowy, jak i stres w miejscu pracy.
Wyniki wielu badań empirycznych pozwalają na zaliczenie zawodu nauczyciela do „profesji o wysokim poziomie stresu” (Needle i wsp., 1980). Badania porównawcze wykazały, że poziom stresu doświadczanego przez pedagogów ma podobne natężenie, jak stres występujący w takich grupach zawodowych, jak kontrolerzy lotów czy lekarze (Travers i Cooper, 1993). Korespondują z tymi wynikami, cytowane przez Żłobickiego (1999), badania szwedzkie, na podstawie których nauczyciele zaliczeni zostali do grup zawodowych o największym poziomie stresu, ze względu na występowanie w tej profesji ¼ wszystkich najsilniejszych napięć psychicznych. Podobnie wyglądają wyniki badań polskich. Znaczna większość (84,5%) nauczycieli (n=200) zbadanych przez Przybyłę (Przybyła, 1998 za: Gawlik, 2000) stwierdziła, że doświadcza stresu często lub bardzo często. Również poczucie satysfakcji zawodowej nauczycieli, zależne w znacznej mierze od poziomu stresu, było istotnie niższe u nauczycieli niż przewidują to normy populacyjne, a także niższe od wartości uzyskanych dla innych, szczególnie obciążonych zawodów (np. pielęgniarek).
Na charakter i podział stresorów charakterystycznych dla stanowisk pracy nauczycieli wiele światła rzucają badania Travers'a i Cooper'a (1993). Dotyczyły one losowej próby brytyjskich nauczycieli zatrudnionych w różnego rodzaju placówkach oświatowych. Autorzy przeprowadzili swoje badania w niedługim czasie po wprowadzeniu w Wielkiej Brytanii kompleksowej reformy systemu oświaty (Education Reform Act, 1988), co wiązało się z nałożeniem na nauczycieli wielu nowych zadań i wymagań. Nałożyły się one więc na czynniki stresowe na stałe wpisanymi w zawód nauczyciela.
Analiza czynników stresowych obecnych w środowisku zawodowym nauczycieli zaowocowała (Travers i Cooper, 1993) stworzeniem dychotomicznego systemu obciążeń działających na pedagogów, z ich podziałem, ze względu na czas działania, na stałe i tymczasowe. Do czynników wpisanych na stałe w zawód pedagoga badacze zaliczyli m.in. problemy związane z kontrolą zachowania uczniów, konflikty na linii dyrektor-nauczyciel itp. Jako przykład stresora o działaniu tymczasowym autorzy podają m.in. zmianę polityki edukacyjnej w danym kraju.
Travers i Cooper (1993) wyróżniają 10 grup czynników obciążających, na które narażony jest nauczyciel/pedagog. Poniżej podano przykładowe obciążenia w każdej z wymienionych grup:
1. 1. Interakcje nauczyciel-uczeń
- - agresja werbalna ze strony uczniów,
- - problemy z utrzymaniem dyscypliny,
- - nauczanie uczniów, którym brak motywacji do pracy,
- - uczestniczenie jako świadek w incydentach narastającej agresji pomiędzy podopiecznymi,
- - brak wsparcia ze strony rodziców uczniów,
- - agresja fizyczna ze strony podopiecznych,
- - kłótnie podopiecznych z nauczycielem na zajęciach.
2. 2. Zarządzanie / struktura szkoły
- - hierarchiczna natura placówki,
- - brak udziału nauczycieli w podejmowaniu decyzji,
- - nieobecność wsparcia społecznego ze strony przełożonych,
- - słaba komunikacja w zespole współpracowników,
- - konkurencja pomiędzy członkami zespołu.
3. Złe warunki pracy w placówkach oświatowych
- zbyt duża liczba uczniów w klasie / grupie
- niekorzystny stosunek ilościowy kadry do podopiecznych (brak etatów)
- zbyt mała kubatura pomieszczeń placówki
4. 4. Zmiany systemu edukacji
- ciągłe zmiany dotyczące profesji nauczycielskiej,
- niewystarczająca bądź nieadekwatna informacja dotycząca wprowadzanych zmian.
5. 5. Ewaluacja pracy nauczycieli
- - nacisk na dobre rezultaty ze strony rodziców podopiecznych,
- - ocena ze strony nadzoru.
6. 6. Czynniki obciążające nauczycieli pełniących funkcje kierownicze
- - niezrozumienie ze strony podwładnych,
- nierealistyczne wymagania w stosunku do nauczyciela pełniącego kierowniczą rolę,
- zbyt duża ilość czynności kontrolnych względem podwładnych.
7. 7. Niski status zawodu i małe możliwości awansu
- świadomość, że bycie dobrym nauczycielem nie oznacza automatycznie awansu,
- brak możliwości awansu,
- obniżający się status społeczny zawodu nauczycielskiego,
- wysokość wynagrodzenia nieproporcjonalna do wkładu pracy.
8. 8. ...
Arktyda