Geologia (geo- + gr. lógos -nauka) geol. nauka zajmująca się badaniem skorupy ziemskiej i procesów w niej zachodzących, dzieląca się na g. Historyczną, dotyczącą jej dotychczasowego rozwoju oraz dynamiczną związaną z procesami w niej zachodzącymi. Hasło opracowano na podstawie -Słownika Wyrazów Obcych- Wydawnictwa Europa, pod redakcją naukową prof. Ireny Kamińskiej-Szmaj, autorzy: Mirosław Jarosz i zespół. ISBN 83-87977-08-X. Rok wydania 2001. Geologia, nauka, której przedmiotem jest litosfera, tj. ziemska powłoka skalna. Różnorodność podejmowanych tematów i metod stosowanych w badaniach geologicznych oraz proces rozwoju tej dyscypliny wiedzy doprowadził do wyodrębnienia z geologii poszczególnych jej działów, do coraz szerszego traktowania jej przedmiotu. W nowoczesnej geologii wykształciły się odrębne dyscypliny szczegółowe:
1) mineralogia, której zadaniem jest badanie składu, właściwości i pochodzenia minerałów,
2) petrografia, która zajmuje się badaniem rodzajów skał występujących w litosferze i ich klasyfikacją,
3) geologia dynamiczna, której zadaniem jest badanie procesów zachodzących w litosferze, prowadzących do jej zmian
4) geologia historyczna, która bada przeszłość Ziemi,
5) paleontologia, która zajmuje się badaniem wymarłego świata organicznego,
6) tektonika, której zadaniem jest badanie ruchów skorupy ziemskiej i sposobu ułożenia mas skalnych,
7) geochemia, zajmująca się badaniem rozmieszczenia i obiegu pierwiastków chemicznych w przyrodzie,
8) geofizyka, której zadaniem jest badanie budowy i właściwości fizycznych globu ziemskiego,
9) stratygrafia, która zajmuje się badaniem następstwa warstw skalnych i określaniem ich wieku,
10) hydrogeologia, która zajmuje się badaniem krążenia wód w skałach,
11) kartografia geologiczna, której zadaniem jest opracowywanie metod sporządzania map geologicznych,
12) grupa nauk z pogranicza geologii i nauk technicznych, których wspólną cechą jest wykorzystywanie badań geologicznych do bezpośrednich celów praktycznych.
Aktualizm geologiczny jedna z podstawowych zasad w geologii, ujęta w twierdzenie przez J. Huttona pod koniec XVIII w., spopularyzowana 1830 przez Ch. Lyella. Zakłada ona, że czynniki fizyczne i chemiczne oddziałujące na skorupę ziemską były w przeszłości podobne do obecnych i wywoływały podobne procesy geologiczne, stąd obserwacja procesów zachodzących współcześnie, np. tworzenia się osadów morskich lub rzecznych, umożliwia orzekanie o przebiegu podobnych zjawisk w przeszłości.
Wiek izotropowy określa wiek bezwzględny minerałów skał na podstawie zjawisk promieniotwórczych.
Wiek względny wiek zdarzeń geologicznych i ich efektów (powstanie skał, pęknięcia, rowy tektoniczne itp.) wyrażany przez porównanie z innymi zdarzeniami lub efektami.
Skorupa ziemska, najbardziej zewnętrzna powłoka kuli ziemskiej otoczona na powierzchni przez atmosferę i hydrosferę, natomiast w głębi granicząca z płaszczem Ziemi wzdłuż nieciągłości Mohorovičicia. Stanowi sztywny, niejednorodny twór, którego struktura jest zależna od obecności i sposobu wykształcenia trzech głównych warstw występujących w profilu pionowym:
· warstwy osadowej od 0 do kilku km zbudowana ze skal osadowych (wapienie, piaski, żwiry),
· warstwy granitowej od kilku do kilkuset km zbudowana ze skal magmowych i metamorficznych o składzie odpowiadającym granitoidom (granity, gnejsy, łupki krystaliczne)
· warstwy bazaltowej - zbudowana ze skal odpowiadających chemicznie bazaltom.
Z tego względu wyróżnia się trzy typy skorupy ziemskiej:
· skorupę kontynentalną,
· skorupę oceaniczną
· skorupę suboceaniczną (subkontynentalną)
Grubość skorupy ziemskiej wynosi ok. 5-12 km pod dnem oceanów, ok. 35-40 km pod platformami kontynentalnymi, dochodząc do 80 km pod niedawno wypiętrzonymi górami. Na obszarze Polski grubość skorupy ziemskiej oceniana jest na 27-47 km.
Płaszcz Ziemi, jedna z powłok wnętrza kuli ziemskiej, leżąca pomiędzy skorupą ziemską a barysferą (jądrem Ziemi). Górną granicę płaszcza Ziemi stanowi powierzchnia nieciągłości Mohorovičicia, natomiast dolną powierzchnia nieciągłości Gutenberga. Zgodnie z inną terminologią obejmuje on:
· warstwę perydotytową;
· astenosferę;
· mezosferę.
Płaszcz Ziemi zbudowany jest ze skał będących przeważnie w stałym stanie skupienia. Świadczą o tym rozchodzące się w nim zarówno poprzeczne, jak i podłużne fale sejsmiczne, z tym że między warstwą perydotytową a astenosferą ich prędkość maleje, następnie jednak aż do granicy z jądrem wzrasta. Wyróżnia się:
· płaszcz górny obejmujący warstwę perydotytową oraz astenosferę, a także niekiedy - w innym ujęciu budowy Ziemi - warstwę skał do głębokości ok. 700 km, charakteryzującą się gwałtownym przyrostem prędkości fal sejsmicznych, oraz
· płaszcz dolny - między głębokością 700 km a jądrem Ziemi.
Jądro Ziemi, barysfera, najbardziej wewnętrzna strefa Ziemi. Hipotezy dotyczące cech jądra Ziemi opierają się głównie na badaniu rozchodzenia się fal sejsmicznych wywołanych trzęsieniami Ziemi. Zgodnie z powszechnie przyjmowanymi poglądami jądro Ziemi ma promień 3470 km, jest stopem metalicznym żelaza i niklu o znacznej gęstości (9,6-18,5 g/cm3).W obrębie jądra Ziemi wyróżniono dwie strefy, różniące się między sobą stanem skupienia:
· jądro zewnętrzne ciekłe lub gazowe
· jądro wewnętrzne, wykazujące sztywność ciała stałego.
Nieciągłość Mohorovičića, powierzchnia Mohorovičića, powierzchnia Moho, nieciągłość występująca we wnętrzu Ziemi (w obrębie litosfery) stanowiąca strefę graniczną pomiędzy skorupą ziemską a warstwą perydotytową, przebiegająca na głębokości ok. 5-12 km pod dnem oceanów, ok. 35 km pod platformami kontynentalnymi oraz do 80 km pod niedawno wypiętrzonymi górami. W innym ujęciu budowy Ziemi jest to granica między skorupą ziemską a płaszczem Ziemi.
Litosfera, najbardziej zewnętrzna powłoka kuli ziemskiej obejmująca skorupę ziemską oraz warstwę perydotytową - cienka warstwa górnego płaszcza Ziemi. Grubość litosfery waha się od 60 km na obszarach zajętych przez oceany (litosfera oceaniczna) do 100-120 km na obszarach zajętych przez bloki kontynentalne (litosfera kontynentalna).Zbudowana jest z różnorodnych skał występujących w stałym stanie skupienia, z wyjątkiem lokalnych ognisk magmowych i utworów wulkanicznych, co powoduje, że litosfera jest strukturą sztywną, o dużej wytrzymałości, pękającą pod wpływem nacisku (nie ulega odkształceniom plastycznym).
Astenosfera, warstwa w górnej części płaszcza Ziemi, o zwiększonej plastyczności podatności na deformacje- skały ulegają częściowemu upłynnieniu. Jej górna warstwa znajduje się na głębokości 50-70 km pod oceanami i do 120 km pod kontynentami. Dolna odpowiednio 400 i 250 km. Umożliwia poziome ruchy płyt litosferycznych. Astenosferę uważa się za główny poziom tworzenia się ognisk magmy i główne źródło procesów magmowych. Zbudowana jest z tzw. pirolitów - skał ultrazasadowych.
Hydrosfera - wodna powłoka Ziemi o zróżnicowanej miąższości. Składają się na nią wody powierzchniowe a także podziemne. Wody powierzchniowe pokrywają ok. 71% powierzchni Ziemi; średnia głębokość to 3800 m. Morza i oceany są magazynem i stabilizatorem ciepła Ziemi. Temperatura na powierzchni Ziemi wyrównywana jest na skutek krążenia potężnych prądów morskich tj. El nino, Golfsztrom. Górna warstwa hydrosfery to tzw. oceaniczna troposfera, która jest ciepła, ruchliwa, dobrze naświetlona z życiem organicznym. Część niższa to stratosfera, która jest zimna, ciemna, życie nie jest tak obfite jak w górnej warstwie.
Atmosfera gazowa powłoka Ziemi złożona z azotu i tlenu. Jej grubość sięga od 800 - 1000 km. Wyróżniamy następujące sfery:
· Troposfera 8 - 18 km występuje cyrkulacja powietrza i pary wodnej, temp. spada stopniowo do -55 °C
· Stratosfera 18 - 50 km - temp. rośnie od -55 °C do 0 °C. Powietrze jest nieruchome i rozrzedzone. To tu występuje ozon - pochłaniania jest tu duża ilość promieniowania ultrafioletowego.
· Mezosfera 50 - 85 km bardzo rozrzedzona sfera. Temperatura spada do -70 °C
· Termosfera 85 - 800 km temperatura rośnie do ok. 1500 °C do 400 km potem spada
· Egzosfera zewnętrzna warstwa atmosfery ziemskiej leżąca powyżej termosfery i stopniowo przechodząca w przestrzeń międzyplanetarną. W składzie chem. zmniejsza się zawartość O i N, rośnie ilość H i He. Temp. spada do -273° C.
Elipsoida - bryła geometryczna jaką jest ziemia otrzymana przez obrót elipsy do o koła jej krótszej osi. Wymiary ziemi są określane dł. Promienia równoległego a= 6378 km i biegunowego b= 6356 km.
· Elipsoida ziemska, elipsoida spłaszczona i obrotowa, najbardziej kształtem zbliżona do rzeczywistej powierzchni Ziemi. Spłaszczenie biegunowe Ziemi, wynikające ze skończonej sztywności globu i działania siły odśr. ruchu obrotowego.
Geoida - powierzchnia ekwipotencjalna ziemskiego pola grawitacyjnego (Ziemia) pokrywająca się na morzach i oceanach z ich powierzchnią, inaczej - bryła uzyskana przez przedłużenie średniego poziomu mórz. Powierzchnia geoidy jest w każdym punkcie prostopadła do pionu.
Wysokościowa struktura powierzchni Ziemi, sumaryczne zróżnicowanie wysokościowe powierzchni kuli ziemskiej. Wysokościową strukturę powierzchni Ziemi wyraża krzywa hipsograficzna, w której na osi pionowej odkłada się wysokość n.p.m i głębokość pod powierzchnią mórz, na osi poziomej zaś procenty powierzchni kuli ziemskiej zajmowane przez poszczególne strefy wysokościowe. W wysokościowej strukturze powierzchni Ziemi wyróżnia się pięć pięter wysokościowych:
· rowy i najgłębsze części oceanów (poniżej 6000 m p.p.m.), zajmujące ok. 2% powierzchni Ziemi,
· dna basenów oceanicznych (od 6000 m p.p.m. do 3000 m p.p.m.), stanowiące ok. 52% powierzchni Ziemi,
· stoki cokołów kontynentalnych i grzbietów podmorskich (od 3000 m p.p.m. do 200 m p.p.m.) - ok. 12% pow. Ziemi,
· niższe części kontynentów, podwodne (szelfy) i nadwodne (od 200 m p.p.m. do 1000 m n.p.m.)- ok. 21% pow. Ziemi,
· wyższe, górskie części kontynentów (powyżej 1000 m n.p.m.), zajmujące ok. 13% powierzchni Ziemi.
Ø Średni poziom powierzchni Ziemi wynosi ok. 2430 m p.p.m., średni poziom obszarów lądowych - ok. 875 m n.p.m., średni poziom obszarów podmorskich - ok. 3800 m p.p.m.
Stopień geotermiczny, głębokość (mierzona w metrach), na której temperatura wzrasta o 1°C w stosunku do punktu początkowego. Niewielka wartość stopnia geotermicznego wskazuje, że temperatura w głąb Ziemi szybko wzrasta. Na wielkość stopnia geotermicznego wpływa m.in. budowa geologiczna danego obszaru, rozwój geotektoniczny, procesy chemiczne zachodzące w głębi Ziemi, bliskość zjawisk wulkanicznych, obecność wód wgłębnych. Największe wartości stopnia geotermicznego występują tam, gdzie na niewielkiej głębokości zalega prekambryjskie podłoże wulkaniczne (m.in. w północno-wschodniej Polsce, w Afryce Południowej, Brazylii, Kanadzie, Indiach). Znajomość wielkości stopnia geotermicznego ma znaczenie dla eksploatacji złóż mineralnych, gdyż głębokość kopalń zależy od ciepłoty warstw skalnych. Przy szybko wzrastającej temperaturze w głąb kopalnie muszą być płytkie (w Europie rzadko schodzą poniżej 1000 m). Najgłębsze kopalnie występują tam, gdzie stopień geotermiczny jest bardzo duży, np. w okolicy Johannesburga (110-140 m), i dlatego np. kopalnia złota sięga do 3670 m, przy czym na tej głębokości temperatura wynosi ok. 50°C. Średnio stopień geotermiczny dla Polski do głębokości 5000 m wynosi 47,2 m.
Gradient geotermiczny - wielkość określająca przyrost temp. Na jednostkę przyrostu głębokości wew. Ziemi. Wyznaczana na określonym obszarze i dla określonego przedziału głębokości. Średni stopień ziemski wynosi 30 C/1km.
Ognisko magmowe, miejsce we wnętrzu Ziemi (w skorupie ziemskiej bądź w płaszczu Ziemi), gdzie tworzy się magma, która może się następnie przemieszczać, tworząc intruzje magmy i erupcje.
Intruzja magmy, wdarcie się plastycznej masy skalnej (magmy) w wyższe partie skorupy ziemskiej. Bezpośrednią przyczyną zachodzenia intruzji magmy są potężne ciśnienia tworzące się we wnętrzu skorupy ziemskiej w związku z ruchami górotwórczymi. Nazwa ta obejmuje także masy skalne utworzone w głębszych warstwach Ziemi np.: batolit, dajka, lakkolit. Intruzje zgodne/niezgodne � intruzje magmy o kontaktach ogólnie zgodnych/niezgodnych ze strukturą osłony ( mogą występować niezgodności lokalne)
Porządek krystalizacji - (szeregi Bowena) minerały które wykrystalizowały wcześniej są lepiej wykształcone i otoczone przez minerały które powstały później.
Defragmentacja magmy - różnicowanie się magmy- podział magmy pierwotnej na mniej lub bardziej odmienne magmy pochodne, dokonuje się in situ w zbiorniku magmowym.
Ekshalacje wulkaniczne - wyziewy gazów i par związanych z działalnością wulkaniczną, gazy wydobywające się z wulkanów. Stanowią najczęściej mieszaninę pary wodnej, dwutlenku i tlenku węgla, dwutlenku siarki, chlorowodoru. Pomiędzy wchodzącymi w skład mieszaniny gazami zachodzą liczne reakcje, których produkty w postaci różnych chlorków, siarczków i czystej siarki osadzają się na skałach i w szczelinach krateru. Gazy palne, wchodzące w skład ekshalacji wulkanicznych mogą palić się, tworząc ogromny płomień, niejednokrotnie wydobywający się z wnętrza krateru.
Erupcja subaeralna - jest to wydobywanie się magmy na powierzchnię nie przewodem wulkanicznym, lecz od razu na dużą pow.
Erupcja centralna - (punktowa),erupcja, przy której materiał wulkaniczny wydobywa się punktowo w centrum wulkanu z krateru wulkanicznego lub w jego najbliższym sąsiedztwie. Jest to najczęstszy typ współczesnych erupcji.
Erupcja linearna -(linijna), szczelinowa erupcja, przy której materiał wulkaniczny (przede wszystkim lawa, najczęściej bazaltowa) wydobywa się liniowo z rozległych szczelin w skorupie ziemskiej. Erupcja linearne są z reguły erupcjami spokojnymi, ale niezwykle obfitymi ich lawy pokrywają setki kilometrów kwadratowych.
Erupcja freatyczna -hydroerupcja spowodowana zmianą w parę wód gruntowych. Wody te krążą płytko wiec zwykle dochodzą do kontaktu z rozgrzanymi skalami a nie z magmą, fragmenty tych skał i para wodna są tez głównymi produktami.
Wulkan-miejsce wybuchu (erupcji wulkanicznej) i wydobywania się magmy oraz innych produktów, tzw. ekshalacji wulkanicznych, na powierzchnię Ziemi. Góra w kształcie stożka utworzona w miejscu wybuchu z produktów erupcji wulkanicznej. W zależności od jakości oraz sposobu wydobywania się materiału wyrzucanego z głębi Ziemi wulkany dzieli się na:
Ø Wulkany eksplozywne- popiołowy wulkan, który obok produktów lotnych(gazy) wyrzuca wyłącznie lub prawie wyłącznie materiały piroklastyczne zawsze w formie erupcji eksplozywnej (popioły wulkaniczne, piaski, lapille, bomby).
Ø Wulkany efuzywne -wylewne (lawowe), dostarczające tylko ciekłej lawy
Stratowulkan -wulkan mieszany, wulkan, który obok produktów lotnych wyrzuca zarówno lawę jak i materiały piroklastyczne. Stratowulkan ma budowę warstwową (na przemian ległe powłoki lawowe i warstwy tery)tworzą z reguły stożki wulkaniczne. Jest najczęstszy typ wulkanów na ziemi.
Wulkan tarczowy - wulkan o kształcie płaskiej (przeciętne nachylenie stoków - kilka stopni), często bardzo rozległej kopulastej lub stożkowej tarczy, są wytworem obfitych wylewów law bazaltowych rozlewających się płasko i szeroko.
Sedymentosfera - zewnętrzna część skorupy ziemskiej o szer. Od kilku do kilkunastu tyś. km zbudowana ze skał osadowych.
Warstwa granitowa- środkowa warstwa skorupy ziemskiej wykształcona dobrze jedynie na kontynentach, leżąca miedzy warstwą osadową a warstwą bazaltowa, czyli w przedziale głębokości średnio od kilku do ok. 20 km w postaci niekompletnej, występuje też w obrębie skorupy suboceanicznej. Warstwa granitowa składa się głownie z granitów i skal metamorficznych.
Warstwa bazaltowa - dolna warstwa skorupy ziemskiej na kontynentach leżąca miedzy warstwą granitową a warstwą perydotytową, na oceanach miedzy warstwą osadową a warstwą perydotytową. Warstwa bazaltowa zajmuje więc przedział głębokości średnio od paru km do kilkunastu km pod dnem oceanów i od 20 km do ok. 35 km pod powierzchnia kontynentów. Warstwa bazaltowa składa się z bazaltów i gabra.
Warstwa perydotytowa - dolna warstwa litosfery, (czyli najwyższa powłoka płaszcza ziemi)podściełająca skorupę ziemską. Do jej hipotetycznych składników, prócz perydotytu należy eklogit (sądzi się, że tylko pod kontynentami).
Skorupa kontynentalna i oceaniczna:
Skorupa kontynentalna - typ skorupy ziemskiej charakterystyczny dla bloków kontynentalnych, na który składa się (od góry):
Ø Warstwa osadowa o grubości do kilkunastu km, średnio kilka km
Ø Warstwa granitowa o grubości od kilku do ok. 30 km, średnio kilkanaście km
Ø Warstwa bazaltowa o gr. od kilku do ok. 40 km, śr. ok. 20 km.
q Cała skorupa osiąga gr. do ok. 80 km, śr. ok. 35km.
Skorupa oceaniczna - typ skorupy ziemskiej charakterystyczny dla podłoża otwartych oceanów, na który składa się (od góry):
Ø Warstwa osadowa o grubości od kilkuset m do paru km
Ø Warstwa pośrednia złożona prawdopodobnie z naprzemianległych law bazaltowych i skal osadowych o grubości paru km
Ø Warstwa bazaltowa złożona tu zapewne głownie z bazaltu i bagra o grubości ok. 5 - 6 km.
q Cala skorupa oceaniczna osiąga grubość do ok. 12 km średnio 7 km.
Strefa subdukcji - strefa, wzdłuż której zachodzi subdukcja. Współcześnie najpełniejsze wykształcenie strefa subdukcji u zachodnich peryferii Pacyfiku, gdzie obejmuje rów oceaniczny, 2-3 łuki wyspowe i morze marginalne. Strefa subdukcji odznacza się intensywną sejsmicznością (por. strefa Beniofa), wulkanizmem i zróżnicowaniem strumieniem cieplnym. Wg. teorii płyt litosfery strefa subdukcji jest przeciwieństwem strefy akreacji, czyli miejscem, gdzie litosfera oceaniczna ulega niszczeniu, jest pochłaniana przez płaszcz ziemi (konsumpcja skorupy oceanicznej).
Strefa akreacji- strefa między stykającymi się płytami litosfery, wzdłuż której tworzy się nowa litosfera oceaniczna, w wyniku czego według teorii płyt litosfery, starsze części tych płyt oddalają się od siebie (rozprzestrzenianie dna oceanicznego). Uważa się, że współczesnymi strefa akreacji są niektóre ryfty o aktywnym wulkanizmie i sejsmiczności, zwłaszcza oceaniczne, przebiegające w osi grzbietów oceanicznych.
Rozłam transformujący to obszary wielkich pęknięć tektonicznych występujące w obrębie skorupy ziemskiej (lub litosfery), stanowiące strefę kontaktu dynamicznego (ruchomego) pomiędzy jej największymi, odrębnymi fragmentami (blokami). Mogą się ciągnąć na długości od kilkuset do kilku tys. km, szerokość z reguły kilku km (czasem do kilkudziesięciu km). W głąb sięgają do nieciągłości Mohorovičicia i wnikają w górny płaszcz Ziemi, osiągając głębokość nawet do ok. 700 km. Powstają zwykle podczas długiego, wieloetapowego rozwoju w ciągu całych okresów i er geologicznych, najstarsze uformowały się już w początkowych stadiach rozwoju Ziemi. W strukturze rozłamów zaznaczają się liczne, równoległe do siebie uskoki, wzdłuż których zachodzą poziome i pionowe ruchy tektoniczne, powodujące powstawanie niewielkich, mocno ściśniętych fałdów oraz silne złupkowacenie skał. Rozłamy charakteryzują się również zwiększoną aktywnością procesów magmatyzmu (wylewy law, intruzje skał zasadowych i ultrazasadowych), metamorfizmu oraz częstszym występowaniem trzęsień ziemi. W zależności od głębokości wyróżnia się rozłamy: podskorupowe (do 100 km), głębokie (100-300 km) oraz supergłębokie (300-700 km).
Hipocentrom - punkt w głębi ziemi stanowiący teoretycznie źródło fal sejsmicznych emitowanych podczas trzęsienia ziemi, w rzeczywistości źródłem fal jest pewien obszar (ognisko trzęsienia ziemi).
Epicentrum - punkt na powierzchni ziemi leżący bezpośrednio nad hipocentrum trzęsienia ziemi. Do epicentrum wstrząsy dochodzą wiec najwcześniej i maja tam największe nasilenie.
q Fala P - fala podłużna - fala sprężysta polegająca na jednokierunkowym przesuwaniu się zagęszczeń i rozszerzeń ośrodka a wiec taka przy rozchodzeniu się, której cząstki ośrodka drgają sprężyście wzdłuż drogi fal. W zbiorze fal sejsmicznych fale podłużne są najszybsze pierwsze docierają do sejsmografu i dlatego oznaczone są symbolem P (prima).
q Fala S - fala poprzeczna - fala sprężysta polegająca na zginaniu ośrodka na przemian w dwu kierunkach a wiec taka przy rozchodzeniu się, której cząstki ośrodka drgają sprężyście w poprzek drogi fal .Fala poprzeczna rozchodzą się tylko w ciałach stałych. W zbiorze fal sejsmicznych fale poprzeczne maja prędkość pośrednia docierają do sejsmografu po falach podłużnych i dlatego są oznaczone symbolem S (secundae).
q Fale L - fala powierzchniowa - sprężysta fala polegająca na połączeniu ściskania i rozciągania ośrodka ze zginaniem w wyniku, czego cząstki ośrodka drgają sprężyście po torach elipsoidalnych. W zbiorze fal sejsmicznych fale powierzch. dochodzą do sejsmografu ostatnie, gdyż rozchodzą się nie wprost z ogniska trzęsienia ziemi, lecz wzdłuż powierzchni a wiec dopiero po wzbudzeniu wstrząsów w epicentrum. Ze względu na znaczna długość oznacza się symbolem L(longae).
...
DiamondPol