UNIWERSYTET ŚLĄSKI

Pojęcie fonemu

Opracowała

Marzena Bednarz

Filologia angielska

program: język biznesu

studia wieczorowe

Fonem jest najmniejszą dającą się liniowo wydzielić funkcjonalną jednostką (najmniejszym segmentem) formy językowej. Pozbawiony jest własnego znaczenia, służy jednak do odróżniania elementów znaczeniowych języka, morfemów, spełnia w języku funkcję odróżniającą (dystynktywną). Fonem jest podstawową jednostką opisu fonologicznego[1].

              Fonologia jest to dział językoznawstwa, który bada sygnały mowy pod katem widzenia ich funkcji w procesie porozumiewania się za pomocą języka, czyli z punktu widzenia komunikatywnej funkcji języka. Istotnymi dla porozumiewania się językowego są trzy typy funkcji sygnałów mowy:

Ø      funkcja dystynktywna (odróżniająca)

Ø      funkcja kontrastywna

Ø      funkcja ekspresywna[2]

Funkcja dystynktywna pozwala na odróżnienie danego znaku językowego od innych wyrażeń danego języka. Z funkcją tą związane jest pojęcie fonologicznych cech dystynktywnych (diakrytycznych), tzn. właściwości fonetycznych spełniających w danym języku tę funkcję. Oznacza to, iż są one wykorzystywane w języku jako sygnały pozwalające na rozróżnienie znaków językowych. Przykładami mogą być: pas – bas, dom – tom, gapa – kapa, żyć – szyć, które rozróżniane są dzięki fonologicznym cechom dystynktywnym dźwięczności. Od systemu danego języka zależy, jakie właściwości fonetyczne głosek są wykorzystywane jako fonologiczne cechy dystynktywne. Ta sama właściwość fonetyczna w odniesieniu do jednych fonemów w danym języku może być fonologiczną cechą diakrytyczną, natomiast w odniesieniu do innych może spełniać funkcję cechy fonologicznie nierelewantnej[3]. Iloczas samogłosek w języku czeskim, w przeciwieństwie do języka polskiego, jest fonologiczną cechą dystynktywną. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku cechy twardości – miękkości. W języku rosyjskim jest to fonologiczna cecha dystynktywna, natomiast w języku francuskim twardość – miękkość jest cechą fonologicznie nieistotną[4]. Wyróżnić można dwa rodzaje fonologicznych cech dystynktywnych:

-          cechy prozodyczne – właściwe są wyłącznie fonemom występującym  w wypowiedzeniu w funkcji ośrodka sylaby[5], definiowalne są poprzez odwołanie się do pojęcia sylaby; należą do nich: akcent wyrazowy, iloczas, ton (intonacja)[6]

-          cechy inherentne – definiowalne bez odwołania się do pojęcia sylaby, właściwe fonemom niezależnie od ich funkcji w sylabie, np. nosowość, przedniość/tylność samogłosek, dźwięczność[7]

Fonologiczne cechy dystynktywne są w języku swoistymi współrzędnymi, w odniesieniu do których w procesie porozumiewania się językowego nadawca (mówiący) i odbiorca (słuchacz) każdorazowo musi określić każdy segment fonologiczny (fonem) danego wypowiedzenia. Fonem, w stosunku do danej cechy dystynktywnej może być nacechowany pozytywnie, to znaczy, że ją posiada lub nacechowany negatywnie, czyli jest tej cechy pozbawiony. Możliwa jest też trzecia sytuacja, tzn. jakaś cecha dla danego fonemu jest nieistotna. Zespół fonemów danego języka opisuje się przy pomocy matrycy, która ukazuje fonologiczne cechy dystynktywne każdego fonemu tego języka[8].

Cechy prozodyczne zauważyć można dopiero poprzez różnice zachodzące między fragmentem wypowiedzi, np. sylabą, a fragmentami sąsiednimi, czyli innymi sylabami. Mogą one przysługiwać ośrodkom sylaby i wtedy rozpatrywane są na tle wyrazu, w skład którego wchodzi dana sylaba. Mamy wtedy do czynienia z akcentem wyrazowym, iloczasem i tonem głosu. Cechy prozodyczne mogą też przysługiwać całym sylabom i wtedy rozpatrywane są na tle dłuższych fragmentów wypowiedzi (najczęściej zdań). Mówi się wówczas o prozodycznych cechach składniowych, do których zalicza się: akcent zdaniowy, intonacja zdaniowa, tempo mowy, rytm. Zatem właściwości prozodyczne charakteryzują sylabę jako całość w opozycji do innych sylab występujących w danym wypowiedzeniu. W ramach sylaby fonem (stanowiący ośrodek sylaby) jest nosicielem jej cech prozodycznych. Zjawiska prozodyczne bada dział fonologii zwany prozodią. Nie istnieje język, którego system fonologiczny byłby oparty tylko na cechach prozodycznych. W języku rosyjskim, czeskim, serbskim, chorwackim i angielskim wykorzystywane są oba rodzaje fonologicznych cech dystynktywnych. Natomiast fonologiczny system języka polskiego oparty jest wyłącznie na cechach inherentnych[9].  

Z kolei funkcja kontrastywna sygnałów mowy polega na wskazywaniu podziału wypowiedzenia na jego elementy składowe. Z funkcją tą związane są fonologiczne cechy konfiguracyjne.  Są to właściwości fonetyczne wykorzystywane w danym języku do sygnalizowania rozczłonkowania tekstu na jego elementy składowe: zdania, grupy syntaktyczne, wyrazy.  Wyróżnić można dwa typy cech konfiguracyjnych:

-          cechy delimitacyjne (rozgraniczające) – sygnalizując liczbę danego typu elementów (np. wyrazów) w tekście informują równocześnie o granicach między tymi elementami; przykładem może być polski akcent wyrazowy, który sygnalizuje granicę wyrazu, zwykle przypadającą bezpośrednio po sylabie poakcentowej

-          cechy kulminacyjne – sygnalizują jedynie liczbę jednostek w tekście, nie informują natomiast o granicach między nimi; przykładem może być swobodny akcent wyrazowy w rosyjskim czy angielskim, który wskazuje na liczbę wyrazów w tekście[10]

Ostatnią z funkcji sygnałów mowy jest funkcja ekspresywna. Polega ona na tym, iż za pomocą charakterystycznych dla danego języka skonwencjonalizowanych środków fonicznych sygnalizowana jest postawa emocjonalna autora wypowiedzenia. Z funkcją tą związane jest pojęcie fonologicznych cech ekspresywnych (emfatycznych). Są one właściwościami fonetycznymi, które w danym języku wykorzystywane są do sygnalizowania postawy emocjonalnej mówiącego. W języku polskim funkcję fonologicznych cech ekspresywnych może spełniać wzdłużenie samogłoski wskazujące na oburzenie lub zdziwienie, np. Cooo?!, Taaaka ryba! czy też wzdłużenie i wzmocnienie spółgłoski, np. Ty drrraniu!, To zzzłodziej![11]

Fonem stanowi element systemu językowego, a nie element mówienia. Jest on jednostką abstrakcyjną, w przeciwieństwie do głoski, która postrzegana jest zmysłowo, jest dźwiękiem rzeczywistym, poznawalnym doświadczalnie, niezależnie od języka, w którym została wypowiedziana. Fonem może być scharakteryzowany wyłącznie na tle całości systemu dźwiękowego, poprzez przeciwstawienie do innych elementów systemu. Fonem reprezentowany jest w tekstach przez głoski o tych samych cechach dystynktywnych. Głoska jest to zbiór cech artykulacyjnych i akustycznych. Natomiast fonem to zbiór cech dystynktywnych głoski (czyli tych służących jedynie różnicowaniu znaczeń). Na przykład fonem /b/ jest zbiorem następujących cech: spółgłoskowość (w opozycji do samogłoski /o/, np. baz-oaz), niepółotwartość (w opozycji do półotwartego /m/, np. bas-mas), nieszczelinowość (w opozycji do szczelinowego /s/, np. bas-sas), nietylnojęzykowość (w opozycji do tylnojęzykowego /g/, np. bar-gar), nieprzedniojezykowość (w opozycji do przedniojęzykowego /d/, np. bal-dal), dźwięczność (w opozycji do bezdźwięcznego /p/, np. bas-pas) [12].

Głoska posiada nie tylko cechy fonologicznie relewantne, ale również cechy nieistotne, które to stanowią właściwości nadwyżkowe z fonologicznego punktu widzenia. Głoski są reprezentantami różnych fonemów, jeśli zachodzi między nimi opozycja fonologiczna. Natomiast uznawane są za warianty fonemu, czyli allofony (alofony), gdy ich obecność w danym kontekście nie prowadzi do zmiany znaczenia wyrazu. Jednemu fonemowi może odpowiadać kilka jego wariantów (allofonów) – kilka różnych jego realizacji. Przykładem jest wyraz herbata: dźwięczne /gerbata/ lub bezdźwięczne /cerbata/. Różny sposób artykulacji nagłosowego h w wyrazie herbata nie zmienia tego wyrazu, dlatego głoski /g/ i /c/ uznaje się za warianty jednemu fonemu[13].

              Fonemy różnią się między sobą cechami artykulacyjnymi i akustycznymi, a także funkcją w procesie mówienia. Różnice te nazywane się opozycjami fonologicznymi. Opozycja fonologiczna jest to taka różnica fonetyczna, z którą wiąże się w danym języku różnica znaczeń. Na przykład między fonemami las i nos, dam i sam, dam i tam istnieje opozycja fonologiczna. Z kolei w przypadku łuk i uuk opozycja ta nie występuje, gdyż różnicy fonetycznej nie towarzyszy różnica znaczenia. Opozycja elementarna (prosta) występuję wtedy, gdy opozycja fonologiczna nie da się sprowadzić do kombinacji prostszych opozycji. Fonologiczna cecha dystynktywna jest podstawą takiej opozycji. Na przykład podstawą opozycji: spółgłoska dźwięczna – bezdźwięczna jest cecha dystynktywna dźwięczności. Opozycje fonologiczne można sklasyfikować wg trzech kryteriów:

Ø      kryterium A – stosunek do podstawy porównania

Ø      kryterium B – stosunek wzajemny między członami opozycji

Ø      kryterium C – zasięg funkcji dystynktywnych[14]

Biorąc pod uwagę kryterium A opozycje można podzielić na jedno- i wielowymiarowe oraz proporcjonalne i izolowane. Cechy wspólne członów opozycji są podstawą pierwszego z podziałów. W sytuacji, gdy zespół cech wspólnych jest właściwy tylko danej opozycji można mówić o opozycjach jednowymiarowych, np. cechami wspólnymi pary /d/ : /t/ są zwartość i przedniojęzykowość, zespół ten przynależny jest wyłącznie głoskom /d/ i /t/ - poza nimi nie ma innej głoski zwartej przedniojęzykowej. Natomiast opozycja wielowymiarowa charakteryzuje się tym, że zespół cech wspólnych jednej opozycji dźwiękowej właściwy jest też innym opozycjom, np. /b/ : /d/ określa zespół cech; zwartość i dźwięczność, który jest również charakterystyczny dla opozycji /d/ : /g/ oraz /g/ : /b/. Opozycja proporcjonalna występuje wtedy, gdy stosunek między członami danej opozycji jest taki sam jak stosunek między członami innej opozycji, np. /p/ : /b/ = /t/ : /d/ = /k/ :/g/ = /s/ : /z/ - wymieniona na pierwszym miejscu w każdej parze cecha bezdźwięczności znajduje się w opozycji do cechy dźwięczności, która w każdej z par wymieniona jest na miejscu drugim. Z kolei w przypadku opozycji izolowanej różnica między jej członami jest wyjątkowa dla danego języka. Opozycja /r/ : /l/ jest w polskim systemie izolowana. Oznacza to, iż żadna inna para głosek nie różni się tym, że jeden z członów opozycji posiada cechę drżącości, a drugi – boczności[15].

              Opozycje prywatywne, równorzędne (ekwipolentne) i stopniowe (gradualne, stopniujące) to typy opozycji wyróżnione wg kryterium B. W opozycjach prywatywnych jeden z członów charakteryzuje się obecnością cechy (człon nacechowany), której nie ma drugi człon (człon nienacechowany), np. /g/ = /k/ + dźwięczność – [stoku] : [stogu]. Natomiast w opozycjach równorzędnych każdy z członów ma cechę, której nie ma człon drugi. , np. wargowa /p/ - tylnojęzykowa /k/ - [pot] : [kot]. Opozycje stopniowe obejmują co najmniej trzy człony, które różnią się między sobą stopniem natężenia jednej tylko cechy dystynktywnej, np. /a/ : /o/ : /u/ - natężenie wynika ze stopniowego zwężania jamy ustnej przy artykulacji samogłosek[16].

              Kryterium C wyznacza opozycje stałe i neutralizowane. Podstawą różnicowania znaczeń wyrazów w każdym otoczeniu jest opozycja stała. Opozycja neutralizowana nie obejmuje wszystkich kontekstów dźwiękowych – pewne cechy fonologiczne przestają być istotne w niektórych pozycjach. Na przykład para wyrazów [kot] ‘kot’ i [kot] ‘kod’ nie tworzy opozycji, ponieważ kontekst spowodował jej neutralizację, natomiast w innym otoczeniu opozycja dźwięczność : bezdźwięczność jest fonologicznie relewantna – [kotem] : [kodem][17].

              Termin „fonem” został pierwotnie stworzony w 1873r. przez Dufriche – Desgenettesa jako zastępujący niemiecki „Sprachlaut” – „dźwięk mowy”. Nie posiadał on jednak wtedy żadnych konotacji wiążących go z dystynktywnością[18]. W 1878r. de Saussure użył w jednej ze swoich pierwszych prac terminu fonem. Oznaczył nim taki element systemu fonologicznego, który wyraźnie odróżnia się od pozostałych elementów, bez względu na jego konkretną artykulację[19].

Ważną rolę w kształtowaniu się współczesnej myśli językoznawczej (w tym fonologii) odegrali przedstawiciele tzw. szkoły kazańskiej – Jan Baudouin de Courtenay i jego uczeń Mikołaj Kruszewski. Baudouin de Courtenay twierdził, że wartości głosek bywają wykorzystywane do rozróżniania znaczeń. Jednak pod wpływem psychologizmu swoich czasów przeszedł do psychologicznej definicji fonemu. Ostatecznie Baudouin zdefiniował fonem jako psychiczne wyobrażenie dźwięku, które, jako kategoria inwariantna, przeciwstawia się zmiennej – konkretnej realizacji wyobrażenia psychicznego, tj. konkretnemu dźwiękowi[20].

Wielu językoznawców europejskich na początku XX w. próbowało przenieść pomysły Saussure’a na płaszczyznę praktyki. Najważniejszą grupą związaną z tym ruchem teoretycznym byli badacze z tzw. szkoły praskiej: Trubiecki, Karcevski, Jakobson. Trubiecki w swoich pracach wyróżnił akt mowy (Sprechakt, parole) i twór językowy (Sprachgebilde, langue). Uważał on, że należy odróżnić badanie dźwięków mowy tworzących część parole (fonetyka) od badania dźwięków mowy tworzących formy znaków langue (fonologia). Zgodnie z koncepcją Trubieckiego fonem charakteryzuje się tymi właściwościami fonemicznymi, które odróżniają go od innych fonemów. Nastąpiło zatem przesunięcie nacisków z samego faktu jego dystynktywnego charakteru na właściwości, na których jest ten charakter oparty. Jednym z najważniejszych elementów koncepcji Trubieckiego była „naturalność” związku między fonetycznymi i fonemicznymi reprezentacjami wypowiedzi. Fonem utożsamiać można z określonym zbiorem cech fonologicznych, jest on jednostką idealną o rzeczywistych i określonych właściwościach. Możliwe jest również wyodrębnienie w reprezentacjach fonetycznych cech określających fonem[21]. Z kolei Jakobson był teoretykiem cech dystynktywnych, czyli właściwości pojedynczego dźwięku, dzięki której pozostaje on w opozycji fonologicznej  w stosunku do innych głosek. Zgodnie z definicją tego lingwisty fonem jest właśnie wiązką takich cech dystynktywnych.  Cechy dystynktywne mają swoje źródło  w konkretnych, artykulacyjno – akustycznych właściwościach dźwięków, które można poznać na podstawie badań fonetycznych. Jakobson zwrócił szczególną uwagę w strukturze opozycji dystynktywnych na zasadę binarności, która polega na podziale dwuczłonowym na dwie części, kategorie, klasy, a przede wszystkim na dwie przeciwstawne sobie albo wzajemnie się wyłączające grupy (np. d posiada dźwięczność w przeciwieństwie do t, które jej nie posiada)[22].

Z kolei Edward Sapir głosił pogląd, iż fonemy nie są arbitralne – selekcji fonemów języka dokonywano spośród segmentów fonetycznych występujących w danym języku. Zbiór segmentów fonetycznych można podzielić na fonemy i warianty. Niektóre elementy były podstawowe, tworzyły wzorzec fonemiczny i pojawiały się w fonetycznych reprezentacjach, natomiast inne nie występowały w systemie fonemicznym, były tylko realizacjami poszczególnych fonemów w odpowiednich warunkach[23].

Natomiast Bloomfield uważał, że fonem musi być dającą się obserwować właściwością aktu mowy. Istotą fonemu są cechy dystynktywne, co oznacza, że tylko niektóre cechy dźwiękowe w danym języku służą funkcji odróżniania słów. Zatem koncepcja Bloomfielda była zbliżona do koncepcji Trubieckiego. Różnica polegała jednak na rodzajach cech dystynktywnych, które obie koncepcje dopuszczały. Trubiecki twierdził, iż podstawa cech dystynktywnych jest relatywna (ta sama różnica fonetyczna mogła być interpretowana fonologicznie jako słaba/silna w jednym języku i dźwięczna/bezdźwięczna w drugim), z kolei Bloomfield ograniczał cechy do absolutnych, fizykalnie wymiernych parametrów[24].

Podsumowując, system fonologiczny danego języka stanowi zasób fonemów, które tworzą materię dźwiękową tego języka. Poprzez tworzenie opozycji fonologicznych dokonuje się ustalanie zasobu fonemów. Ustalanie to opiera się na fonologicznych cechach dystynktywnych25.

Bibliografia:             

1.      Anderson S.: Wprowadzenie do fonologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1982

2.      Encyklopedia języka polskiego, praca zbiorowa pod red. Stanisława Urbańczyka i Mariana Kucały, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999

3.      Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, praca zbiorowa pod redakcją Kazimierza Polańskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999

4.      Gussmann E.: Phonology. Analysis and theory, Cambridge University Press, Cambridge 2002

5.      Hockett Ch.: Kurs językoznawstwa współczesnego, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 1968

6.      Lachur C.: Zarys językoznawstwa ogólnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2004

7.      Lyons J.: Wstęp do językoznawstwa, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 1975

8.      Spencer A.: Phonology, Blackwell Publishers, Oxford 1996

9