Opracował: Sebastian Sauter
Jan Strelau, Psychologia t. III, rozdział 55.
Problematyka zdrowia i choroby w badaniach psychologicznych.
Czynniki stymulujące rozwój badań psychologicznych nad problematyką zdrowia.
- na początku wieku chorobami popularnymi były choroby zakaźne, w ciągu kilku dziesięcioleci jednak na prowadzenie wysunęły się przewlekłe dolegliwości. W tym przypadku wzrosła rola psychologii w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych. Zgromadzono już wiele dowodów na wpływ określonych nawyków na zdrowie.
- współczesna medycyna stoi na wysokim poziomie, ale równoczesny rozwój biurokracji, inwazyjnych metod diagnozy, a także aparatura medyczna powodują lęk pacjentów i są źródłem stresu.
- rosnące koszty opieki zdrowotnej, związane są z rodzajem chorób jakie pojawiają się najczęściej, psychologia nie rozwiązuje oczywiście problemów finansowych, ale zwraca uwagę PROFILAKTYKĘ i PROMOCJĘ zdrowia.
- sytuacja choroby często wykorzystywana jest do badań, których celem jest zdobycie wiedzy na temat psychologicznych aspektów choroby i zdrowia.
- podmiotowy udział ludzi w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych jest w medycynie nadal sprawą kontrowersyjną, psychologowie są natomiast LEPIEJ przygotowani do prowadzenia badań na tym tle niż lekarze, potrafią przyjąć postawę obiektywnego obserwatora.
Ewolucja podejścia TEORETYCZNEGO i METODOLOGICZNEGO.
Wyróżnia się 3 podejścia.
1. Charakteryzowało się przyjęciem punktu widzenia wyznaczonego praktyką medyczną. Prace psychologów więc znajdowały się pod wpływem paradygmatu medycznego, czego następstwem było oderwanie się od teorii psychologicznej. Ten nurt ma 50 letnią historię i charakteryzuje się postępem metodologicznym. Jednak słaby związek z teorią sprawia, że dostarcza on jedynie danych opisowych.
2. Dla kolejnego podejścia wykorzystującego teorię psychologiczną charakterystyczne jest konstruowanie MODELI.
Najbardziej znanym modelem jest:
Model przekonań zdrowotnych - rycina 55-1, str. 447
3. Ostatnie podejście jest bardziej radykalne. Uniezależnia się ono od teorii i praktyki medycznej. Postuluje konsekwentne stosowanie psychologicznego układu odniesienia do strukturalizacji, opisu i wyjaśniania problematyki zdrowia i choroby.
Problemy metodologiczne.
· badania nad problematyką zdrowia i choroby powinny być prowadzone w warunkach naturalnych, ponieważ warunki laboratoryjne nie są wystarczającym źródłem wiedzy
· badania powinny być zakorzenione w teorii psychologicznej i w miarę możliwości respektować ogólne zasady metodologii badań psychologicznych
· niemożność prowadzenia badań terenowych, która wynika z niemożności realizacji podejścia interdyscyplinarnego (nauka funkcjonuje w ramach sztucznie wyodrębnionych dyscyplin)
· problemy z randomizacją
Obserwacja kliniczna może być wartościowa, jako źródło do stosowania procedur metodologicznych. Jeżeli zastosowanie eksperymentu jest niemożliwe, alternatywą są badania podłużne.
Badania prospektywne (podłużne) i retrospektywne.
Medycyna psychosomatyczna i behawioralna.
Medycyna PSYCHOSOMATYCZNA
Psychoanalityczne tradycje
W pierwszych jej koncepcjach nawiązywano do psychoanalizy. Psychiatrzy wykorzystywali tezę Freuda o nieświadomych konfliktach wewnętrznych. Uważano, że traumatyczne wydarzenia z dzieciństwa powodowały konflikt, a ten był przyczyną chorób organicznych. Tak więc zaburzenie fazy oralnej - powodowało wrzody żołądka, itd.
Dunbar natomiast uważała za przyczynę chorób specyficzny dla każdej profil osobowościowy, i tak wyróżniała osobowość wieńcową lub astmatyka itp.
Franz Alexander zaproponował koncepcję powstawania chorób obejmującą 3 czynniki, stanowiące podłoże choroby:
1. specyficzną konstelację osobowości (konflikty z dzieciństwa)
2. sytuację przed chorobą, która reaktywuje konflikt,
3. konstytucjonalną słabość narządu
Psychofizjologiczne tradycje
Nurt ten wiąże się z badaniami fizjologicznymi i psychofizjologicznymi. Początkowo Dunbar nie brała pod uwagę badań tego typu prowadzonych przez Pawłowa i Cannona. Pierwszym psychofizjologicznym badaniem które Dunbar uznała za znaczące było badanie nad mechanizmem tłumienia i wyparcia (Deutsch). Uznanie tych badań było przejściem od klasycznej do nowoczesnej medycyny psychosomatycznej.
Współczesne tendencje
Pojęcie PSYCHOSOMATYKA ma trzy różne znaczenia:
1. Używana jest przy opisie psychogenezy zaburzeń somatycznych. Niektórzy lekarze używają jeszcze tego pojęcia do określenia wydzielonej grupy chorób.
2. Wykorzystuje się go przy opisie relacji UMYSŁ - CIAŁO, Odróżnia się zależność psychosomatyczną od somatopsychicznej.
3. Funkcjonuje też jako pojęcie określające PODEJŚCIE do chorego.
Początek tego podejścia wiąże się z pojawieniem się w 1939 r pierwszego numeru czasopisma Psychosomatic Medicine.
Dla współczesnej medycyny psychosomatycznej ważne są poglądy dwóch przedstawicieli:
Johanesa Groena
Medycyna psychosomatyczna bazuje na holistycznym ujmowaniu człowieka - zarówno w zdrowiu jak i w chorobie. Podejście takie zajmuje się jednostką od strony biologicznej, psychologicznej i społecznej.
W takim ujęciu psyche i soma NIE są oddzielnymi układami, lecz różnymi drogami poznawania ludzkiej egzystencji. Psyche to kompleks funkcji organizmu ludzkiego (myślenie, odczuwanie, doświadczanie). Funkcje te nazywane są procesami psychicznymi.
Podejście to nie zakłada różnicy w etiologii chorób, różnią się one swoją symptomatologią, ale podłożem ich wszystkich jest WIELOCZYNNIKOWA KONSTELACJA UWARUNKOWAŃ biologicznych i społecznych.
Zbigniewa Lipowskiego
Tenże wysuwa następujące postulaty pod adresem medycyny psychosomatycznej:
1. Człowiek jest organizmem biopsychospołecznym, przypisującym znaczenie informacjom, co z kolei wywołuje reakcje emocjonalne. Te ostatnie mogą wpływać na funkcje społeczne zarówno w zdrowi jak i w chorobie.
2. Zdrowie to mniej lub bardziej zdefiniowane stany organizmu i zawsze mające aspekty biopsychospołeczne.
3. Badanie, zapobieganie, rozpoznawanie i leczenie winno brać pod uwagę wkład wszystkich 3 czynników i ich dynamikę.
4. Etiologia jest z zasady wieloczynnikowa. Udział czynników zależy od rodzaju choroby i od właściwości osoby.
5. Optymalna opieka nad pacjentem wymaga uwzględnienia wszystkich powyższych postulatów.
Medycyna BEHAWIORALNA
Jest to dziedzina bardzo młoda, bo pojawiła się w USA w latach 70 - tych XX wieku. W 1977 roku przedstawiciele różnych dyscyplin związanych z medycyną i nie tylko (ekonomiści, prawnicy, itp.) zorganizowali konferencję na której zdefiniowano medycynę behawioralną. Ważną rolę odegrali Gary Schwartz, Stephen Weiss i David Jenkins. W rok później opracowano ostateczną definicję:
Medycyna behawioralna jest dziedziną interdyscyplinarną, zajmującą się rozwojem i integracją wiedzy i technik z zakresu nauk behawioralnych i biomedycznych, pozwalających na zrozumienie zdrowia i choroby, oraz zastosowaniem tej wiedzy i technik w prewencji, diagnozie, leczeniu i rehabilitacji.
Zarówno w zdrowiu i chorobie człowiek jest jednostką biopsychospołeczną. Weiss twierdzi, że MB nigdy nie stanie się samodzielną dyscypliną. Pociąga to za sobą konsekwencje - teoretyczne, metodologiczne i aplikacyjne:
· Teoretyczne koncepcje NIE wystarczają do wyjaśnienia wszystkich zjawisk dotyczących zdrowia, choroby i leczenia;
· Badanie wymienionych zjawisk wymaga stosowania metod wypracowanych przez poszczególne dyscypliny należące do MB;
· Do prowadzenia badań w tym obszarze konieczna jest współpraca przedstawicieli różnych dyscyplin;
· Aby ta współpraca była efektywna, każdy przedstawiciel danej dyscypliny powinien mieć podstawową wiedzę z zakresu innych dziedzin;
· Wszystkie działania przy chorym powinny być prowadzone w zespołach interdyscyplinarnych;
· Opisy badań, diagnozy i zalecenia powinny być formułowane w języku zrozumiałym dla wszystkich specjalistów związanych z MB;
Psychologia zdrowia.
Geneza psychologii zdrowia.
Wyłoniła się ona stanowiąc kontynuację medycyny psychosomatycznej i medycyny behawioralnej. Za ojca tego najmłodszego nurtu uważa się Josepha Matarazzo, który wraz z współpracownikami opracował definicję psychologii zdrowia:
Psychologia zdrowia to całokształt specyficznego, oświatowego, naukowego i profesjonalnego wkładu psychologii jako dyscypliny do promocji i utrzymywania zdrowia, zapobiegania i leczenia chorób, rozpoznawania etiologicznych i diagnostycznych korelatów zdrowia, choroby i zbliżonych dysfunkcji, a także do analizy i optymalizacji systemu opieki zdrowotnej i kształtowania polityki zdrowotnej.
PZ nie ogranicza się w swoich badaniach i zastosowaniach tylko do obszaru medycyny, co odróżnia ją od poprzednich kierunków. U jej podstaw leżą psychologiczne koncepcje zdrowia.
Koncepcje zdrowia w naukach społecznych.
Potocznie zdrowie jest ujmowane jako stan braku choroby . Wg WHO (def. Z 1948 r.) zdrowie traktowane jest jako STAN i utożsamiane jest z pełnym dobrostanem psychicznym i społecznym, a nie wyłącznie z brakiem problemów medycznych. Pojęcie zdrowia w ujęciu WHO jest krytykowane przez naukowców społecznych. Nowe propozycje zmierzają w dwóch kierunkach:
A. Jako DYSPOZYCJA - poddająca się zmianom zdolność człowieka zarówno do osiągnięcia pełni własnych fizycznych, psychicznych i społecznych możliwości, jak i reagowania na wyzwania środowiska.
B. Jako PROCES - utrzymanie równowagi w obliczu obciążeń, z którymi organizm ma nieustannie do czynienia. Jest to podejście dynamiczne i interakcyjne (Antonowsky; 1979)
Podstawowego znaczenia w tych ujęciach nabiera relacja między JEDNOSTKĄ a OTOCZENIEM. Integralną częścią psychologicznej konceptualizacji zdrowia jest więc pojęcie ZDROWEGO POLA ŻYCIOWEGO (czynniki biologiczne, techniczne, społeczne i kulturowe). Zdrowie jako wartość. Takie rozumienie zdrowia jest pomocne przy działaniach dotyczących promocji zdrowia.
Problematyka badawcza PZ.
W PZ można wyróżnić dwie dziedziny: 1). PSYCHOLOGIĘ MEDYCZNĄ i 2). ZDROWIE BEHAWIORALNE.
1. PM - psychologiczne aspekty powstawania, przebiegu i leczenia chorób somatycznych, tzn. zarówno uwarunkowania, jak i następstwa stanu somatycznego, mieszczące się w sferze procesów psychicznych, osobowości i zachowania człowieka. W ramach PM trzeba wspomnieć o teorii stresu psychologicznego, gdyż to właśnie tym zajmuje się PM. Stres zarówno wpływa na powstawanie chorób somatycznych, jak i jest efektem tego typu dolegliwości.
2. ZB - dziedzina interdyscyplinarna poświęcona promowaniu filozofii zdrowia podkreślającej indywidualną odpowiedzialność w stosowaniu wiedzy i technik behawioralnych oraz biomedycznych dla zachowania zdrowia oraz zapobieganiu chorobie i dysfunkcjom za pomocą różnorodnych aktywności indywidualnych i zespołowych, podejmowanych z własnej inicjatywy.
Zainteresowanie jest tu skupione na ludziach nie mających problemów ze zdrowiem, a jedynie dążących do jego poprawy lub ochrony. W tym wypadku teoria stresu jest zupełnie nieprzydatna, funkcjonuje tu natomiast inny model, tzw.
PARADYGMAT SALUTOGENETYCZNY
Zaproponowany przez Antonowsky ego, jako uzupełnienie paradygmatu patogenetycznego - ukierunkowany na poszukiwanie psychologicznych uwarunkowań chorób i dysfunkcji somatycznych. Istotą zaś tego pierwszego jest poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań zdrowia. Innymi słowy zamiast poszukiwać przyczyny chorób, w ramach tego paradygmatu pyta się jakie czynniki sprzyjają zachowaniu dobrego zdrowia mimo działania szkodliwych czynników.
RODZAJ CZYNNIKA M. PATOGENETYCZNY M. SALUTOGENETYCZNY
Emocje negatywne, zalegające pozytywne, związane z postawą optymizmu i
nadziei
Motyw zdrowotny (stopień brak zaint lub nadmierna koncentracja umiarkowane zaint własnym zdrowiem
zainteresowania wł zdrowiem) na własnym zdrowiu
Zachowanie ryzykowne dla zdrowia np. palenie zdrowy styl życia (ostatnio modne pojęcie)
Osobowość wzór zachowania A osobowość odporna*, poczuci koherencji *
Czynniki sytuacyjne pole życiowe ryzykowne dla zdrowia zdrowe pole życiowe*
* osobowość odporna - charakteryzuje się przekonaniem o własnej kontroli, zaangażowaniu i spostrzeganiu wydarzeń stresujących
jako wyzwań oraz nad
* poczucie koherencji - złożona struktura poznawcza, której składnikiem osiowym jest przekonanie o zrozumiałości i sensowności świata, a także o własnych możliwościach sprostania jego wymaganiom.
* zdrowe pole życiowe - środowisko sprzyjające zdrowiu, wolne od czynników szkodliwych i bogate, ważne dla zdrowia różnorodne zasoby.
Jan Strelau, Psychologia t. III, rozdział 56.
Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie.
Ujęcie stresu przez Hansa Selyego: niespecyficzna reakcja powstająca w odpowiedzi na działanie bodźców szkodliwych (stresorów), zwany Ogólnym Zespołem Adaptacyjnym (GAS). 3 stadia tego zespołu to:
· Reakcja alarmowa
· Stadium odporności
· Stadium wyczerpania
Zainteresowanie problematyką stresu w Polsce datuje się na lata 60 -te, inicjatorem badań był Janusz Reykowski.
Psychologiczne koncepcje stresu.
Pojęcie stresu nie doczekało się powszechnie akceptowanej definicji. Wyróżnić można natomiast 3 nurty w określaniu SP (stresu psychologicznego):
1. Jako bodziec, sytuacja, wydarzenie zewnętrzne o określonych właściwościach.
2. Jako reakcja wewnętrzna człowieka, zwłaszcza reakcja emocjonalna doświadczana wewnętrznie w postaci określonego przeżycia.
3. Jako relacja między czynnikami zewnętrznymi a właściwościami człowieka.
W definicjach stresu widoczny jest więc podział na stres spowodowany czynnikami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Obecnie powszechnie akceptuje się pogląd, że w definiowaniu SP należy uwzględnić obydwa człony, a także spostrzeganie sytuacji przez podmiot, jako czynnik pośredniczący.
Relacyjne ujęcia stresu.
Przed pojawieniem się pojęcia stres, Tadeusz Tomaszewski proponował pojęcie sytuacji trudnej. Były to sytuacje w których naruszona została równowaga podstawowych elementów konstytuujących każdą sytuację: zadań, czynności, warunków i cech podmiotu. Na plan pierwszy wysuwa się tutaj moment zakłócenia równowagi.
Jan Strelau pojęcie stresu odnosi do:
Stanu, który charakteryzowany jest przez silne emocje negatywne, takie jak strach, lęk, złość, wrogość, a także inne stany emocjonalne wywołujące dystres oraz sprzężone z nimi zmiany fizjologiczne i biochemiczne, ewidentnie przekraczający bazalny poziom aktywacji.
Ujęcie to stanowi przykład podejścia relacyjnego, sam autor określa je mianem interakcyjnego, traktując stan stresu jako wynik interakcji między wymaganiami a możliwościami. Problem oceny poznawczej wystąpił już u Reykowskiego, Strelau zajmuje tu jasne stanowisko rozróżniając obiektywne i subiektywne wymagania i możliwości.
Fenomenologiczno - poznawcze ujęcie stresu (Lazarus).
Podstawowymi zagadnieniami we współczesnych teoriach SP (jaką jest teoria Lazarusa) są: podmiotowa percepcja sytuacji stresowej, jej poznawcza reprezentacja i ocena.
Podstawowym wątkiem rozważań Lazarusa jest:
· znaczenie kontekstu sytuacyjnego
· znaczenie relacji jednostka - otoczenie (termin transakcja na określenie tych relacji)
Wg Lazarusa transakcja z otoczeniem podlega ocenie poznawczej podmiotu, mającej charakter ciągłego procesu (ocena pierwotna). Proces oceniania dotyczy tych elementów relacji z otoczeniem, które są ważne dla dobrostanu (well - being).
Definicja SP:
Określona relacja między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi.
Transakcja stresowa może być ujmowana w ocenie pierwotnej jako:
à krzywda/ strata - odnosi się zaistniałej szkody (utrata wartościowych obiektów tj. samoocena, ocena społeczna)
à zagrożenie - odnosi się do tych samych szkód, które mogą zaistnieć
à wyzwanie - ma charakter antycypacyjny, odnosi się do sytuacji w których możliwe są straty i szkody ale i korzyści
Jeżeli w wyniku oceny pierwotnej, relacja zostanie uznana za stresową, zapoczątkowuje się proces poznawczy zwany oceną wtórną.
Dotyczy ona możliwości podjęcia działań usuwających lun łagodzących skutki stresu, a w przypadku wyzwania - prowadzą do osiągnięcia dostępnych korzyści. Ocena pierwotna i wtórna przebiegają równocześnie i są ze sobą sprzężone. Lazarus proponuje respektowanie w badaniach nad stresem 3 poziomów analizy:
· społecznego - odnosi się do transakcji jednostki z otoczeniem
· psychologicznego - obejmuje jednostkową ocenę sytuacji, reakcje emocjonalne i organizację zachowania
· fizjologicznego - polega na mobilizacji do działania.
Nowością w koncepcji Lazarusa jest wykazanie, że są one w pewnym stopniu od siebie niezależne
Transakcja stresowa i radzenie sobie w procesualnym ujęciu Lazarusa. - rycina 56-1, str. 471
Teoria zachowania zasobów Hobfolla.
Stefan Hobfoll przyjął zasadę, że ogólnym celem aktywności ludzkiej jest uzyskiwanie, utrzymanie i ochrona zasobów. Wyróżnił 4 rodzaje zasobów:
1. Przedmioty, np. mieszkanie;
2. Warunki, np. stała praca;
3. Zasoby osobiste, np. umiejętności interpersonalne;
4. Zasoby energetyczne, np. pieniądze lub wiedza;
SP definiuje jako:
Reakcja wobec otoczenia, w którym istnieje (a) zagrożenie utratą zasobów netto, (b) utrata zasobów netto, (c) brak wzrostu zasobów następujący po ich zainwestowaniu.
Autor docenia znaczenie subiektywnej oceny zasobów, przyjmując że zarówno spostrzeganie jak i faktyczna utrata zasobów jest wystarczające do doznania stresu. Mimo tego, że nie ma tutaj mowy o żadnej relacji to uznajemy tą teorię za relacyjną ponieważ autor wspomina że źródłem stresu jest zagrażające lub zaistniałe zakłócenie równowagi pomiędzy jednostką a otoczeniem.
Przyczyny stresu.
Stresory są różnorodne i mogą być charakteryzowane z różnego punktu widzenia. Przede wszystkim bierze się pod uwagę ich siłę
i zakres działania. Stanowi to podstawę rozróżnienia:
a. dramatycznych wydarzeń o rozmiarach katastrof, obejmujących całe grupy (stres traumatyczny, ekstremalny); są stresorami uniwersalnymi ponieważ osoby nimi dotknięte nie mogą ich nie zauważyć, dokładniejsza charakterystyka psychologiczna jest następująca:
· atakują najbardziej podstawowe wartości człowieka tj. życie, schronienie.
· stawiają wysokie wymagania, którym nie można sprostać
· często przychodzą bez ostrzeżenia
· pozostawiają po sobie potężny ślad, który jest reaktywowany przy sytuacjach podobnych
a. poważnych wyzwań i zagrożeń, dotyczących jednostek lub kilku osób ( śmierć małżonka, rozwód, karę więzienia ale też wyjazd na wakacje czy zawarcie małżeństwa (!) - związane z wyzwaniem, które także stawia wymagania)
b. drobnych, codziennych utrapień - najsłabsze stresory (uciążliwości dnia codziennego - ważne znaczenie za względu na częstość i powszechność ich występowania)
Innym rozróżnieniem jest charakterystyka stresora w wymiarze czasowym. Można tu wymienić:
a. wydarzenia stresowe jednorazowe, np. niemiłe spotkanie
b. wydarzenia stresowe periodyczne lub cykliczne, np. powtarzające się wizyty u nielubianych krewnych
c. stresory chroniczne, działające permanentnie, np. nieudany związek małżeński
d. sekwencję - jeden stresor pociąga za sobą następny, np. rozwód - podjęcie pracy przez kobietę - problemy z opieką nad dziećmi.
Ważną właściwością stresorów jest ich kontrolowalność - to w jakim stopniu ich wystąpienie, przebieg i następstwa zależą od celowego działania osób zaangażowanych.
Radzenie sobie ze stresem jako proces i jako organizacja.
Coping - radzenie sobie ze stresem. Radzenie sobie ma 3 odniesienia znaczeniowe, może być ono rozpatrywane jako proces jako
strategia i jako styl. Pierwsze odnosi się do całości aktywności podejmowanej w sytuacji stresowej (SS). Proces radzenia sobie ma
złożoną strukturę, można w nim wyodrębnić ogniwa, które określane są jako strategie lub sposoby radzenia sobie. Pojęcie stylu radzenia sobie jest konstruktem u...
klapsel