gleba.doc

Kilka słów na temat gleby.
Gleba stanowi podstawowy nieodnawialny element agroekosystemu, który charakteryzuje się określonymi właściwościami chemicznymi, fizycznymi i biologicznymi ukształtowanymi pod wpływem wielowiekowego działania naturalnego procesu glebotwórczego oraz rolniczej i pozarolniczej (gospodarczej) działalności człowieka. Właściwości te znajdują się w stanie określonej równowagi, która może ulec zmianom (korzystnym lub niekorzystnym) pod wpływem tej działalności.

Gleba stanowi nieodwracalne, ogromnej wartości dobro człowieka i z tego względu musi podlegać szczególnej ochronie i być racjonalnie użytkowane tak, aby stanowiła warsztat produkcji odpowiedniej ilości surowców roślinnych o wysokich parametrach jakościowych, zabezpieczający potrzeby żywnościowe nie tylko obecnego pokolenia, ale i pokoleń przyszłych. W latach intensywnego rozwoju rolnictwa i uprzemysłowieniu kraju o zasadzie tej, niestety, bardzo często zapominano. Nadmierna chemizacja rolnictwa, stosowanie ciężkiego sprzętu rolniczego oraz bardzo często nieprzemyślana regulacja stosunków wodnych gleb sprowadzają się w zasadzie do odprowadzania nadmiaru wody stanowiły poważną przyczynę naruszenia równowagi istniejącej w środowisku glebowym, a czasem w, sytuacjach skrajnych, daleko idącą jego degradacje. Nie ulega jednak wątpliwości, że szkody zaistniałe w poszczególnych elementach biosfery zostały spowodowane w głównej mierze pozarolniczą działalnością człowieka i mają zasadniczo związek z górnictwem, metalurgią, chemią, gospodarkom komunalną, transportem.

Nadmierna akumulacja substancji i pierwiastków toksycznych w glebach powoduje daleko idącą, często nieodwracalną ich degradacje chemiczną jest podstawową przyczyną obniżenia ich produkcyjności oraz produkcji surowców roślinnych o parametrach jakościowych nie odpowiadających normie paszowej. Nadmierne zanieczyszczenie gleb metalami ciężkimi, a z występowaniem takich w Polsce obszarów mamy już do czynienia, powoduje ograniczenie na ich uprawy określonych roślin przeznaczonych do konsumpcji, zmianę sposobu rolniczego użytkowania gleb, a w przypadkach skrajnych, tj. gleb silnie zanieczyszczonych, wyłącznie z użytkowania rolniczego.

Zanieczyszczenie gleby - Kadm
Kadm jest pierwiastkiem niezwykle silnie rozproszonym w skałach i w poziomach powierzchniowych gleb. Pod względem geochemicznym właściwości kadmu są podobne do cynku, chociaż łatwiej wchodzi on w połączenia z siarką i wykazuje większą mobilność w środowisku przyrodniczym. Kadm uruchamiający się w procesie wietrzenia wchodzi w połączenia z minerałami ilastymi oraz wiązany jest przez materię organiczną i wodorotlenki żelaza. W środowisku alkalicznym ulega wytrąceniu do formy słabo rozpuszczalnych węglanów i fosforanów. Kadm, pomimo na ogół znacznego rozproszenia w środowisku glebowym, wykazuje dużą mobilność, szczególnie w glebach kwaśnych i lekkich charakteryzujących się słabymi zdolnościami sorpcyjnymi (słabe unieruchamianie). W tych warunkach nawet stosunkowo niewielkie stężenia kadmu w glebach mogą być toksyczne dla ludzi i zwierząt w związku z nadmiernym pobieraniem tego pierwiastka przez rośliny i przekroczeniem dopuszczalnych zawartości w surowcach roślinnych

Niezbędność kadmu dla organizmów żywych nie została, jak dotąd, jednoznacznie udokumentowana. Z uwagi jednak na znaczenie toksykologiczne kadmu występowanie tego metalu w środowisku przyrodniczym stanowi zagadnienie interesujące szczególnie gleboznawców i ekologów. Toksyczność kadmu przejawia się w zaburzaniu funkcji nerek i układu rozrodczego, w powodowaniu choroby nadciśnieniowej, zmian nowotworowych itp. Naturalne zawartości kadmu w glebach świata są silnie zróżnicowane w zależności od pochodzenia geologicznego skał macierzystych gleb, intensywności procesów wietrzenia, wieku gleb, składu mineralogicznego tworzywa glebowego, poziomu emisji przemysłowych. Średnie zawartości kadmu w glebach świata wahają się w granicach od 0,2 do l ,05 mg/kg gleby, najczęściej jednak stężenie tego pierwiastka nie przekracza 0,5 mg/kg , a w glebach Polski 0,21 mg/kg, przy zakresie wahań w granicach 0,01-49,73. Nagromadzenie kadmu w glebach, przekraczające zawartości naturalne, może być związane z rodzajem podłoża geologicznego, ale najczęściej jest wynikiem działania różnego rodzaju procesów antropogenicznych, tj. nawozowym stosowaniem osadów ściekowych i ścieków nie odpowiadających ustalonym kryteriom przydatności, długotrwałym stosowaniem wysokich dawek nawozów fosforowych i różnego rodzaju odpadów. Najpoważniejszym źródłem zanieczyszczenia kadmem są emisje pyłów z hut cynku i ołowiu oraz innych metali nieżelaznych, stanowiące ponad 60% wszystkich źródeł antropogenicznych, jak też pyły z hałd odpadów pohutniczych przenoszone nieraz przez wiatr na znaczne odległości. Spalanie śmieci i odpadów może być lokalnie przyczyną zwiększenia zawartości kadmu w środowisku przyrodniczym. Kadm, ze względu na znaczny antropogeniczny wzrost zawartości w glebach i szczególnie łatwą bioakumulację stanowi wyjątkowo duże zagrożeniedla środowiska przyrodniczego. Ze względu na wysoką toksyczność kadmu dla ludzi i zwierząt konieczne jest stałe monitorowanie zawartości tego metalu w środowisku, w tym szczególnie w surowcach roślinnych i produktach żywnościowych.