Dzisiaj – przyczyny sprawcza i celowa jako dwóch przyczyn zewnętrznych tego, co istnieje.
Mówiąc o przyczynowaniu, mówiliśmy, że w filozofii istnieją cztery przyczyny, które składają się na to, co istnieje : forma, materia (dwie wewnętrzne – konstytuują naturę bytu, jego istotę), sprawcza i celowa (dwie zewnętrzne – decydują o jego realności, składają się na istnienie bytu).
Zagadnienie przyczynowania jest ważne, dlatego, ponieważ filozofia tego typu jest nauką, rozpatrującą rzeczywistość w aspekcie tych właśnie przyczyn koniecznych, ostatecznych.
Przyczyna sprawcza : zagadnienie przyczyny sprawczej występuje w filozofii i naukach empirycznych (o dziwo), i dlatego wygląda inaczej tu, a tu.
Rozumienie przyczyny w naukach empirycznych : przyczyna sprawcza w sensie statycznym w naukach empirycznych, to tyle, co siła jakiegoś ciała, działająca na inne ciało. W sensie dynamicznym, przyczyna to tyle, co przekazywanie tej siły z jednego ciała do drugiego. Powiemy, że przyczyna sprawcza polega na jednostronnym przekazywaniu siły od obiektu A do obiektu B. W tym aspekcie przyczyną jest dostarczenie siły przez obiekt A, czego skutkiem jest uzyskanie siły przez obiekt B. Takie pojęcie „przyczyny” w naukach empirycznych istnieje w koncepcji przedmiotu nauki – jakiejkolwiek nauki empirycznej. Jaki przedmiot nauki, takie rozumienie pojęcia „przyczyny”. Przedmiotem nauk empirycznych są zjawiska obserwowalne w rzeczywistości, na ogół. Podstawowym ich zadaniem natomiast jest szukanie odpowiedzi na następujące pytania : „Jakie zjawiska są połączone ze sobą związkami zależnościowymi?”. Przyjmuje się ogólnie, że typ oddziaływania obiektu na inne obiekty może być wieloraki. Na przykład, w dziale mechaniki mówi się o jednostronnym oddziaływaniu; w termodynamice jest mowa o przekazywania ciepła przez jedno ciało drugiemu ciału (.........) Miłość, pokój, dwa pokoje... Nudzi mi się. (..........). Te oddziaływania mają charakter oddziaływań realnych. Przyczynowanie sprowadza się do przekazywanie energii. Ważny jest pogląd, że tak pojęta przyczyna (w sensie dynamicznym – że się przekazuje energię) jest rzeczywistością, jest stanem realnym.
Istnieje jednak krytyka przyczynowania sprawczego w naukach empirycznych : w radykalny sposób pojawiła się w 18-ym wieku. Takim filozofem, krytykującym pogląd, że istnieje przekazywanie energii w przyrodzie (tak ja to rozumiem), był David Hume (Chrum, chrum). Innym filozofem z tego okresu, o takich samych poglądach, to John Stuart Mill. U podstaw krytyki tych dwóch mieści się inna koncepcja nauk empirycznych. Jest to koncepcja fenomenalistyczna. Na czym ona polega? Sprowadza się ona do tego, że zadaniem poznania naukowego jest obserwacja zjawisk (fenomen) i opis tych zjawisk. To znaczy opisać, nie tłumacząc. Nie rozumiem tego... a może – w normalnych naukach opisać znaczy również dotknąć, a w koncepcji Hume’a i Mill’a opisać to tylko zaobserwować, i powiedzieć, że się zaobserwowało, i co się zaobserwowało – nie tłumacząc dlaczego zjawisko jest takie, a nie inne...
Jak pojmuje się przyczynowanie w takiej nowej koncepcji nauki? Przyczynę określa się jako przedmiot, po którym następuje inny przedmiot. Przy czym, po wszystkich przedmiotach podobnych do pierwszego, następują przedmioty podobne do drugiego. Przyzwyczajamy się do tego, że po zjawisku A następuje B. Pojęcie „przyczyna” jest raczej pojęciem psychologicznym, jest pewnego rodzaju przyzwyczajeniem, a nie jest czymś, co da się stwierdzić w rzeczywistości – jest po prostu stanem umysłu, ma charakter subiektywny.
Te poglądy Hume’a i Mill’a przejęły pozytywiści, oraz sporo neopozytywistów. Niemniej, poglądy te były mocno krytykowane... Między innymi Bergson, Whitehead.
SPLEEN!!!!!!!!!!
Rozumienie przyczyny w filozofii : ma własne rozumowanie przyczyny, ponieważ jest innym typem nauki – szuka tego, co głębiej, to, co w naturze. W sensie statycznym – przez przyczynę sprawczą rozumie się to, co powoduje powstanie czegoś. Słowo „to” oznacza „pierwsze źródło czynności powstawania”. Słowo „powstawanie” oznacz tu pewien ruch, zmianę. Rezultatem tej zmiany jest pojawieniem się czegoś, co nazywamy „skutkiem”. Przycznowanie sprawcze zachodzi więc wszędzie tam, gdzie jest ruch i działanie, gdzie jedna rzecz działa na drugą, powodując zaistnienie czegoś, co wcześniej nie istniało. W sensie filozoficznym (a nie dynamicznym?) : przyczynowanie sięga głęboko w byt. Sięga do tego, co byt konstytuuje, co leży w porządku jego realności i w tym aspekcie czyni go realnym. Ze względu na systemy filozoficzne jakie istnieją w ramach filozofii klasycznej mamy różne interpretacje przyczyny (tego cosia, co powoduje powstanie bytu). W monizmie (materialistyczny) – źródło tego ruchu, czyli przyczyny sprawczej, widziano w materii jako tworzywie (przyjęty jest tylko jeden element strukturalny bytu). Taka postać materii zwykle bywa obdarzona „siłą wewnętrzną”, która powoduje zmiany : ta siła jest immanentna, należy do natury, niekiedy jest pojmowana jako wieczna i stała własność materii (Parmenides). W monizmie (idealistycznym) – istnieje tu pogląd, że świat jest rozumny, a ostateczną przyczyną jest Demiurg. On stworzył świat, mając za wzór wiecznie istniejące idee (Platon).
W pluralizmie (czyli więcej niż jeden czynnik) – reprezentantami są Arystoteles, Tomasz z Akwinu. Ale czemu? Ponieważ przyjmują dwa elementy strukturalne bytu, z czego jeden ma charakter potencjalny, a drugi aktualizujący. W wersji esencjalnej – ci, którzy nawiązują do Arystotelesa, mówią, że przyczynowanie sprawcze sprowadza się do zmiany substancjalnej albo przypadłościowej bytu, w ramach bytów istniejących. Źródłem ruchu jest forma substancjalna. Gdy chodzi o źródło bytu jako bytu to Arystoteles przyjmuje czystą formę – ale o tym kiedy indziej. W interpretacji egzystencjalnej – przyczyna sprawcza sprowadza się do przyczyny istnienia bytu (a nie natury), i nie jest nią forma substancjalna, tylko istnienie bytu (to jest czynnik urealniający byt). Przyczynowanie natomiast sprowadza się do działania, którego bezpośrednim źródłem są władze substancji. Żeśmy nakręcili...
U Arystotelesa przyczynowanie sprawcze : określił je w sensie statycznym jako to, co skąd pierwotnie emanuje ruch na zewnątrz. Inna formuła tej definicji – „pierwotne, samoistne źródło ruchu”. Według Arystotelesa jest nim forma substancjalna. Wszelki ruch, wszelkie przemiany bytu dokonują się dzięki formie substancjalnej. Ruch zatem nie jest własnością materii – jest aktem, swoistym aktem, który polega na przejściu z możności do aktu. Samo przechodzenie jest aktem ruchu, o ile jest w dalszej możności do aktu. Skomplikowane.
No dobrze, ale co to jest ta CZYSTA FORMA? Trzeba sobie sprawdzić w książce.
Tomasz z Akwinu – ułożył odrębną koncepcję przyczynowania sprawczego. Tym, co urealnia byt jest istnienie, a nie forma substancjalna. Przyczyna sprawcza, pojęta jako źródło, z którego emanuje ruch, będzie sprowadzać się nie tylko do zmian w sferze istoty bytu, ale przede wszystkim do źródła samego istnienia bytu. Przyczyną sprawczą będzie zatem źródło ruchu, powodujące zmianę w istocie i istnienia bytu. Jaki to byt może być przyczyną istnienia bytu? Ano zgadnij... Na to pytanie odpowiadamy na drodze analizy dostępnym nam bytów konkretnych – w rezultacie, dowiadujemy się, że przedmioty mają charakter bytów przygodnych, czyli takich, które mogą istnieć, a mogą nie istnieć. To są takie byty, w których naturze nie ma czegoś takiego, które powoływało by ich własne istnienie (w przeciwnym razie pojawiłby się pewien paradoks – istniałyby zanim zaistniałyby...). Tym bytem, który uzasadnia realność reszty bytów, jest w naturze swojej czystym istnieniem.
XMedzik30