PUBLICYSTYKA POZYTYWIZM
1. Lata 1864-1871 aktywność publicystyczna emigracji postyczniowej (np. we Francji)
„Głos Wolny” (Londyn) – umiarkowanie demokratyczny
„Ojczyzna” (okolice Zurychu)
Tematyka polityczno społeczna w publicystyce emigracyjnej , rozważania na temat odbudowy Polski, idee „pracy organicznej”
2. Publicystyka w Polsce – sytuacja ogólna
- rozwój (w roku 1864 – 83 periodyki, w 1884 – już 230), rozrost sfery odbiorców
- zabór austriacki i pruski – prasa publiczną trybuną
- pisma codzienne:
a) „brukowce”, „kurierki” (wiadomości lokalne, sensacja, rozrywka)
b) „gazety polityczne” organy stronnictw
w obu rodzajach – tak zwane felietony / odcinki, gdzie drukowano powieści, nowele, opowiadania, recenzje, etc. Pisali je na przykład: Lam, Bałucki, Świętochowski, Sienkiewicz.
3. ZABÓR ROSYJSKI
- skoncentrowane w Warszawie
· „Kurier codzienny”
· „Kurier Warszawski” (red. Wacław Szymanowski) tu: Kroniki tygodniowe Prusa
· „Gazeta Warszawska”
· „Gazeta Polska”
· „Bluszcz” – czasopismo dla bab J
- młodzi pozytywiści (ze Szkoły Głównej z lat 1862-1869) zaatakowali prasę o: bezprogramowość, zaniedbywanie spraw krajowych, zacofanie światopoglądowe:
Aleksander Świętochowski
Piotr Chmielowski
Józef Kotarbiński
„młodzi” „młoda prasa” „postępowcy” „pozytywiści”
też Orzeszkowa, Prus (Aleksander Głowacki)
ich trybuną: „Przegląd Tygodniowy” (od 1866) tu m. in. My i wy, O wyższym ukształceniu kobiet Świętochowskiego
potem
„Niwa” – mniej radykalny dwutygodnik, tu Pozytywizm i pozytywiści P. Chmielowskiego
- poł. lat 70tych – miesięcznik naukowo-literacki „Ateneum” (1876 z inicjatywy Spasowicza, red. Chmielowski); dziennik polityczny pozytywistów „Nowiny” (od 1878)
- Problematyka poruszana przez pozytywistów:
§ „praca organiczna”
§ krytyka ogólnego zacofania
§ potrzeba rozwoju rzemiosła
§ Ewolucyjne zmiany w społeczeństwie, wzrost moralności, humanitaryzmu i zrozumienia obowiązków społecznych; instytucje charytatywne potrzebne
§ „praca u podstaw” (podnoszenie oświaty ogólnej i zawodowej ludu, krzewienie w nim świadomości narodowej)
§ szerzenie oświaty = droga do demokratyzacji społeczeństwa
§ tolerancja wobec innych wyznań, przekonań
§ „kwestia kobieca” – kobiety z wyższych sfer powinny się kształcić, a nie czekać na zamążpójście
§ „kwestia żydowska” – dążność do asymiliacji Żydów
§ wzorzec osobowy – intelektualista, pracowity, energiczny, zaradny, rzetelny, patriotyzm to dla niego działalność dla narodu, odrzuca współpracę z zaborcą, najwyższe wartości to dla niego wiedza i praca.
- „praca u podstaw” raczej istotniejsza od „pracy organicznej”
- wpływy pozytywizmu angielskiego, polskiego Oświecenia
- u Świętochowskiego – akcenty antyklerykalne
- przejawy pesymizmu:
· Dumania pesymisty Świętochowskiego (1876)
· Kryzys pogłębił się u schyłku lat 70tych: rusyfikacja nadal, nie wzrósł dobrobyt, program „pracy organicznej” sprowadzał się do walki o korzyści materialne
- pojawił się socjalizm i zreorganizowany obóz konserwatywny
- socjalistyczne czasopisma (drukowane w Genewie) „Równość”, „Przedświt” „Walka klas”; w Warszawie „Proletariat” (nielegalne)
- wpływy myśli socjalistycznej coraz większe
- organy prasowe pozytywistów to nadal:
„Przegląd Tygodniowy” (Wiślickiego)
„Ateneum” (Chmielowskiego)
„Nowiny” (Piltz, potem Świętochowski od 1882 Prus) – zlikwidowane w 1883, Prus wrócił do „Kuriera Warszawskiego” a potem „Kuriera Codziennego”
- najważniejsze pozycje w formie książkowej
Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społecznego (1883) A. Głowacki
Patriotyzm i kosmopolityzm(1880); O Żydach i kwestii żydowskiej (1882) E. Orzeszkowa
cykl artykułów Walka o byt (1883) Świętochowski
- pozytywiści zaczynają być rozczarowani realizacją swych postulatów, ale nadal uważają „pracę organiczną” i stopniową demokratyzację społeczeństwa za jedyny słuszny program narodowy; nadzieję pokładają w chłopstwie.
- Dyskusja z programami socjalistycznymi (np. Socjalizm i jego błędy Świętochowskiego).
Do pewnego stopnia zgadzali się z soc. poglądami na kapitalizm, ale odrzucano rewolucję i wizję ustrojową socjalizmu jako utopię.
- publicystyka Prusa – nadal zdominowana „pracą organiczną”, ale odszedł od kultu wiedzy.
Polemika ze Świętochowskim (1882-1883) – Prus sceptyczny wobec dobroczynnego wpływu oświaty na moralność
- Adolf Dygasiński – kwestionował „cywilizacyjny blichtr postępu”, rezultaty „pracy organicznej”
- Nowy tygodnik „Głos” (1886-1894) – pismo młodych inteligentów, opozycyjnych wobec pozytywistycznego „obniżenia ideału”, praktyczności i hasła „pracy organicznej”. Propagowali za to „wielkie idee” romantyczne. Szczególną uwagę poświęcali chłopstwu
- Pod koniec wieku – stopniowe wątpliwości wobec idei pozytywistycznych.
4. ZABÓR AUSTRIACKI
- urzędowa „Gazeta Lwowska” redagowana od 1873 przez Władysława Łozińskiego, reszta gazet przeważnie związana ze stronnictwami politycznymi.
- Galicja podzielona na konserwatystów (bronili przewagi ziemiaństwa, tradycyjnych wartości, ostrożność w polityce) i liberałów / „demokratów” (chcieli większego udziału mieszczaństwa w rządzeniu krajem, hasła wolności i tolerancji). Inny podział: „zasadowcy” i „utylitaryści”
- Ważniejsze czasopisma w:
Krakowie (prasa konserwatywna - periodyki)
Lwowie (prasa demokratyczna – prasa codzienna)
- klerykalny „Przegląd Lwowski”
Kraków:
¨ „Czas” dziennik w Krakowie od 1848, proaustriacki, konserwatywny, antypowstaniowy
¨ „Przegląd Polski”: Koźmian, Tarnowski, Wodzicki
Kilka prawd z dziejów naszych rozprawa Szujskiego (1867) – słuszność zasady „normalnej organicznej pracy”, w nowych warunkach konspiracja to zgubne warcholstwo; proaustriackość; rozwaga i umiar
„Przegląd Polski” oceniał rok 1863 jako zgubny w skutkach, polemizował też z pozytywistami, rozbiory to „własna wina” narodu.
Najgłośniejsze wystąpienie „Przeglądu Polskiego” to pamflet Teka Stańczyka (1869)
® większość tekstów – Koźmian i Tarnowski
® panorama galicyjskich postaw politycznych
® listy fikcyjnych autorów do fikcyjnych odbiorców
® paszkwil i karykatura wymierzona w demokratów
® demokraci jako zwolennicy „nieprzerwalności powstania”, demagodzy
® niektóre teksty – szyderczy atak na powstanie w 1863 jako dzieło głupców
„Przegląd” po Tece zbliżył się do „Czasu” – redaktorem od 1876 Koźmian.
„Stańczycy” coraz bardziej napastliwi wobec prądów demokratycznych i liberalnych
¨ „Kraj” (1869-1874) – światopogląd pozytywistyczny. Dziennik założony przez Adama Sapiehę
„praca organiczna” jako „szczyt patriotyzmu”
siłą rozwojową – mieszczaństwo
rozdział państwa od Kościoła, laicyzacja szkół
asymilacja Żydów
przeciw „polakerii” tj. pustym gestom pseudopatriotycznym
Tygodnik krakowski – felieton „Kraju” prowadzony przez Michała Bałuckiego
¨ „Nowa Reforma” (red. Romanowicz, Asnyk, Pawlikowski) – demkratyczna
¨ „Ognisko” – czasopismo młodzieży akademickiej, socjalizujące (tu przejściowo m. in. K. Tetmajer)
Lwów:
Publicystyka obozu demokratycznego:
a) manifestacje romantyczno-niepodległościowe (np. Kornel Ujejski): nieustępliwość wobec zaborców, hasła powstańcze
b) rozgrywki polityczne
c) „Dziennik Lwowski” (1867-1873, red. Widman i Romanowicz), „Gazeta Narodowa” (od 1870, red. Dobrzański) – pełne patosu apele o pielęgnowanie uczuć patriotycznych, ataki na konserwatystów; raczej niechęć wobec pozytywizmu
d) ugrupowanie liberalne – początkowo „Gazeta Narodowa”, od 1869 – „Dziennik Polski” (red. M. in. Lam); „Tydzień Polski” – zbliżał się do pozytywizmu warszawskiego
e) Kroniki lwowskie (w „Gazecie Narodowej” a potem „Dzienniku Polskim”) Lama – sprawy polityczne w ujęciu satyrycznym
f) Hasła organicznikowskie + światopogląd scjentystyczny
Romanowicz Praca organiczna (1867)
g) lata 70te – pierwsze pisma robotnicze: „Rękodzielnik” i „Czcionka”; wpływy socjalistyczne w pismach Limanowskiego; „Robotnik”, „Praca”
5. ZABÓR PRUSKI
- dwie orientacje:
a) konserwatywno – katolicka („Kurier Poznański”, „Warta”) – poglądy konserwatywno – klerykalne, w stosunku do zaborcy – lojalizm
b) liberalno – narodowa („Dziennik Poznański”, „Gazeta Toruńska”) – aktywizm narodowy, dążenie do równouprawnienia, protest wobec antypolskości zaborców
c) od 1871 też „Orędownik” z hasłem „ludowości”, ostoją narodowości lud i warstwy średnie
- powszechny postulat „pracy organicznej”
- Germanizacja wzmagała solidaryzm i postawy konserwatywno – katolickie.
- Wpływy pozytywistyczne: na łamach „Tygodnika Wielkopolskiego”; hasłem programowym „praca organiczna” pomnażająca siły do odzyskania niepodległości.
- Śląsk ® „Zwiastun Górnośląski”; „Katolik” (red. K. Miarka)
4
Drapeusz