Morrison Philip i Phylis - Drobna zmiana punktu widzenia.pdf
(
130 KB
)
Pobierz
Drobna zmiana punktu widzenia
KOMENTARZ
ZADZIWIENIA
Philip i Phylis Morrison
Drobna zmiana punktu widzenia
dw s¸onecznych poza naszym.
Najbliýszy z nich otacza s¸ab
gwiazd« pojedyncz w gwiazdozbiorze
Wielkiej Niedwiedzicy. Ta podobna do
S¸oÄca i nie wyrýniajca si« niczym
szczeglnym gwiazda oznaczona zosta-
¸a dawno temu przez pierwszego astro-
noma krlewskiego w Anglii Johna
Flamsteeda jako 47 UMa. (Moýna j zo-
baczy w ciemn pogodn noc jako s¸a-
by punkcik na niebie na przed¸uýeniu
tylnych k¸ Wielkiego Wozu w stron«
przeciwn do Gwiazdy Polarnej, odleg¸
mniej wi«cej o trzy d¸ugoæci dzielce te
gwiazdy od siebie.)
47 UMa znajduje si« 45 lat æwietlnych
od Ziemi, co wiadomo z pomiarw pa-
ralaktycznych. Z analizy jej wid-
ma wynika, ýe ma rozmiar i ma-
s« mniej wi«cej takie jak S¸oÄce,
ale jest od niego nieco starsza, ja-
æniejsza i gor«tsza. Olbrzymia pla-
neta gazowa obiega j w cigu
1100 dni i cho zas¸uguje na mia-
no Superjowisza, jest za s¸aba, by
moýna j by¸o dostrzec przez najlepsze
nawet teleskopy. Dowodw poærednich
jej istnienia nie da si« jednak obali Ð
maleÄkie eliptyczne ruchy gwiazdy ma-
cierzystej, wykonywane w takt szero-
kich obiegw planety, rejestruje si«
szczeg¸owo juý od 1990 roku. Niestety,
nasze metody nie pozwalaj na zaob-
serwowanie maleÄkich ruchw gwiazd
wywo¸anych przez planety wielkoæci
Ziemi Ð by¸yby one setki razy mniejsze
od powodowanych przez ogromn pla-
net« z Wielkiej Niedwiedzicy.
Od czego jednak mamy wyobrani«?
Porzumy fakty i udajmy si« w fanta-
styczn podrý na statku kosmicznym,
ktry wejdzie na jednoroczn, podob-
n do ziemskiej, orbit« wok¸ gwiazdy
47 UMa. Taka wyprawa przesun«¸aby
nasz punkt obserwacji mniej wi«cej o 50
lat æwietlnych Ð ten ma¸y kroczek w Ga-
laktyce zaj¸by statkom kosmicznym
NASA z koÄca XX wieku ¸adnych kil-
kaset tysi«cy lat. Nie straszna nam jed-
nak nuda mi«dzygwiezdnej podrýy
i oto ze statku kosmicznego, gdzieæ
w otch¸ani Wielkiej Niedwiedzicy, spo-
gldamy w prýni« upstrzonego gwiaz-
dami Wszechæwiata. Niebo jest czarne
nawet tuý ko¸o oælepiajcego dysku na-
szego nowego s¸oÄca 47 UMa. Nie trze-
ba specjalnie kierowa kamery; nasza
orbita zatacza krg na niebie, po ktrym
w«druje wielka migoczca planeta.
Powinny tam teý by komety i planeto-
idy, ale chyba za s¸abe, byæmy mogli je
zauwaýy. B«dzie teý znajoma Dro-
ga Mleczna. Ale ktre gwiazdozbiory
ozdobi nasz niebosk¸on?
Nie wyda nam si« on obcy, bo nie
opuæciliæmy przecieý naszej galaktycz-
nej okolicy. Z po¸oýonego w Wielkiej
Niedwiedzicy uk¸adu planetarnego ja-
sny i wyrany gwiazdozbir Oriona da
Pociemnieje i stanie si« jedn z oko¸o 50
gwiazd drugiej wielkoæci, znanych z na-
zwy tylko wytrawnym obserwatorom
nieba. Nasze w¸asne S¸oÄce b«dzie wy-
glda¸o jak ma¸a ciemna gwiazdka wi-
doczna przez lornetk« na niebie po¸u-
dniowym. Na ziemskim niebie drugi
pod wzgl«dem jasnoæci jest Canopus
Ð gwiazda ¸atwa do zaobserwowania
w kaýdy pogodny wieczr zimowy na
przyk¸ad z Florydy (z Polski niewido-
czny Ð przyp. t¸um.). Tam, w Wielkiej
Niedwiedzicy, to w¸aænie on, nie Sy-
riusz, okaýe si« najjaæniejsz gwiazd
niebosk¸onu.
Przyczyny tych zmian s proste.
Gwiazdy na niebie s jasne lub ciemne
z dwch zupe¸nie odmiennych przy-
czyn. Nawet ciemna gwiazda
moýe wydawa si« bardzo ja-
sna, jeæli znajduje si« blisko.
W koÄcu przecieý nasze S¸oÄce
jest poærd gwiazd kar¸em, ale
nas nie tylko oælepia swym bla-
skiem, lecz jeszcze obdarza ýy-
ciodajnym ciep¸em, gdyý od-
dalone jest zaledwie o 0.0000158 ro-
ku æwietlnego, czyli o 500 sekund æwiet-
lnych. Bardzo odleg¸a gwiazda, jeæli
æwieci dostatecznie silnie, b«dzie mia¸a
duý jasnoæ widom Ð wielka jasnoæ
absolutna pokona duýy dystans. Wærd
widocznych z Ziemi 100 najjaæniej-
Nasze S¸oÄce b«dzie wyglda¸o
jak ma¸a ciemna gwiazdka widoczna
przez lornetk« na niebie po¸udniowym.
si« ¸atwo rozpozna. Gwiazdy tworz-
ce jego zarys s tak daleko od S¸oÄca,
ýe przejæcie do uk¸adu 47 UMa tylko tro-
ch« zmieni kszta¸t mitycznego myæli-
wego, a jego pas i miecz pozostan
bez zmian. Inne gwiazdozbiory, na
przyk¸ad Wielki Wz (wciý b«dzie
bardzo daleko, cho podrýujc do 47
UMa, poruszaliæmy
si« prawie dok¸ad-
nie w jego kierun-
ku), Skorpiona i üa-
b«dzia teý uda si«
rozpozna, mimo
ýe jedna z szeæciu
gwiazd tworzcych
zarys tego ostatnie-
go b«dzie znacznie
s¸absza.
Jednak najjaæniej-
szy na naszym nie-
bie Syriusz, czyli
Psia Gwiazda, nie
b«dzie juý przyci-
ga¸ wzroku w Wiel-
kiej Niedwiedzicy.
Cig dalszy na stronie 84
D
otychczas odkryto 8Ð10 uk¸a-
ZADZIWIENIA, cig dalszy ze strony 81
Widoczny na tle gwiazd pas, po kt-
rym w cigu roku podýa S¸oÄce i pla-
nety, to Zodiak. Stanowi on pozosta¸oæ
po p¸askim, wirujcym dysku gazowo-
-py¸owym, z ktrego Ð jak zgodnie wy-
nika z obserwacji i teorii Ð uformowa¸y
si« planety. Ich orbity nadal przypomi-
naj ten wsplny ruch, cho wi«kszoæ
materii z dysku protoplanetarnego ucie-
k¸a juý w przestrzeÄ mi«dzygwiezdn
lub sp¸on«¸a w S¸oÄcu. Naturalne jest
wi«c umieszczenie naszej wyimagino-
wanej orbity w zodiakalnej p¸aszczy-
nie 47 UMa. To odleg¸e niebo rýni si«
od naszego, lecz w istocie stanowi tylko
nieco zmodyfikowan jego odmian«.
Superjowisz w Wielkiej Niedwiedzicy
(nie wiemy, czy jest jedynym w«drow-
cem na tym niebie) obiega swoj gwiaz-
d« w cigu 3 lat, a nie 12 jak nasz. Od
czasu do czasu powinien wi«c æwieci
rwnie jasno jak w ziemskich rejonach
Wenus.
PrzesuÄmy jednak nasz punkt widze-
nia dziesi«ciokrotnie dalej niý 47 UMa.
Oto nasza gwiezdna okolica pozostaje
daleko za nami. Gwiazd jest mnstwo,
ale wp¸yw na planety mog wywiera
tylko najmniej prawdopodobne ko-
smiczne wypadki Ð zderzenia gwiazd
lub wybuchy supernowych. Rodzinami
planet rzdz niemal wy¸cznie ich
gwiazdy macierzyste. W uk¸adach po-
dobnych do naszego to rozmieszczenie
orbit i zachodzce na planetach procesy
chemiczne, a takýe ma¸o prawdopodob-
ne oddzia¸ywania mi«dzy obiektami
prowadz do godnych odnotowania
zdarzeÄ.
Najcz«æciej ich sprawcami s olbrzy-
my. Mog one wypchn ma¸e planety
z orbit wskutek rytmicznego zak¸ce-
nia grawitacyjnego. Wkrtce po naro-
dzinach gwiazd Ð i S¸oÄca teý, jak si«
wydaje Ð nowo uformowane planety by-
¸y cz«sto wyrzucane jak sieroty w prze-
strzeÄ mi«dzygwiezdn lub z hukiem
¸czy¸y si« ze sob.
Wedle najbardziej prawdopodobnych
hipotez uk¸ad planetarny w Wielkiej
Niedwiedzicy ze swym ogromnym Su-
perjowiszem na ciasnej orbicie nigdy nie
by¸ domem bystrookich obserwatorw
nieba. W galaktycznej metropolii jest
jednak kilkadziesit tysi«cy gwiezdnych
kolonii podobnych do naszej, a w kaý-
dej z nich ze 250 tys. uk¸adw planetar-
nych Ð w sumie dziesitki milionw.
Nie wiemy tylko, jak bardzo te dotd
nie odkryte uk¸ady w naszej wielkiej
spirali rýni si« od siebie. Musimy si«
jeszcze wiele dowiedzie.
szych gwiazd S¸oÄce moýe si« rwna
pod wzgl«dem jasnoæci prawdziwej tyl-
ko ze swymi dwoma najbliýszymi s-
siadami, po¸oýonymi w po¸udniowym
gwiazdozbiorze Centaura. Jeden z nich
to gwiazda doæ podobna do S¸oÄca,
a jego czerwonawy towarzysz jest nieco
s¸abszy. Wszystkie pozosta¸e s co naj-
mniej dziesi«ciokrotnie jaæniejsze od
S¸oÄca.
Przesuni«cie o 40Ð50 lat æwietlnych
odbierze blask wszystkim gwiazdom
odleg¸ym od S¸oÄca do 10 lat æwietlnych,
takim jak Syriusz, lecz nie zmniejszy na-
wet o po¸ow« pot«ýnego blasku Cano-
pusa, masywnego jasnego olbrzyma od-
dalonego o jakieæ 300 lat æwietlnych. Pod
wzgl«dem jasnoæci prawdziwej prze-
wyýsza on kilkaset tysi«cy razy skrom-
ne, lecz trwa¸e S¸oÄce. Wærd gwiazd
dobrze widocznych z Ziemi tylko kil-
kanaæcie znajduje si« w odleg¸oæci kil-
ku tysi«cy lat æwietlnych. Podobnie jak
Canopus, rwnieý i one b«d przyci-
ga wzrok w Wielkiej Niedwiedzicy.
(Nowe pomiary Hipparcosa umoýliwia-
j dok¸adniejsze ustalenie po¸oýenia s¸a-
bych gwiazd Ð z przyjemnoæci odno-
tujemy na tych ¸amach nazwisko tego,
kto wykreæli map« nieba obserwowa-
nego z 47 UMa.)
T¸umaczy¸
Maciej Bzowski
opowieæci o narodzinach mitw
zwizanych z gwiazdami
perypetie kalendarza w czasach
nowoýytnych
cena detaliczna 39,90 z¸
Ksiýki moýna kupi w ksi«garniach lub zamwi w sprzedaýy wysy¸kowej: Klub Ksiýki Ksi«garni Krajowej, skr. pocztowa 21, 02-600 Warszawa 13;
telefonicznie pod numerami: 0-800 244 88 i 0-800-123-124 (po¸czenie bezp¸atne) oraz (0-22) 843 51 21 i 843 41 61.
Do kaýdego zamwienia doliczamy 3,50 z¸ na koszt wysy¸ki.
Zapraszamy do ksi«garni firmowych ul. Nowy åwiat 44, ul. Rýana 34 i ul. Garaýowa 7 w Warszawie
oraz w Krakowie ul. S¸awkowska 10 i w GdaÄsku ul. D¸uga 67/68.
Plik z chomika:
annam101
Inne pliki z tego folderu:
199912_nagrody_nobla_roku_1999.pdf
(56 KB)
199912_czego_nikt_nie_wie.pdf
(333 KB)
199909_zagadka_spinu_nukleonu.pdf
(214 KB)
199904_zmagania_z_punktem_potro.pdf
(110 KB)
199812_asymetria_materii_i_anty.pdf
(279 KB)
Inne foldery tego chomika:
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin