Zuzanna Żukowska
Bartosz Leszczyński
Sytuacja szkolnictwa polskiego od roku 1918. Sejm nauczycielski i reformy początku lat 30. XX wieku, reforma Janusza Jędrzejewicza- ich zalety i wady.
Po odzyskaniu niepodległości pierwszym zadaniem władz oświatowych stało się ujednolicenie systemu szkolnego, tj. określenie jego organizacji, zadań, podstaw ideowych i programów. Proces ten trwał do 1922. Z inicjatywy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w kwietniu 1919 zwołano Ogólnopolski Zjazd Nauczycielski, który przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Nauczycielskiego. Miał on wypowiedzieć się w sprawie zasad przyszłego ustroju szkolnego. Mimo dużego zróżnicowania zaprezentowanych koncepcji i stanowisk, ostatecznie zjazd opowiedział się za jednolitą i bezpłatną szkołą powszechną, wprowadzeniem 7-letniego obowiązku szkolnego, powiązaniem ze sobą wszystkich szczebli szkolnictwa, co miało otwierać drogę do wykształcenia wyższego bez względu na pochodzenie, stan majątkowy i typ ukończonej szkoły średniej. Wprawdzie uchwały Sejmu nigdy nie zostały w pełni zrealizowane, ich treść i toczone w toku obrad dyskusje wywarły jednak wpływ na kształt wielu późniejszych inicjatyw oświatowych, a podjęte problemy niejednokrotnie powracały na łamy prasy pedagogicznej. Jednym z pierwszych aktów prawnych regulujących sprawy oświaty w odrodzonym państwie był wydany 7 lutego 1919 roku dekret o obowiązku szkolnym. Wprowadzał on obowiązkową 7-letnią szkołę powszechną dla wszystkich dzieci od 7 do 14 roku życia. Szkoła miała być bezpłatna, co nakładało na państwo obowiązek zapewnienia dostępu do niej wszystkim dzieciom. Jednocześnie dekret zakładał, biorąc pod uwagę rzeczywiste możliwości państwa, stopniową realizację jego postanowień. U progu niepodległości sytuacja w szkolnictwie powszechnym była zróżnicowana w zależności od regionu. W 1922/23 w województwach: zachodnim nauczaniem początkowym było objętych 94,7% dzieci, na Śląsku — 86,3%, w Galicji — 76%, w województwach centralnych — 66,2%, we wschodnich — 34,7%; przeważały, szczególnie na wsiach, szkoły z 1 lub 2 nauczycielami, tj. niżej zorganizowane, nie realizujące pełnego programu nauczania. Mimo znacznego rozwoju szkolnictwa powszechnego, potrzeby w tym zakresie do końca 20-lecia nie zostały w pełni zaspokojone. Na szczeblu szkolnictwa średniego utrzymało się 8-klasowe gimnazjum, w którym wyodrębniano dwa stopnie pierwsze trzy klasy o charakterze ogólnokształcącym oraz częściowo ukierunkowane klasy wyższe. Matura gimnazjalna otwierała drogę do studiów wyższych. W systemie tym szkoła średnia nie była powiązana ze szkolnictwem powszechnym: do gimnazjum przyjmowano na podstawie egzaminu po 5 klasach szkoły powszechnej, w niektórych gimnazjach otwierano klasy wstępne, przygotowujące do nauki w szkole średniej z pominięciem szkoły powszechnej. Ze względu na trudności ekonomiczne, a także z powodu nacisku kół konserwatywnych, została zachowana możliwość otwierania prywatnych szkół powszechnych. Równouprawniono nauczanie domowe z publicznym. Zezwolono na otwieranie prywatnych gimnazjów, które po spełnieniu określonych warunków uzyskiwały prawa szkół państwowych. Poważnym ograniczeniem dostępu do szkół średnich i wyższych była odpłatność za naukę, utrzymująca się mimo postulatów posłów, przede wszystkim z lewicy, by kształcenie na wszystkich szczeblach było bezpłatne. Szkolnictwo wyższe, mimo podporządkowania Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, miało szeroką autonomię i uprawnienia samorządowe. Status szkół akademickich miały szkoły państwowe: 5 uniwersytetów Kraków, Lwów, Poznań, Warszawa, Wilno, dwie politechniki Warszawa, Lwów, Akademia Medycyny we Lwowie, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie i Akademia Górnicza w Krakowie, oraz prywatne: ASP w Krakowie, KUL, Wolna Wszechnica Polska w Warszawie, Wyższa Szkoła Handlowa w Warszawie. Z czasem liczba szkół wyższych powiększyła się. Funkcjonowało też wiele wyższych szkół, np. szkoła inżynierska im. A. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie, Państwowa Szkoła Techniczna w Wilnie, czy wyższe szkoły pedagogiczne m.in. w Katowicach, Krakowie, Kielcach. Odrębnie funkcjonowały wyspecjalizowane działy szkolnictwa, jak szkolnictwo artystyczne, szkolnictwo wojskowe, szkolnictwo specjalne (ogromne zasługi na tym polu położyła M. Grzegorzewska, autorka koncepcji programowej i 1922 organizatorka Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej, kształcącego nauczycieli szkół specjalnych).
Znaczną przebudowę ustroju szkolnego przeprowadzono na mocy ustawy z 1932, uchwalonej z inicjatywy między innymi wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janusza Jędrzejewicza. Reforma zwana jędrzejewiczowską utrzymała 7-letni obowiązek szkolny w zakresie szkoły powszechnej, ale zarazem zachowała zróżnicowanie organizacyjne i programowe tych szkół (szkoły powszechne I, II i III stopnia, tj. 4-, 6- i 7-klasowe), faktycznie sankcjonując różnice w poziomie wykształcenia już na pierwszym, obowiązkowym szczeblu nauczania. Wstęp do gimnazjum dawało ukończenie 6 klas szkoły powszechnej, klasa 7 była przeznaczona dla tych, którzy nie zamierzali kształcić się dalej. Gimnazjum, teraz 4-letnie, miało jednolity program ogólnokształcący. Do studiów wyższych przygotowywały 2-letnie licea o programie ukierunkowanym (humanistycznym, matematyczno-fizycznym, przyrodniczym). Ustawa przewidywała, że 60% szkół powszechnych może mieć stopień organizacyjny. Większość szkół I stopnia działało we wsiach, co znacznie utrudniało dostęp dzieci wiejskich do szkół średnich i wyższych. Trudności finansowe, niedobór nauczycieli i braki lokalowe powodowały, że znaczna liczba dzieci pozostawała poza szkołą, nie wypełniając obowiązku szkolnego. Ustawa uporządkowała sytuację i podniosła rangę szkolnictwa zawodowego. Dla młodzieży pracującej wprowadzono obowiązek dokształcania się w 3-letnich szkołach opartych na I i III stopniu szkoły powszechnej. Niższe szkoły zawodowe, o charakterze praktycznym, były oparte na I stopniu szkoły powszechnej. Gimnazja zawodowe odpowiadały gimnazjom ogólnokształcącym, licea zawodowe uprawniały do dalszych studiów w wyższych szkołach technicznych. Zostały zniesione dawne 5-letnie seminaria nauczycielskie, na ich miejsce organizowano 3-letnie licea pedagogiczne oparte na 4-letnim gimnazjum. Uchwalona 15 marca 1933 roku odrębna ustawa o szkołach wyższych ograniczyła ich autonomię, zwiększając uprawnienia ministra, który zyskał prawo tworzenia i likwidowania katedr oraz wydziałów, zatwierdzania rektorów; została wzmocniona w uczelniach władza rektora, ograniczona pozycja senatów akademickich. W rezultacie zlikwidowano 52 katedry.
W latach 20. w programach wychowawczych dominował kierunek narodowy, propagowany przez pedagogów związanych z Narodową Demokracją. W wychowaniu narodowym kładziono nacisk na patriotyzm, wierność tradycji, postawę religijną młodzieży. Po przewrocie majowym w 1926, pod wpływem ideologii obozu rządowego lansującego hasło uzdrowienia stosunków wewnętrznych i wzmocnienia roli państwa, ukształtował się program tzw. wychowania państwowego, sformułowany przez ministra Sławomira Czerwińskiego w wygłoszonym 1929 na Kongresie Pedagogicznym. Przemówieniu o ideał wychowawczy szkoły polskiej. Kierunek wychowania państwowego kładł nacisk na wiązanie pracy dydaktycznej z oddziaływaniem wychowawczym w duchu poszanowania państwa, oddania dla jego rozwoju, kształtowania poczucia odpowiedzialności obywatelskiej niezależnie od przynależności do grup narodowych. Ideę wychowania państwowego jako pełnego systemu wychowawczego rozwinął Adam Skwarczyński. Problematykę tę podejmowali w swych pracach teoretycy także Kazimierz Sośnicki i Zygmunt Mysłakowski. Koncepcja ta, w praktyce spłycona, spotkała się z krytyką z wielu stron. W opozycji do niej pozostała lewica, która widziała w niej próbę podporządkowania sobie społeczeństwa przez obóz rządzący. Prawica krytykowała ją z punktu widzenia interesów narodowych, w kontekście wzmagających się w tym obozie w latach trzydziestych tendencji nacjonalistycznych. Przejawem tych nastrojów, szczególnie żywych wśród młodzieży akademickiej grupującej się w organizacjach Obozu Narodowo-Radykalnego i Falangi, były m.in. wzniecane przez nią brutalne ekscesy antysemickie. Także mniejszości narodowe widziały w wychowaniu państwowym zagrożenie dla swych praw i interesów.
Szkolnictwo mniejszości narodowych rozwijało się w II RP nierównomiernie, nie zaspokajając na ogół potrzeb i aspiracji oświatowych poszczególnych grup.
Polskie szkolnictwo rozwijało się także, choć w niezwykle trudnych warunkach, na terenie Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego, na Śląsku i w Wolnym Mieście Gdańsku. Siłami społecznymi tworzono tam szkoły powszechne, ochronki, powstawały też szkoły średnie (polskie gimnazja w Bytomiu, Kwidzynie, Gdańsku). W skupiskach polskich na Śląsku Cieszyńskim rozwijało działalność Polskie Gimnazjum Realne w Orłowej.
W okresie międzywojennym rozwijał się ruch nauczycielski. Działały liczne związki i stowarzyszenia nauczycielskie, wśród nich największy Związek Nauczycielstwa Polskiego, powstały 1930 z połączenia Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych i Związku Zawodowego Nauczycieli Polskich Szkół Średnich. Nauczyciele szkół średnich i profesorowie szkół wyższych skupiali się w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. Ponadto działały chrześcijańskie związki zawodowe oraz skupiające nauczycieli należących do mniejszości narodowych. Forum demokratycznych działaczy oświatowych stało się po 1932 Towarzystwo Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory”. Inicjatywy nauczycielskie przejawiały się m.in. w podejmowaniu eksperymentów pedagogicznych. Były one inspirowane przez rozwijające się na Zachodzie nowe koncepcje dydaktyczne, bądź też stanowiły własne próby innowacji dydaktycznych i wychowawczych. W dziedzinie oświaty pozaszkolnej nadal pozostawały aktywne organizacje powstałe przed 1914. Zajmowały się m.in. zwalczaniem analfabetyzmu, prowadziły kursy, czytelnie, działalność odczytową, domy ludowe i świetlice. Z inicjatywy Ignacego Daszyńskiego powołano Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego. Potrzeby kulturalno-oświatowe wsi zaspokajały uniwersytety ludowe, organizowane na wzór duńskich uniwersytetów typu grudtvigowskiego. Działały też towarzystwa oświatowo-kulturalne skupiające członków mniejszości narodowych. Na okres 20-lecia międzywojennego przypada rozwój teorii oświaty dorosłych oraz instytucji kształcących profesjonalne kadry w tej dziedzinie.
REFORMA JĘDRZEJEWICZA
11 marca 1932 roku Sejm II Rzeczpospolitej Polskiej uchwalił opracowaną reformę szkolną przez ministra
Janusza Jędrzejewicza i wiceministra Kazimierza Pierackiego następców nagle zmarłego Sławomira Czerwińskiego.
Ustawa O ustroju szkolnictwa dokonała poważnej przebudowy całego systemu szkolnego. Program szkół powszechnych rozbito na trzy szczeble , którym odpowiadały trzy stopnie organizacyjne szkół.
1. Elementarny zakres wykształcenia ogólnego
2. Rozszerzone i pogłębione wykształcenie ogólne
3. Przysposobienie do życia społeczno-obywatelskiego i gospodarczego
Nauka w szkole powszechnej trwała siedem lat . Szkoła pierwszego stopnia miała 2-letnią klasę III i 3-letnia klasę IV i jednego nauczyciela jeśli ilość uczniów nie przekracza 60 oraz dwóch nauczycieli przy liczbie od 61 do 120 uczniów. Szkoła II stopnia miała dwuletnią klasę VI i uczyło 3 nauczycieli przy liczbie od 121 do 160 uczniów lub czterech, jeśli liczba uczniów wynosiła 161 do 210. Natomiast szkoła III stopnia miała 7 klas jednorocznych i co najmniej 211 uczniów i pięciu nauczycieli. Ustawa wprowadziła obowiązkowe dokształcanie ogólne i zawodowe całej młodzieży do lat 18, która wypełniła obowiązek szkolny i nie uczęszczała do żadnej szkoły. Dokształcanie to miało być realizowane stopniowo , ale obowiązek ten nie był wykonywany i w praktyce liczba młodzieży objęta dokształceniem spadła. W miejsce dawnego 8-letniego gimnazjum ogólnokształcącego wprowadzono 6-letnią szkołę średnią
ogólnokształcącą podzieloną na 4-letnie gimnazjum jednolite pod względem programowym i dwuletnie liceum programowo zróżnicowane ( klasyczny, humanistyczny, matematyczno-fizyczny i przyrodniczy),
których podstawę dydaktyczną stanowiły odpowiednio dobrane grupy przedmiotów. Do I klasy gimnazjum przyjmowano , na podstawie egzaminów wstępnych, a do liceum – absolwentów gimnazjum, na podstawie świadectw.
Szkolnictwo zawodowe obejmowało według ustawy szkoły dokształcające, szkoły typu zasadniczego oraz
przysposobienia zawodowego. Szkoły dokształcające zawodowe przyjmowały młodzież pracującą, podlegającą obowiązkowi dokształcania. Program tych szkół, rozłożony na 3 lata opierał się na pierwszym i drugim szczeblu programowym szkoły powszechnej.
Poza tym w ustawie uwzględniono szkoły mistrzów i nadzorów, szkoły przysposobienia zawodowego dla absolwentów szkół ogólnokształcących różnych stopni, zawodowe kursy specjalistyczne oraz ogólnokształcące kursy uzupełniające dla absolwentów szkół zawodowych niższych stopni, pragnących przejść do szkół zawodowych wyższych stopni np. z gimnazjum do liceum.
Ustawa zmieniła istniejący system kształcenia nauczycieli szkół powszechnych. Wprowadziła 3-letnie licea pedagogiczne oparte na programie z reformowanego gimnazjum ogólnokształcącego oraz 2-letnie pedagogia przeznaczone dla absolwentów liceum ogólnokształcącego. Kształcenie kandydatek na wychowawczynie w przedszkolach odbywało się w 4-letnich seminariach. Absolwenci wszystkich szkół szczebla licealnego mogli wstępować do szkół wyższych na podstawie uzyskanych świadectw dojrzałości.
Reforma Jędrzejewiczowska spotkała się zarówno z głosami uznania, jak i ostrej krytyki. Krytykowano za wprowadzenie reformy w okresie największego kryzysu finansowego jak również za, ograniczenie dostępu dzieci wiejskich do szkół stopnia wyższego. Przechodzenie uczniów ze szkół niższego do wyższego stopnia było poważnie utrudnione gdyż powodowało w wielu przypadkach utratę jednego roku nauki. Przy tych zasadniczych wadach ustawa Jędrzejowiczowska miała również nie małe zalety. Przede wszystkim położyła kres dotychczasowemu ustroju szkolnego. Dzięki skróceniu szkoły średniej i oparciu jej na drugim szczeblu programowym szkoła powszechna stanowiła odtąd prawie wyłączną drogę prowadzącą do wyższych stopni kształceniu .Dużym sukcesem było przesunięcie momentu rozpoczęcia nauki szkoły średniej z 10 do 12 lub 13 roku życia, co powodowało zwłaszcza u dzieci wiejskich, późniejsze opuszczanie domu rodzinnego i wydłużało okres tańszej i dostępniejszej nauki w blisko położonej szkole powszechnej.
Równie ważną zaletą reformy było opóźnienie decyzji związanej wyborem specjalistycznego kierunku kształcenia w szkole średniej z 13 do 16 roku życia ucznia, gdy zainteresowania intelektualne i zdolności są już na ogół wyraźniej skrystalizowane .Ustawa podniosła rangę średnich szkół zawodowych. Szkoły nauczycielskie oparte na gimnazjach i liceach ogólno kształcących dawały kandydatom na nauczycieli nie tylko lepsze przygotowanie ogólne niż dotychczasowe seminaria, lecz również umożliwiały absolwentom podejmowanie studiów wyższych . Nowy system kształcenia nauczycieli sprawił że Polska była krajem
przodującym, ale wybuch wojny przeszkodził w sprawdzeniu wartości nowych szkół nauczycielskich, gdyż
pierwsi mieli przystąpić do pracy we wrześniu 1939 roku.
Do szkół wprowadzono nowy program nauczania opracowany przez Komisje zgodnie z dyrektywami Janusza Jędrzejewicza zalecając jak najściślejsze powiązanie programów z zadaniami wychowawczymi
szkoły, zgrupowanie materiału nauczania różnych przedmiotów wokół centralnego zagadnienia, którym była Polska, jej dzieje i kultura.
Pierwsze projekty dla publicznych szkół powszechnych ogłoszono w 1933 roku.
Głównym kryterium doboru treści nauczania stało się wychowanie obywatelsko-państwowe, oparte na kulturze Polski, traktowanej jako kultura materialna i duchowa państwa polskiego. Istotną częścią programu szkolnego było zaznajomienie młodzieży z życiem gospodarczym środowiska i kraju oraz przygotowanie jej praktycznej działalności. Głównymi zaletami nowych programów było konsekwentne
podporządkowanie materiału nauczania celowi pedagogicznemu, określonemu jako wytwarzanie jednostek samodzielnych, twórczych i uspołecznionych. Na uznanie zasługują również formalne zalety programów szkolnych : znakomicie opracowane uwagi metodyczne, dobór treści podporządkowany idei naczelnej, szerokie uwzględnienie zasady wzajemnego powiązania treści nauczania poszczególnych
przedmiotów, elastyczność programów pobudzająca inicjatywę nauczycieli i pozwalająca na uwzględnienie elementów regionalnych i środowiskowych w nauczaniu. Mimo kryzysowych warunków , w jakich jędrzejewiczowskie programy wchodziły w życie, akcję ich wprowadzenia przygotowano z rozmachem i bardzo starannie. Zmiany i nowy program nauczania dobrze służył szkole polskiej i nie
stał w kolizji z interesem szerokich mas narodu Jędrzejewicza.
emilad1