Kodeks pracy w dziale siódmym reguluje jedynie problematykę dotyczącą dwóch podstawowych postaci urlopów pracowniczych: wypoczynkowego i bezpłatnego. Poza tym działem, ale w ramach Kodeksu pracy, znajdują się unormowania związane z urlopem: macierzyńskim, wychowawczym, z tytułu przysposobienia dziecka, wypoczynkowym młodocianego. Poza Kodeksem pracy są uregulowane warunki udzielania urlopu szkoleniowego, który przysługuje pracownikowi kontynuującemu naukę w szkole albo studia na podstawie skierowania zakładu pracy oraz tak zwanego urlopu okolicznościowego.
6.1. Urlop wypoczynkowy
Urlop wypoczynkowy jest traktowany przez ustawodawcę jako niezbędny okres do regeneracji sił pracownika. Podstawowym przepisem regulującym istotę urlopu wypoczynkowego jest art. 152 k.p., z treści którego wynika, że:
• urlop wypoczynkowy jest powszechnym podmiotowym prawem pracownika o charakterze osobistym, przysługującym bez względu na podstawę zawarcia stosunku pracy,
• pracownikowi przysługuje prawo do corocznego, nieprzerwanego i płatnego urlopu wypoczynkowego w wymiarze określonym przepisami prawa pracy,
• pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu i wynagrodzenia za urlop.
Za czas urlopu wypoczynkowego przysługuje wynagrodzenie i to w takiej wysokości, jakie by otrzymał pracownik, gdyby w tym czasie pracował. Oznacza to, iż w okresie urlopu sytuacja materialna pracownika nie powinna ulec zmianie, bowiem z reguły wynagrodzenie za urlop obejmuje zarówno składniki stałe, jak i zmienne (a wyjątki od wymienionej reguły określają przepisy prawa pracy). Nabycie przez pracownika prawa do urlopu wypo- czynkowego jest związane z przepracowaniem okresu wymaganego przez prawo pracy. Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy pracownik uzyskuje prawo do pierwszego urlopu wypoczynkowego:
• w wymiarze połowy wymiaru urlopu przysługującego po przepracowaniu roku - z upływem 6 miesięcy pracy;
• w pełnym wymiarze - z upływem roku pracy, przy czym do tego urlopu wlicza się okres wykorzystanego urlopu po upływie 6 miesięcy.
Prawo do kolejnych urlopów wypoczynkowych pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym.
Wymiar urlopu wypoczynkowego jest obliczany w dniach roboczych, Do wymiaru urlopu nie wlicza się: niedziel, świąt określonych odrębnymi przepisami oraz dodatkowych dni wolnych od pracy w roku kalendarzowym wprowadzonych rozkładem pracy u danego pracodawcy. Wymiar urlopu wynosi: 18 dni roboczych - po roku pracy, 20 dni roboczych - po 6 latach pracy, 26 dni roboczych - po l O latach pracy.
O wymiarze urlopu decyduje okres zatrudnienia pracownika w postaci ogólnego stażu pracy. Do wymiaru urlopu wypoczynkowego zalicza się łączny okres pracy i nauki. Zaliczenie okresów nauki do okresu pracy, od których zależy wymiar urlopu wypoczynkowego, następuje tylko wówczas, gdy pracownik ukończył daną szkołę lub uczelnię, czego potwierdzeniem jest uzyskanie świadectwa ukończenia szkoły lub dyplomu ukończenia studiów w uczelni.
W razie zmiany zatrudnienia, kiedy dochodzi do ustania stosunku pracy u dotychczasowego pracodawcy i powstania nowego stosunku pracy u kolejnego pracodawcy, przy czym pracownik nabył już prawo do pierwszego urlopu lub urlopu w pełnym wymiarze, ustawodawca nakazuje stosować zasadę proporcjonalności urlopu, w myśl której urlop wypoczynkowy u dotychczasowego i u kolejnego pracodawcy winien być dzielony proporcjonalnie do okresów zatrudnienie u każdego z nich.
Pracodawca jest zobowiązany udzielić urlopu wypoczynkowego w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo, i udzielić w całości. Podział urlopu na części może nastąpić tylko na wniosek pracownika, przy czym jedna część urlopu powinna obejmować nie mniej niż 14 kolejnych dni kalendarzowych. Urlop wypoczynkowy powinien być udzielony pracownikowi zgodnie z planem urlopów, który ustala pracodawca.
Kodeks pracy ureguluje fakultatywne i obligatoryjne przesunięcie urlopu wypoczynkowego. Fakultatywne przesunięcie terminu urlopu wypoczynkowego następuje albo z inicjatywy pracownika albo z inicjatywy pracodawcy. W obu przypadkach przesunięcie urlopu zależy od swobodnej decyzji pracodawcy. Obligatoryjne przesunięcie terminu urlopu wypoczynkowego polega na tym, że pracodawca ma obowiązek przesunąć urlop na termin późniejszy wówczas, gdy pracownik nie może rozpocząć urlop w ustalonym terminie z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, a w szczególności z powodu: czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby, odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, powołania na ćwiczenia wojskowe albo przeszkolenie wojskowe na czas do 3 miesięcy, urlopu macierzyńskiego.
Odwołanie pracownika z urlopu może nastąpić tylko wówczas, gdy obecności pracownika w zakładzie wymagają okoliczności nieprzewidziane w chwili rozpoczęcia urlopu wypoczynkowego. Jeżeli pracodawca odwołał pracownika z urlopu wypoczynkowego, wówczas jest on obowiązany pokryć koszty poniesione przez pracownika w bezpośrednim związku z odwołaniem go z urlopu. Urlopu nie wykorzystanego zgodnie z planem urlopów należy udzielić pracownikowi w terminie późniejszym, najpóźniej do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego.
Przepisy prawa pracy nie stwarzają możliwości swobodnego stosowania ekwiwalentu pieniężnego w razie niewykorzystania urlopu wypoczynkowego. Wypłacenie ekwiwalentu pieniężnego może nastąpić tylko w sytuacjach przewidzianych w prawie pracy, a więc w przypadku:
a) rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy,
b) powołania pracownika do zasadniczej, okresowej lub zawodowej służby wojskowej w charakterze kandydata na żołnierza zawodowego albo do odbycia przeszkolenia wojskowego trwającego dłużej niż 3 miesiące,
c) skierowania pracownika do pracy za granicę.
6.2. Urlop bezpłatny
Urlop bezpłatny polega na zawieszeniu stosunku pracy w drodze porozumienia stron, bowiem w okresie urlopu bezpłatnego stosunek pracy trwa nadal, ale do czasu zakończenia tego rodzaju urlopu obie strony są zwolnione ze świadczeń wzajemnych, pracownik od obowiązku wykonywania pracy, a pracodawca od obowiązku wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń na rzecz pracownika.
Udzielenie urlopu bezpłatnego (art. 174 § l k.p.) z reguły jest fakultatywne, zależne od woli pracodawcy, którego decyzja jest ostateczna i nie podlega zaskarżeniu. Okresu urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze (np. wymiar urlopu wypoczynkowego, okres wypowiedzenia, prawo do nagrody jubileuszowe). Jeżeli urlop bezpłatny ma trwać dłużej niż 3 miesiące, wtedy strony mogą przewidzieć dopuszczalność odwołania pracownika z urlopu z ważnych przyczyn.
Kodeks pracy przewiduje również swoistą odmianę urlopu bezpłatnego, bowiem udzielonego z inicjatywy pracodawcy (art. 174' k.p.). Występuje ona wówczas, gdy pracodawca udziela z własnej inicjatywy pracownikowi urlopu bezpłatnego w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy, przez okres ustalony w zawartym w tej sprawie porozumieniu między pracodawcami. W tym przypadku do udzielenia urlopu bezpłatnego może dojść li tylko za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie. W wyniku podjęcia pracy u innego pracodawcy, ulegają czasowemu zawieszeniu prawa i obowiązki wynikające z dotychczasowego stosunku pracy, przy czym okres urlopu bezpłatnego wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze u dotychczasowego pracodawcy.
Z istoty urlopu bezpłatnego wynika, że po jego zakończeniu urlopu pracownik ma prawo powrotu do pracy na dotychczasowe stanowisko pracy z zachowaniem dotychczasowych warunków wynagrodzenia.
gosicka