Moment dipolowy.pdf
(
172 KB
)
Pobierz
94239617 UNPDF
1. Moment Dipolowy
W cząsteczce homojądrowej (zbudowanej z dwóch identycznych atomów), każdy z atomów z
jednakową siłą przyciąga elektrony wiążące. Dzięki temu „środek ciężkości” elektronów pokrywa
się ze „środkiem ciężkości” jąder atomowych. Inaczej przedstawia się to w cząsteczkach
heterojądrowych. W takich cząsteczkach jeden atom silniej przyciąga do siebie elektrony wiążące
(ten bardziej elektroujemny), dzięki czemu ma pewien cząstkowy nadmiar elektronów i uzyskuje
cząstkowy ładunek ujemny (δ-). Drugi atom ma cząstkowy niedobór elektronów i uzyskuje
cząstkowy ładunek dodatni (δ+).
Cząsteczki w których środek ciężkości ładunku dodatniego nie pokrywa się ze środkiem ciężkości
ładunku ujemnego nazywane są
cząsteczkami polarnymi
. Cząsteczki takie, podobnie jak w fizyce,
stanowią dipole elektryczne i posiadają moment dipolowy μ.
Wartość tego mementu dipolowego jest iloczynem ładunku
e
i odległośći pomiędzy „środkami
ciężkości” ładunków
r
:
W układzie CGS ładunek elektronu (protonu) jest rzędu 10
-10
j.ES (jednostek elektrostatycznych,
dokładnie 4,80
.
10
-10
j.ES). Odległość pomiędzy atomami jest rzędu 10
-8
cm.
Moment dipolowy 10
-10
j.ES
.
10
-8
cm=
10
-18
j.ES
.
cm
nazywa się jednoską Debye’a (1 debaj) i oznacza
D
.
W układzie SI ładunek jednostkowy wynosic 1,602
.
10
-19
C, a odległość pomiędzy atomami
(ładunkami) wyrażana jest w m. Dlatego jednostką momentu dipolowego jest C
.
m (kulombometr).
Pomiędzy kulombometrem a debajem zachodzi następująca zależność:
1D=3,33564
.
10
-30
Cm
1
.
10
-30
Cm=0,29979D
Moment dipolowy cząsteczki charakteryzowany jest nie tylko przez wartość, ale i kierunek oraz
zwrot. Jest on więc wielkością wektorową i oznacza się go strzałką skierowaną od dodatniego do
ujemnego bieguna dipolu. W przypadku cząsteczki dwuatomowej kierunek momentu dipolowego
zbiega się z prostą przechodzącą przez środki atomów:
Wartość momentu dipolowego pozwala w prosty sposób oszacować w jakim stopniu wiązanie
łączące dwa atomy jest wiązaniem jonowym. Dla przykładu w chlorowodorze odległość między
atomami wynosi 1,27
.
10
-8
cm. Gdyby chlorowodór składał się wyłącznie z jonów wodorowych i
chlorkowych (wiązanie H-Cl było w 100% jonowe), to moment dipolowy chlorowodoru powinien
wynosić:
μ=4,8
.
10
-8
j.ES
.
1,27
.
10
-8
cm=6,09
.
10
-18
j.ES
.
cm=
6,09D
.
W rzeczywistości moment dipolowy chlorowodoru wynosi 1,08D. Możemy więc ułożyć proporcję:
. Skąd x=17,7%, co można przyjąć, że wiązanie w chlorowodorze jest tylko w około
18% wiązaniem jonowym.
W przypadku cząsteczek bardziej złożonych, zmierzony moment dipolowy cząsteczki jest sumą
wektorową
momentów dipolowych
wszystkich
wiązań
w cząsteczce (sumą wektorową cząstkowych
momentów dipolowych pochodzących od wiązań). Znając moment dipolowy cząsteczki i jej kształt
można z rachunku wektorowego obliczyć momenty dipolowe wiązań. Dla wody m=1,84D, kąt
między wiązaniami H-O-H wynosi 104
o
, czyli:
W podobny sposób obliczono momenty dipolowe dla następujących wiązań:
N-H
O-H
S-H
C-N
C-O
C-Cl
C-Br
C=O
1,3D
1,5D
0,7D
1,0D
1,2D
1,9D
1,8D
2,7D
Jeżeli niesymetryczne rozmieszczenie elektronów wiążących odpowiedzialne jest za powstanie
momentu dipolowego, to nie można zapomnieć o elektronach niewiążących, które również wpływają
na całkowity moment dipolowy. Cząstkowa składowa momentu dipolowego pochodząca od wolnych
par elektronowych nosi nazwę
atomowego momentu dipolowego
. Niejednokrotnie składowa ta
kompensuje momenty dipolowe wiązań do tego stopnia, że w fluorek azotu ma mniejszy moment
dipolowy od amoniaku, mimo że różnica elektroujemności między azotem a fluorem jest większa niż
między azotem a wodorem.
W stabelaryzowanych wartościach momentów dipolowych wiązań jest już uwzględniona składowa
momentu dipolowego atomoweg
o
[1]
.
Ponieważ całkowity moment dipolowy jest sumą wektorową momentów wiązań, zależy on bardzo od
symetrii cząsteczki. Cząsteczki o jednakowym stosunku molowym składników: CO
2
, CS
2
i SO
2
mogą mieć różne momenty dipolowe. Tlenek węgla(IV) i siarczek węgla(IV) są cząsteczkami
liniowymi, składowe momentów dipolowych wiązań znoszą się. Tlenek siarki(IV) jest natomiast
cząsteczką płaską, w której kąt między wiązaniami O-S-O wynosi około 120
o
(
Hybrydyzacja
sp
2
atomu siarki) i składowe momentów dipolowych wiązań sumują się dając wypadkową różną od
zera:
Czasami pomiar wartości momentu dipolowego pozwala wyciągnąć wnioski o kształcie cząsteczki
np:
BeCl
2
μ=0D
H
2
S μ=1D
Oznacza to, że chlorek berylu jest cząsteczką liniową (momenty dipolowe wiązań znoszą się), a
siarkowodór nie jest cząsteczką liniową, ale jest cząsteczką płaską (musi być płaską ponieważ
zbudowany jest z trzech atomów).
Dla FeCl
3
wartość m=1,27D wskazuje, że cząsteczka nie jest płaska.
Często wartość momentu dipolowego pozwala w łatwy sposób rozróżnić izomery geometryczne.
Buten może istnieć w postaci dwóch izomerów: cis-butenu i trans-butenu. Tylko cis-buten posiada
m≠0:
Interesującą cząsteczką jest metan i jego pochodne. Oczywiście ze względu na symetrię jego
moment dipolowy m=0D. Z oznaczeń spektroskopowych wynika, że składowa momentu dipolowego
wiązań C-H wynosi 0,3D. Wartość m=0 dla metanu oznacza, że suma trzech wektorów
podchodzących od momentów dipolowych trzech wiązań C-H równa jest co do wartości czwartej
składowej, lecz skierowana przeciwnie:
Czyli sama grupa CH
3
posiada moment dipolowy m=0,3D. Zastąpienie jednego atomu wodoru
kolejną grupą CH
3
(przejście od metanu do etanu) powoduje powstanie związku o momencie
dipolowym również równym zero:
Oznacza to, że wszystkie węglowodory nasycone, bez względu na długość łańcucha (wszystkie mogą
być wyprowadzone od metanu) są niepolarne, posiadają moment dipolowy μ=0.
Jednakże nie zawsze symetrycznie podstawiony metan nie posiada momentu dipolowego. Zerowy
moment dipolowy występuje jedynie w tych pochodnych dla których kierunek wektora momentu
dipolowego pokrywa się kierunkiem wiązania np. CH
4
, CCl
4
, C(NO
2
)
4
.
Jeżeli kierunek wektora momentu dipolowego nie pokrywa się z kierunkiem wiązania (kierunek
wektora momentu dipolowego wiązania jest poprzeczny w stosunku do wiązania łączącego węgiel z
grupą) momenty dipolowe wiązań nie zawsze się znoszą:
W przypadku grupy OH, grupa ta posiada rotację (wewnątrz
zaznaczonego stożka) i kierunek wektora m nie zawsze jest stały i
nigdy nie pokrywa się z kierunkiem wiązania R-OH.
Dlatego pentaerytrol , momo że posiada symetrię identyczną jak
metan (zaznaczony atom węgla znajduje się w środku tetraedru, a
połączone z nim grupy w jego narożach), posiada moment
dipolowy różny od 0.
Pentaerytrol
Poprzeczny, wypadkowy moment dipolowy wiązań wykazują oprócz grupy hydroksylowej również
grupy aminowa –NH
2
, karboksylowa –COOH i pochodne tych grup (estrowa, amidowa, aminowa o
różnej rzędowośći).
Poprzeczny moment dipolowy wiązania powoduje, że kwas trans-butendiowy (kwas fumarowy)w
przeciwieństwie do trans-butenu czy (E)-1,2-dichloroetenu posiada moment dipolowy:
Może wydawać się to dziwne, jednakże dla grupy nitrowej –NO
2
wypadkowy moment dipolowy
wiązania pokrywa się z kierunkiem wiązania tej grupy z atomem węgla. Jest to dobrze widoczne
gdy grupę nitrową zapiszemy z rozłożonymi (zdelokalizowanymi) ładunkami :
Dlatego w symetrycznie podstawionych związkach nitrowych wypadkowy moment dipolowy jest
równy 0.
Mimo, że sumaryczny moment dipolowy jest sumą momentów dipolowych wiązań, w cząsteczkach
bardziej złożonych od metanu nie ma potrzeby rozpatrywania wszystkich cząstkowych momentów
dipolowych, ponieważ w łańcuchu węglowodorowym cząstkowe momenty wiązań kompensują się.
Dodatkowo w szeregu homologicznym moment dipolowy jest praktycznie stały:
Momenty dipolowe w szeregu pochodnych alkanów R-X w fazie gazowej:
X
R
Cl
Br
OH
NO
2
CHO
CN
CH
3
-
1,86
1,78
1,69
3,54
2,69
3,94
CH
3
CH
2
-
2,02
2,02
1,69
3,70
2,73
4,04
CH
3
CH
2
CH
2
-
2,03
2,04
1,64
3,72
2,72
4,05
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
-
2,04
2,04
1,63
4,04
Dane z podręcznika Chemia Organiczna Nanitescu
Zauważamy jedynie, że w każdym szeregu wartość momentu dipolowego dla CH
3
-X odbiega od
wartości momentu dipolowego dla pozostałych członów szeregu homologicznego. Jest to
spowodowane tym, że dodatkowe podstawniki alkilowe poprzez efekt indukcyjny pozwalają grupie
X uzyskać większy ładunek ujemny, dodatkowo ładunkiem dodatnim obdzielonych jest więcej
atomów węgla i średnia odległość między tymi ładunkami dodatnim a ujemnym została zwiększona,
powodując zgodnie ze wzorem
μ=ql
wzrost wartości μ:
W szeregu CH
3
CH
2
X i CH
3
CH
2
CH
2
X wartość m nie zmienia się już, ponieważ efekt indukcyjny
działa jedynie na krótkie odległości.
Warto w tym miejscu zapamiętać, że
grupa alkilowa oddaje elektrony poprzez efekt indukcyjny,
sama uzyskuje ładunek dodatni. Mówimy że
wykazuje ona efekt +I
.
Grupa X natomiast w wyniku efektu indukcyjnego uzyskuje ładunek ujemny, wykazuje więc
efekt –I
.
Rozpatrując efekt indukcyjny (mezomeryczny) utożsamiamy się z rozpatrywaną grupą. Taki jaki ta
grupa uzyskuje ładunek, taki przypisujemy jej znak efektu indukcyjnego (mezomerycznego).
[1]
Nie możemy o niej zapomnieć gdy szacujemy wielkość momentu dipolowego na podstawie
elektroujemności składników
Plik z chomika:
cirelly
Inne pliki z tego folderu:
Tablica Mendelejewa.pdf
(10233 KB)
Tablica Mendelejewa 4.jpg
(670 KB)
Tablica Mendelejewa 2.pdf
(6352 KB)
Podstawowe techniki laboratoryjne.pdf
(4981 KB)
ABC chemii.pdf
(5217 KB)
Inne foldery tego chomika:
Arkusze Powtórzeniowe
Chemia nieorganiczna
Matura - Arkusze
Organiczna
PR
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin