A.pdf

A-3:

"Afa" w gwarze śląskiej znaczy "małpa" ale także głupia mina. Przykładowo: "Szczylać afy" znaczy robić

"głupie miny.

A-4:

Ale sie aszom! "Asić sie" znaczy "chwalić się"

abcybilder - naklejka

abfal - błąd, śmieć

ablyger, ablyjger - sadzonka

abo - albo

Achim - Joachim, por. Chimek

achtlik - ósma część czegoś

afa (A-3) - małpa, a. głupia mina np. szczylać afy (robić miny)

Agnys, Agnysa - Agnieszka

aji - nawet, także, również

ajmer, ajmro - wiadro

ajncla - mieszkanko jednopokojowe, kawalerka

ajntopf - gęsta zupa, jako obiad jednodaniowy

ajzynbaniok - kolejarz

akuratny - prawidłowy, taki jak trzeba

Alojz, Lojz - Alojzy

ała! - boli! (okrzyk z bólu), a. wariactwo (mieć ała) np. Ty mosz ała na boloku.

Amerykon - Amerykanin

amolok - cukierek miętowy

Ana - Anna

ancug - ubranie, garnitur np. ancug = galoty + westa + kabot

Angela - Aniela

anong (mieć) - być głupim np. Ty mosz anong!

Antonik, Antoniczek (A-2) - św. Antoni, figurka św. Antoniego

antryj - przedpokój np. We antryju na bifyju stoi szolka tyju...

anwajong - oblewanie nowego domu, mieszkania

anyżki - anyżowe ciasteczka

ańfachowy - zwyczajny, bylejaki, prostacki

apfelmus - mus jagłkowy

apluzyna, apluzina, apfelzina, afelzina (A-1) - pomarańcza

aptyka - apteka

aptykorz - aptekarz

arbaj, arbajancug - ubranie robocze

as - ktoś super, lepszy od innych np. Ale mosz auto, tyś je as.

asić sie (A-4) - chwalić się, pysznić się np. Niy aś sie tak tymi szczewikami!

aska - dumna, zarozumiała dziewczyna, chwalipięta

aszynbecher - popielniczka

augustki - jabłka papierówki

ausgus - zlew * Łodcedź te kartofle do ausgusa!

aże - że, aż

Fraszołka

Łod roboty pokrziwiony,

Poszoł starzik na pyndzyjo.

Dyć hned umar umynczony,

Marudzyniym do znudzynio.

Bo z chłopami som kłopoty,

Jak niy styknie im roboty!

baba - żona, kobieta

babowka - babka drożdżowa, a. forma do pieczenia babki

babrać - brudzić

babrok - brudas

babskie scochy - szczaw

bachraty - pękaty, wybrzuszony

badki - kąpielówki np. Czamu sie niy sebleczesz do badkow?

badnonć - zobaczyć, przypatrzeć się np. Badnij tam yno co robiom te bajtle.

bajlaga - kanapka, klapsznita z czymś, plasterek sera lub kiełbasy między dwoma kromkami chleba

bajs - kęs, a. ugryzienie czegoś lub kogoś np. Twoj pies mie bajsnoł w żić

bajsnyć - ugryźć, skosztować

bajtel, bajtlik (B-4)- dziecko, chłopiec

bajukać - raczkować, chodzić na czworakach

bajzel - nieporządek, bałagan

bakać - pracować, a. palić papierosy np Alech sie dzisioj nabakoł!

bakpulwer - proszek do pieczenia

bal, bala - piłka np. Pogromy sie w bal?

baliczek, balik - piłeczka

baloniok - wóz z gumowymi kołami, z oponami

bamoncić - mówić bez sensu, bredzić, kręcić się w głowie * Łod tyj pogody je żech dzisioj tako bamontno!

bamontny - oszołomiony, z zawrotem głowy

bana - kolej, tramwaj

banhof - stacja kolejowa, dworzec

bania - dynia

baniorz - kolejarz

banka - tramwaj

bas - brzuch

basok - brzuchacz, grubas, wielki brzuch

bauplac - budowisko, plac budowy

barches - słodka bułka

barzoła, barzoły, barzelisko, barzolisko, barziny,

barziska - mokradła, bagno

bażoły - szuwary

beblać - mówić od rzeczy np. Już sie zawrzij, bo yno beblosz a beblosz!

bebok - ktoś brzydki, ohyda

bele jaki - byle jaki

bele kaj - byle gdzie np. Bele kaj nie byda robioł, yno na grubie abo na banie!

belek, balek - belka

belontać - mieszać, kiwać się, majdać, dyndać * Cosik mi sie belonce kole szłapów!

A-1:

Apluzyny, apluziny lub apfelziny czyli pomarańcze. Produkt ten jak i nazwa pojawiły się na Górnym Śląsku w

XIX wieku.

A-2:

Antonik, Antoniczek - św. Antoni, figurka św. Antoniego. Bardzo popularne były malutkie ołowiane figurki

tego popularnego na Górnym Śląsku świętego. Figurki te sprzedawano na odpustach w małych puciynkach

(pudełkach).

- 1 -

- 2 -

berać - opowiadać np. bajki

Bercik - zdrob. Hubert, Norbert, Robert...

beretka - beret berga, bergowa. bergowka - kamień, bryła czegoś

bery - bajki np. To bery i bojki a niy prowda!

beskursyjo - hultaj, cwaniak

beszong - nasyp kolejowy np. Pasymy kozy na beszonku!

betlowac - chodzić po prośbie

betlyjka (B-3)- stajenka betlejemska

bez - bez, a. przez np. Idymy na przima bez pole.

bez lato - latem, podczas lata

bez połednie - w południe

bez zima - zimą, podczas zimy

bezma, bezmała, bezmałaś, bezma, bezmaji - ponoć, prawdopodobnie np. Bezmała Bercik je chory?

bezto - z tego powodu, dlatego, przez to

beztydziyń - w ciagu tygodnia np. Na beztydziyń jymy yno żur a wodzionka!

Biczym po zadku! - tak wołano, gdy na wozie konnym usiadły bez pozwolenia dzieci, żeby się "karnąć".

bifyj - kredens

bigel, bigiel - wieszak na ubrania

biglonzko, biglołzko - żelazko

biglować - prasować

biglynbret - deska do prasowania

biksa, bikska - puszka, konserwa np. Na wieczerzo łotworz tam jako biksa ze śledziami!

binda - bandaż

binder - krawat

biołko, biołtko, biołko - białko z jajka

bioły - biały

bishalter - biustonosz

biydaszyby - podobne do studni dziury w ziemi, do wydobywania wegla "po amatorsku" z niskich pokładów,

było karalne

biza - kant w spodniach

blacha - płyta kuchenna, wierzch pieca węglowego, na którym stawia się garnki podczas gotowania

blachowy, blaszanny - blaszany

blaszok - coś z blachy, np. pomieszczenie sklepowe o blaszanych ścianach

blank - zupełnie * Tyś chyba blank ogup!

blaza - odcisk, pęcherz, np. na ręce od roboty lub na nogach po długiej wędrówce

blindar - ślepa kliszka

blizablajfer - piorunochron

blukać, blakać - gadać bzdury

blyndować - oślepiać

blomwaza - wazon

błoznować - żartować

błozny - żarty, błaznowanie np. robić kgoś za błozna (żartować z kogoś)

bocoń, bocóń, boczoń - bocian

bodnonć - ukłuć

bojtlik, bojtliczek - torebka

bok, boki - zasłona

bolawy - bolący

boliłoczka - kwiatki jaskry

bolok (B-2)- miejsce bolące, siniak, wrzód

bombon - cukierek

bonclok - garnek, garnek gliniany

bonkawa - kawa, kawa naturalna

bonty - kolory

borajstwo (B-5)- biedaczek, ktoś komu się współczuje np. Borajstwo, piznołeś sie w gowa?

borok - nieborak, a. oferma

Boże pomogej! (B-1)- Boże pomagaj! np. To pozdrowienie dla napotkanego przy pracy, odpowiadało się: Dej

Panie Boże!

bożo krowka - biedronka

bracik - brat

brateringi - śledzie opiekane

bratkartofle - smażone kartofle

bratruła, ruła - piekarnik

brauza - oranżada, napój musujący w butelce lub w proszku do rozcieńczenia

brecha - łom

brele, bryle - okulary

brelok, brelaty - okularnik, noszący okulary

breweryjo - awantura

briftasza - portfel

bronocić - rumienić się, zmienić kolor przy pieczeniu * Wejrzij do pieca czy sie już tyn kołocz po leku

bronoci.

bronok - ktoś brązowy, "brązowy koń"

bronotny - brązowy

brusek - szlifierka, kamień do ostrzenia noży, kosy...

brusić - ostrzyć, szlifowć

brutfanka - garnek do pieczenia mięsa

bryja - gęsty kompot z gruszek, a. wigilijna moczka

brynol - denaturat, a. alkoholik

brzidok - ktoś nieładny, niesympatyczny

brzim, brzym - modrzew

bubikopf - kok

buczeć - gderać, marudzić

buda - szkoła, a. bramka na boisku, a. kram, stoisko na targu lub na odpuście

budziorz - bramkarz, a.sprzedawca w budzie

buks - mały drać, sympatyczny urwis

bulić - burzyć, niszczyć, a. płacić

bulkać - bulgotać, a. mówić za dużo lub niewyraźnie

bulknonć coś - palnąć głupstwo, odburknąć

bulknonć sie - utopić się, topić się

buła - guz, opuchlizna

butlować - hałasować

być w doma - zrozumieć

byfyj, bifyj - kredens

bymbyn - bęben, a. chłopczyk

byrkać - odbijać po jedzeniu

byrna - żarówka

byszta - szczotka

bysztek – sztućce

B-1:

Spotykając człowieka przy pracy mówi się - "Boże pomogej"! zaś on odpowiada - "Dej Panie Boże!".

B-2:

bolok - miejsce bolące, siniak, wrzód

B-3:

Betlyjka w zogrodzie autora niniejszego słownika; betlyjka - stajenka betlejemska.

B-4:

Bajtle z Koniakowa.

B-5:

borajstwo, borok - biedaczek, ktoś komu się współczuje.

- 3 -

- 4 -

Fraszołka

cielepa - gapa, nieudacznik

ciepać - rzucać np. Ciepnij bala!

ciepać sie - podskakiwać, buntować się, nie zgadzać się np. Co sie ciepiesz smarkoczu!

ciepać - rzucać

cig, cig, ciga... - wołanie na kozę

Cila, Cyja - Cecylia

cilip - wróbel, a. jakiś ptak

cima, ćma - ciemno

ciompa - katar, wycieki z nosa

ciompel (C-2)- wróbel

ciong - odejdź stąd, idź już

ciongnie - wieje np. Zawiyrej te dźwiyrza bo ciongnie po nogach!

ciorać sie - brudzić się

ciotka - ciocia

cip, cip, cip... - wołanie na kury

cipa, cipka, cipeczka - kura, kurka

ciś! - idź!

ciść coś - cisnąć, pchać np. wózek z węglem

ciść kaj - iść gdzieś np. Kaj ciśniesz, do roboty?

ciućmok - niedorajda

ciul, ciulik - "siusiok", a.dureń, oferma (wulgarnie)

ciulnonć się - uderzyć się, pomylić się

ciupać - rąbać np. Uciupej tam drzewa bo chca łogiyń słożyć!

ciupnyć się - zamienić się np. Ciupnyć sie brifmarkami!

ciyngiym - za jednym razem, ciągle

ckliwić sie - tęsknić

cmyntorz, smyntorz - cmentarz

cni mi sie - tęskni mi się

coby - żeby

colsztok - miara (do składania)

cołki - cały, całkowity, zupełny np. Cołki dziyń yno robota a robota!

cosik - coś

cornuch - brudas

cuda krowskie! - co to za dziwadło! np. Co tyż za cuda krowskie w tym szynku pokazujom, że wszystkie

chopy dycki tam łażom?

cudować - wydziwiać

cufal - przypadek

cufalym - przez przypadek

cug - pociąg, a. przeciąg, ciąg w kominie np. Niy ma dzisioj cugu i sie w piecu niy poli.

cwaja, cwajka - dwója (dawniej najgorsza ocena w szkole)

cwek - pinezka

cwerg (C-3)- krasnoludek, coś małego

cwibak - sucharki

cwinga - klamra

cwist - wełna, przędza, włóczka do cerowania * Słabe to jak cwist!

cwiter, cwiterek - sweter

cycek, cycki - pierś, piersi

cyckać - ssać, mieć w ustach cukierka np. Co tam w gymbie cyckosz, szkloka?

cycyhalter (C-1)- biustonosz

cyferblat - tarcza zegarowa, a. twarz

cyganić - kłamać np. Niy cygoń, godej prowda!

cygaństwo - kłamstwo

cygarety - papierosy

cygon - kłamczuch, Cygan

cyja - akordeon

cysorz - cesarz

czakać - czekać

czamu, czymu - dlaczego

czechmon - diabeł, czart

czelodka - grupa kolegów

czeski, ceski - 10 groszy

cześnia - czereśnia

Fest sie baba przikozała:

Łod dziś byda szporowała!

Koniec z szinkom i wosztami

I inkszymi gupotami!

Ale jutro zmiyni zdanie,

Jak przi fajnym sklepie stanie?

cangi - obcęgi

canpasta - pasta do zębów

capnąć - złapać

cedzitko - sitko

cera - córka np. Waszij cerze to już cheba łozimnoście?

cerziczka - córeczka

cesta - droga

chachnyć sie - pomylić się, uderzyć się np. Alech sie chachnoł!

chacharstwo - łobuzeria, draństwo

chachor - łobuz

chacka - chusta do noszenia dziecka, nosidełko (matka lub babcia przywązywała chustą dziecko do siebie)

np. Dej synka, wezna go do chacki!

chaderlok, szmaciorz - skupujący stare szmaty, butelki, złom (w zamian dawał pieniądze, cukierki, garnki...)

chadra - szmata

cham - skąpiec

chamić sie - skąpić

chamliwy - skąpy

chamster - chomik

charboły - stare buty

chark - "ciężka" ślina

charkać, chorkać - ciężko spluwać np. Charkosz jak stary chop!

charlać, chyrlać - kaszleć np. Ty yno chyrlosz a churlosz, czamu sie niy lyczysz?

charnonć - ugryźć

chasie - popiół

chasiok - śmietnik

chawerfloki - płatki owsiane

chazuka, hazuczka - koszulka, sukieneczka dla dziecka

chichrać - śmiać się

chichry - śmiechy

Chimek - Joachim

chlasnonć - uderzyć np. Chlast go w pysk!

chlyw - chlew

chłabinka - patyczek, gałązka, pręcik

chodzić po fechcie - żebrać

chop - mąż, mężczyzna

chopionka - kobieta ubrana po chłopsku, w śląskim stroju ludowym (chłopskim)

Chowcie sie! - bądźcie zdrowi, do widzenia

chrobok - robak

chuderlok - nieborak, biedactwo

chybło - zabrakło

chycić - wziąć, złapać, rozpocząć np. Chytomy sie za ta robota!

chyrczeć - chrapać

chyrtoń - gardło, przełyk, krtań

ciaciany - ładny

ciamble - wróble

ciaplyta, ciapulyta - błoto

ciarach - brudas

cicik - coś puszystego, miękki kłębuszek czegoś np.

mlecz - dmuchawiec

ciciuś - kotek, zdrobniale o kimś

- 5 -

- 6 -

czopka, copka - czapka

czorne kluski - "kluski śląskie" zwane też "tartymi"

czorny, corny - czarny, brudny np. Ty pieroński czorny dioble!

czosać - czesać

czwortek, szczwortek, sztwortek - czwartek

czynsto - często

ćma, cmok - ciemno, ciemność np. Miałach strach iść po ćmoku!

ćmi sie - zmierzcha

ćmiyl - oferma

ćwierć - kwadrans np. Je ćwierć na jedno! (godz. 12.15)

ćwiertka - ćwiartka czegoś

ćwikel, ćwikla - buraki pastewne, czerwone, rzepa

ćwok – oferma

do siela - do tereaz

dochtor - doktor, lekarz

dociepnoć - dorzucić np. Dociepnij wonglo do pieca!

dociyrny - dociekliwy np. Niy być taki dociyrny!

doczkej - poczekaj, uważaj sobie, zaraz ci pokażę * Doczkej, doczkej, zaro cie chyca!

dołza - gniazdko elektryczne

dombek - chryzantema

Dorka - Dorota

dorta - tort

dować - dawać np. Niy dowej psu wosztu!

dować pozor - uważać, polnować się np. Dej sie pozor na tego synka!

drabiniok - drabiniasty wóz

drach - latawiec

drajfus - szewskie kopyto

dran - moja kolej np. Teroski jo przida dran!

drap, drapko - szybko

drobnioki - drobniaki

droźnić sie - napastować, denerwować np. Niy droźnij sie z moim psym!

drynda - stary pojazd

drzistać - puszczać bąki, a. przewracać się

drzizga - drzazga

dubel - narzuta męska

dudlik - kok

du dom - do domu np. Ida du dom!

dugi, dugszy - długi, dłuższy

duldać - pić np. Wyduldołeś cołko flaszka?

durch - ciągle

durchfal - rozwolnienie

durknefel - zatrzask

dycki - zawsze

dyć - przecież, właśnie

dylówka - podłoga

dzbonek, dzboneczek - dzbanek, dzbanuszek

działać - robić masło

dziecka - dzieci np. Co te dziecka tak niyskoro idom spać?

Dzieciontko - podarunek pod choinkę

dziedzina - wieś, osada, włąsne gospodarstwo

dziepiyro, dziepro - dopiero

dzierżeć - trzymać

dziołcha - dziewczyna

dziołszka - dziewczynka

dzióbek, dzióbeczek - pocałunek np. Dej dzióbka!

dzisio, dzisioj - dzisiaj

dzisiok - dzisiaj

dziubnonć - skosztować, dziubnąć

dziwać, dziwować sie - patrzeć, zachwycać się * Dziwej sie yno!

dziwoczyć - wariować, a. poganiać, popędzać

dziwoki - dziwny, a. dziki

dziycia - dziecko, dzidziuś

dziyndzioł, dziendzioł - dzięcioł

dziynnie - codziennie

dźwiyrza, dźwiyrze - drzwi np. Klupnij we dźwiyrza!

C-1:

cycyhalter, buisthalter, lajbik – biustonosz

C-2:

ciompel, cilip, ciambel - wróbel, a. jakiś ptak

C-3:

cwerg - krasnoludek, ktoś mały, coś małego. Gipsowe lub drewniane cwergi stawia się do ogródka jako

ozdobę.

Fraszołka

Ciotka Trudka w Niymcach miyszko.

Pakety jak było ciynżko,

Nom do Polski przisyłała,

A dzisioj sie pogniywała.

Ale ło co ciotce chodzi,

Że nom lepij sie powodzi?

dać dzióba, dać dzióbka - pocałować

dać kusku - pocałować

dać pozdrowić - Ciotka wos dała pozdrowić.

dać pozor - uważać

dałerwele - loki po trwałej ondulacji

damboki, dymboki - głęboki

damulka - strojnisia

danga, dynga - tęcza

darymnie - daremnie

darymny futer - nie potrzebnie, na próżno, ktoś daremny

deka, deczka - koc, narzuta, a. sufit

dekel, dekiel - wieko, pokrywa, a. rozum np. Coś ci pizło na dekel! (zwariowałeś)

deklik - wieczko, pokrywka

dekować - zakrywać coś, chować się, kryć, a. robić dach

delówka, dylówka - podłoga

diasek - diabeł np. Do diaska!

dinks - takie coś, słowo joker, zastępuje wiele rzeczowników * W maszynie zepsuł mi sie taki dinks.

dioboł - diabeł

diosecki - diabelski

diosek, diosi - diabeł, diabli

do kupy - wspólnie, razem

D-1:

Z tyj dziołszki to je richtig damulka!

D-2:

Dekowanie kościoła; dekować - zakrywać coś, chować się, kryć, a. robić dach

- 7 -

- 8 -

D-3:

"Dudlik" zwany też "neclikiym", to kok, dawniej jedyny sposób spinania włosów u śląskich kobiet

A że takie som metody?

Wychowanie to niy słodycz!

D-4:

"Dorta" czyli "tort", podstawowe ciasto na gyburstag czyli urodziny.

faber - kwiat bławatek

faca - policzek, uderzenie w policzek

fach - zawód

fachman, fachmon - fachowiec

fajer - święto, dzień wolny od pracy

fajfka - fajka

fajnie, fajniście - ładnie

fajnidło - elegancik, ktoś dbający o siebie

fajniontko - por. fajnidło

fajnisty - ładny, bardzo ładny

fajny, fajnisty - ładny

fajrant - koniec roboty, wolne np. Fajrant na dzisioj!

fakla - pochodnia

faltenrok, faltynrok - spódnica z fałdami

falta, falt - fałda

familijo - rodzina

familok (F-4) - dom wielorodzinny, przedwojenny "blok mieszkalny"

fana, fanka - chorągiew, chorągiewka

fandzola - fasola

fandzolić - mówić od rzeczy

fara - probostwo

farbiczki - kwiaty chabry

farbić - farbować

faron - drań, por. pieron

farona kandego - przekleństwo

faronić - przeklinać

farorz, farorzyczek - proboszcz, ksiądz

farski - proboszczowski

fater - ojciec

fazan - bażant

fechta - żebranina

fedra - sprężyna

fedrować - kopać węgiel, a. dyskutować

ferszter, feszter - leśniczy

fest - mocno, bardzo, a. święto, uroczystość

fet - tłuszcz, smalec np. Zjysz sznita z fetym?

festelny - silny

fiber - gorączka, drgawka

fibermas - termometr

fifrać - brudzić się

fifrok - brudas, a. ubrodzona twarz

filok, filer - wieczne pióro, coś do pisania

flance - sadzonki roślin

flaps - zupa regeneracyjna, np. dawana na kopalni

flaszka - butelka

flek - plama np. Mosz na jakli tusty flek!

flekować - łatać dziury w butach, przybijać podeszwy

flider - bez, krzak bzu (roślina)

fliger - samolot

flinta - strzelba, karabin

floster, flojster - plaster np. Musza sie boloka na gymbie zaflostrować!

fojercojg - zapalniczka

fojera, fojerka - ognisko

fojerman (F-2) - strażak

fol - pełno np. Nalyjcie mi fol bynzyny!

fons - wąs

Fraszołka

Jedyn orzeł, ptok nad ptoki,

Umysł mioł niyzbyt szyroki.

W telewizjo ślypia wlepiył

I tak swoja dusza krzepiył.

Połoglondoł kryminały,

Pogupiały serial cały,

Komedyje i horrory,

Film fantasy i love story.

Dyć łod tego łoglondanio,

Zmiyniył sie niy do poznanio

I zmarnioł, że patrzeć przikro.

Hned tyż skrzidła mu zaniknom!

Ecik (E-2) - Edek, Edzio

elefant - słoń

elektrykorz - elektryk

elemyntorz - elementarz

eli, eźli, jeźli (E-3) - czy, albo, o ile, jeżeli

eliby - gdyby, jeśliby

elwer - bezrobotny, a. rzut karny (piłka nożna)

erlyjz - zamawiam, zaklepywanka podczas zabawy

erbnyć - dostać coś, zrozumieć coś, odziedziczyć

Erna (E-1) - Ernestyna

erplich - spadek, coś po kimś np. Erplich po ciotce

eszcze - jeszcze

Ewangelio – Ewangelia

E-1:

ERNA dycki z ciotkom na szpacyr chodzili

E-2:

ECIK piyknie buduje z klockow. Łon to ERBNYŁ po łojcu

E-3:

Zeżere nos ELI niy?

Fraszołka

Jork za straszne wyrobianie,

Dostoł szmary czyli lanie.

By go ku lepszymu skludzić,

By wyszoł synek na ludzi!

- 9 -

- 10 -

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: