AFRYKA
Kontynent w większości na półkuli wschodniej, po obu stronach równika. Od Europy oddzielony Morzem Śródziemnym, od Azji Kanałem Sueskim i Morzem Czerwonym. Zachodnie wybrzeża Afryki oblewa Ocean Atlantycki, a od wschodu Ocean Indyjski. Skrajnymi punktami kontynentu są przylądki Ras al-Ghiran 37°21 'N, Igielny 34°51 'S, Almadi 17°33'W, Hafun 51°23'E. Największa rozciągłość południowa Afryki wynosi ok. 8000 km, równoleżnikowa ok. 7500 km. Pod względem wielkości powierzchni 30,3 min km2 Afryka jest drugim po Euroazji kontynentem Ziemi.
Ukształtowanie poziome. Afryka jest kontynentem słabo rozczłonkowanym, długość linii brzegowej 30,5 tyś. km. Jedynym większym półwyspemjest Półwysep Somalijski, wyspy stanowią zaledwie 2% powierzchni. Największe to: Madagaskar, Komory, Maskareny, Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka, Sokotra.
Ukształtowanie pionowe. Afryka jest kontynentem o wyraźnie wyżynnym charakterze rzeźby, średnia wysokość 658 m. Najwyższy punkt stanowi wulkan ICibo w masywie Kilimandżaro (5895 m), najniżej położony punkt znajduje się w depresji jeziora Assal (l 50 m p.p.m.). Ponad 75% powierzchni Afryki leży na wysokości 300-2000 m. Charakterystyczne dla Afryki (z wyjątkiem Afryki Wschodniej) jest występowanie rozległych kotlin i niecek rozdzielonych wyżynnymi wzniesieniami.
Klimat. Położenie po obu stronach równika powoduje wyraźną symetrię w rozkładzie stref klimatycznych. Środkową część kontynentu obejmuje strefa klimatów równikowych, od klimatu równikowego (opady całoroczne) do podrównikowego suchego (krótka pora deszczowa i długa pora sucha). Północne i południowe krańce mająklimat podzwrotnikowy morski z gorącym, suchym latem i łagodną deszczową zimą.
Stosunki wodne. Około 51% powierzchni Afryki należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego, a ok. 18% do zlewiska Oceanu Indyjskiego. Ponad 30% powierzchni kontynentu stanowią obszary bezodpływowe. Na obszarach o klimacie zwrotnikowym skrajnie suchym typowe są suche doliny tzw. wadi, wypełniające się wodą tylko podczas epizodycznych deszczów. Na 1/3 części powierzchni kontynentu występują rzeki stałe związane z wilgotną strefą równikową oraz podrównikowymi l podzwrotnikowymi strefami wilgotnymi.
Świat roślinny. W obszarze śródziemnomorskim Afryki rosną wiecznie zielone twardolistne lasy i zarośla typu makii, a z roślin uprawnych oliwki, dalej na południe skąpa skrajnie kserofityczna roślinność pustynna Sahary, przechodząc w półpustynną i sawannową. Po obu stronach równika bardzo różnorodne formacje roślinne, na obszarach suchych i gorących różne typy sawanny. Na obszarach o dużych opadach wiecznie zielone lasy galeriowe i bujne, wilgotne, wiecznie zielone lasy równikowe. Dalej na południe formacje suchoroślin, lasy monsunowe, sawanny, półpustyme przechodzące w pustynie.
Świat zwierząt. Obszar Afryki na południe od Sahary należy pod względem zoogeograficznym do krainy etiopskiej, na północ od Sahary do obszaru śródziemnomorskiej krainy palearktycznej.
W Afryce występuje 38 rodzin ssaków, nie licząc nietoperzy, w tym 12 rodzin endemicznych wśród nich żyrafy, hipopotamy, mrówki, 3 rodziny owadożemych i 6 rodzin gryzoni; w pozostałych rodzinach występują liczne endemiczne rodzaje i gatunki jak słoń afrykański, nosorożec biały i zwyczajny, zebry, z małp człekokształtnych goryl i szympans. Dla krajobrazu otwartych równin Afryki charakterystyczne są wielkie stada ssaków roślinożernych.
Ludność. Afrykę zamieszkuje 682 min osób (1992 r.) co stanowi ponad 12,3% ludności świata. Przyrost naturalny wynosi 30%o (1985-90), największy (33%o) w Afryce Zachodniej, najniższy (23%o) w Afryce Południowej. Średnia długość życia wynosi 49 lat dla mężczyzn i 52 lata dla kobiet. Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne, średnia gęstość zaludnienia 22 osoby na km2. Do obszarów naj gęściej zaludnionych należą m. in. dolina Nilu w Egipcie ponad 1200 osób na km2, pas miedzionośny w Zambii. Afrykajest najsłabiej zurbanizowanym kontynentem, w miastach mieszka ok. 34% ludności (1990). W 1990 r. były 24 miasta z ludnością ponad l min, największe to Kair, Aleksandria, Algier, Akra, Kinszasa, Abidżan.
Odkrycia i podróże geograficzne. Najdawniejsze wiadomości o północno-wschodniej Afryce, od Libii po Sudan, Etiopię i Somalię mieli Egipcjanie. W pierwszym tysiącleciu p.n.e. statki fenickic przemierzały M. Śródziemne wzdłuż wybrzeży północnej Afryki, a nawet ok. 600 p.n.e. opłynęły kontynent na rozkaz faraona Necho II. Do lepszego poznania północnej części kontynentu przyczyniła się kolonizacja grecka, podbój Egiptu przez Aleksandra III Wielkiego, a następnie podboje i kolonizacja krymska. W średniowieczu źródłem wiadomości o Afryce były pisma podróżników arabskich, jak Al-IIdrisi (XII w.), Leon Afrykański (XVI w.) Poznanie konturów wiąże się z wyprawami Portugalczyków, które od początku XV w. posuwały się etapami wzdłuż wybrzeży.
Największych odkryć w najtrudniej dostępnych obszarach dokonali: D. Livingstone (kotlina Kala-hari, dorzecze Zambezi), H. M. Stanicy (dorzecze Kongo) oraz V. L. Cameron. Pod koniec XIX, na początku XX wieku odbyło się wiele wypraw o charakterze militarnym i administracyjno-handlowym, które dokonały ostatecznego rozpoznania wnętrza Afryki. Ostatnie białe plamy z mapy kontynentu zostały usunięte w okresie międzywojennym.
Język. Współczesne języki oraz historycznie zaświadczone i wymarłe, łącznie ponad 1500 typologicznie zróżnicowanych języków, klasyfikuje się hipotetycznie w 4 rodzinach językowych. Najszerzej rozpowszechnione języki to: arabski, amhauski, oromo, suahili, njaudża, rwanda, hausa, joruba, ibo, mandingo, kongo, lingala, zulu, xhosa. Rozdrobnieniu językowemu towarzyszy zjawisko wehikularności niektórych języków używanych do porozumiewania się międzyetnicznego w skali większych regionów. Wiele języków jest używanych w oświacie i środkach przekazu, kilkanaście krajów Afryki nadało jednemu lub kilku językom rodzinnym rangę urzędową z jednoczesnym powszechnym stosowaniem w tych funkcjach języka angielskiego lub francuskiego, portugalskiego i hiszpańskiego.
Największe wyspy
Powierzchnia w km2
Najwyższe szczyty
Wysokość m n.p.m.
Madagaskar
587041
Uhura (Kilimandżaro) — Tanzania
5895
Sukutra (Sokotra)
3579
Kenia — Kenia
5194
Reunion
2510
Mawenzi (Kilimandżaro) — Tanzania
5149
Bioko
2017
Ruwenzori —Uganda Zair
5119
Tenerif
1946
Ras Daszan — Etiopia
4620
Mauritius
1865
Meru -^Tanzania
4567
Fuerteyentura
1722
Buahit — Etiopia
4510
Zanzibar
1658
Karisimbi — Ruanda
4507
Wyspy Kanaryjskie
1376
Talo — Etiopia
4413
Komory
1148
Wagagai (Mt. Elgon) — Kenia, Uganda
4321
Dżarba
1050
Batu — Etiopia
4307
Najdłuższe rzeki
Długość w km
Największe jeziora
Nil-Kagera
6671
Wiktorii (Ukerewe)*
68800
Kongo (Zair)-Lualaba
4835
Tanganika
32880
Niger
4160
Malawi (Niassa)
28480
Zambezi (Zambeze)
2660
Czad
20700
Ubangi (Oubangui)-Uele
2280
Turkana (Rudolfa)*
8500
Szatt Malgnir*
6700
Szatt-al-Dźarid*
5700
*) Jezioro słone
Czynne wulkany Wysokość m n.p.m. Ostatni wybuch — rok
Mera—Tanzania 4565 1910
Mt. Cameroun — Kamerun 4070 1910
Pico de Teide — Wyspy Kanaryjskie 3718 1909
Nyiragongo — Zair 3 470 1977
Nyamaragira—Zair 3056 1977
Pustynie
Sahara
7750000
Kałahari
518000
Pustynia Nubijska
250000
Pustynia Arabska
129500
maniekchomikuj