27
EPOKA WOJEN PERSKICH
Sztuka wojenna
Zmianom uległa konstrukcja okrętów i taktyka rozgrywanych bitew. Decydującą rolę odegrało umieszczenie na dzobie okrętu – taranu solidnej belki okutej brązem. Pociągał on za sobą konieczność zmiany wzmocnienia kadłuba. Najstarsze świadectwa tego wynalazku dają wizerunki na wazach w stylu geometrycznym (850-700). Siłą napędową był żagiel a także wioślarze w liczbie 20, 30 czy 50. W końcu VIII w doszło do ważnej zmiany polegającej na lokowaniu wioślarzy w dwóch rzędach. Innowacje te były dziełem wschodnim, zapewne fenickim.
U schyłku VIII w dokonano udoskonalenia – zbudowano trierę gdzie wioślarze siedzieli w trzech rzędach (najniżej thalamitai potem zygitai i thranitai). Triery miały długość 38 metrów i szerokość 5 metrów ważyła ok. 70 do 90 ton. Załoga składała się z mniej więcej 200 ludzi (170 wioślarzy, dowódca, sternik, 4 ofcerów, muzyk, 13 marynarzy i 10 hoplitów). Załogi rekrutowano z obywateli. Do służby we flocie pociągani byli najczęściej najubożsi (teci). Bitwy morskie polegały na:
1) taranowaniu okrętów
2) druzgotaniu wioseł
3) abordażu
Stosowano manewr zwany „diekplus”. Sądzi się, że okręty stały w szyku czołowym i ruszały jednocześnie z wielką szybkością tak blisko wroga aby zgruchotać jego wiosła, za linią robiły odwrót i atakowały jednostki wroga. J.S Morrisom zaś mówi, że okręty stawały w szyku torowym (gęsiego) i uderzały w wybrany punkt wroga wdzierając się na jego tyłu i atakując zanim ten zmienił szyk.
Sytuacja państw greckich w Azji Mniejszej do połowy VI wieku
Większość polis na wybrzeżach Azji Mniejszej powstała w Wiekach Ciemnych. Rozwijały się w sąsiedztwie Frygii i Lidii.
Frygowie znaleźli się na terenie Azji Mniejszej w okresie wędrówek Ludów Morza. Państwo obejmowało okolice Gordon, ziemie w łuku Halys. Frygia padła ofiarą najazdu Kimeryjczyków. Był to lud koczowniczy zamieszkujący obszary między Krymem a Kaukazem, napór Scytów spowodował przeniknięcie ich od północnego wschodu na teren Anatolii. Tu stoczyli zwycięski bój z królem Urartu, a ok. 675 obalili Frygijczyków. Dopiero u schyłku wieku zniknie niebezpieczeństwo z ich strony (wybuch zarazy w ich szeregach).
Lidyjczycy zaś to lud indoeuropejski z Azji Mniejszej (przywędrował w tym samym czasie co Frygowie). Jego dzieje znamy od VII wieku, gdy za panowania Gygesa (678-652) doszło do walki z miastami grckimi. U schyłku VII wieku król Lidii, Alyattes (617-560) chciał podporządkować sobie miasta na wybrzeżu. Atakował Milet, który ustalił dogodne dla siebie warunki ale łupem padły Smyrna i Kolofon a za następcy Alyattesa, Krezusa(560-546) Efez. W dniu 28 maja 585 Alyattes rozegrał bitwę z Medami. Zawarł pokój (bitwa nierozstrzygnięta z powodu zaćmienia słońca).
Lidia ulegała bardzo silnym wpływom kultury helleńskiej. Taki Krezus przyczynił się do budowy wielkiej świątyni Artemidy w Efezie. Dobre stosunki z Grekami były dla nich ważne, bo najemnicy greccy odgrywali w ich armii wielką rolę.
Polityczna równowaga w Azji Mniejszej uległa załamaniu w wyniku ekspansji perskiej. W 559 r władzę w Persji, wasalnym królestwie podległym Medii objął Cyrus. Pokonał Medów i narzucił im swoje panowanie. W obliczu tej sytuacji Krezus zdecydował się stoczyć bitwę wyprawiając się za graniczną rzekę Halys. W 547 doszło do bitwy, która nie została rozstrzygnięta. Krezus wraca i rozpuszcza najemników a wtedy Cyrus podchodzi pod Sardes i bierze je szturmem. Państwo lidyjskie przestaje istnieć. Miasta greckie poddawały się nowym panom. Ku zachodowi idzie fala emigracji ludzi, którzy nie chcieli żyć pod panowaniem perskim. W 539 Cyrus zajął Babilon a w 525 jego syn Kambizes – Egipt.
Obszary Azji Mniejszej zostały podzielone na 4 jednostki zwane satrapami: Cylicję, Frygię, Lidię i Jonie. Po wyprawie Dariusza na półwysep bałkański doszła jeszcze satrapia w Tracji. Okręgami zarządzali przedstawiciele irańskiej arystokracji. Nosili tytuł „opiekunów władzy królewskiej”. Ich zadaniem było ściąganie trybutu i zapewnienie pokoju.
WYPRAWY DARIUSZA PRZECIWKO TRACJI I SCYTOM
W 513 wojska Dariusza przeprawiły się przez Bosfor i wkroczyły na teren Płw. Bałkańskiego. Być może celem tej wyprawy był atak na Scytów. Persowie podporządkowali sobie Tracje. Następnie Dariusz przeprawił się przez Dunaj. Dariusz dał się Scytom zapędzić w głąb terenu, miał kłopoty z aprowizacją. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem, choć oprócz nowej satrapii Tracji uzyskał podległość ze strony Macedonii.
PODBÓJ PERSKI A MIASTA AZJI MNIEJSZEJ
Panowanie Persów nie było uciążliwe jednak ciążyli o wiele bardziej niż Lidyjczycy. Byli bardziej wymagający ekonomicznie, żądali dostarczenia wojska. Sprawny aparat administracyjny uniemożliwiał uniknięcie zależności. Ponadto ingerowali w wewnętrzne sprawy polis, popierali tyranów co poświadcza nam Herodot mówiąc o Histiajosie, tyranie Miletu, który nakłaniał do udzielenia pomocy Dariuszowi w wojnie ze Scytami. On też mówi nam o wysokości trybutu płaconego przez Greków. W wykazie satrapii za Dariusza pisze, że Jonia płaciła 400 talentów srebra. Dla porównania skarb Aten rocznie ciągnął z kopalni w górach Laurion 100 talentów. Nie jest jasne czy polis pokrywała wydatki związane z utrzymaniem perskiej armii stacjonującej na miejscu.
POWSTANIE JOŃSKIE
Dzieje rewolty Jończyków przeciwko panowaniu Perskiemu nie są dla nas jasne. Przyczyną była szeroka niechęć do panowania perskiego i nieudolność wyprawy scytyjskiej, która pokazała, że da się pokonać hegemona.
Istotną rolę odegrali dwa tyrani Miletu, Histiajos i Aristagoras. Pierwszy miał zaufanie Dariusza (stworzył most na Dunaju w czasie przeprawy) za to dostał Myrkinos położone w Tracji. Stawał się niezależny więc Persowie odesłali go na dwór do Suzy gdzie był doradcą króla do spraw greckich. Władza w Milecie przypadła jego zięciowi, Aristagorasowi. Udał się on w 498 do państw Greckich szukać pomocy w wojnie. Sparta odmówiła współpracy. W Atenach znalazł oparcie, gdyz obawiano się tam powrotu do miasta byłego tyrana Hippiasza. Zdecydowano się posłać 20 trójrzędowców + 5 okrętów z Eretrii. Przekształcono amfiktionię jońską (zgrupowanie polis jońskich mające cele kultowe) w sojusz militarny z Radą i wspólną monetą.
Powstańcy pociągnęli na Sardes i zdobyli miasto, jednak opuścili je przed perskim oddziałem. Rewola objęła tereny Bizancjum a na południu przyłączyła się do niej częśc Karyjczyków i Cypr.
Persowie atakowali skrajne punkty. Cypr i miasta cieśni Propontydy. Cypr padł szybko (497 lub 496) kolejno podbite zostały północne miasta Greckie. Aristagoras zorganizował wyprawę do Tracji, ale poniósł w niej śmierć. Dariusz wysłał Histiajosa do Jonii aby skłonić powstańców do poddania się. Jednak Jończycy nie mieli do niego zaufania. Milet go nie przyjął a on sam zaczął działać na własną ręke łupiąc w rejonie cieśnin statki handlowe. Został schwytany przez Persów i zabity.
W 494 Persowie przystąpili do likwidacji powstania. Zaatakowali Milet i stoczyli bitwę pod Lade. Po strnie jońskiej brały udział 353 trójrzędowce (80 z Miletu, 100 z Chios, 60 z Samos, resztę inne kontyngenty). Po stronie Perskiej walczyli Fenicjanie w liczbie 600 okrętów. Grecy przegrali bitwę. Ludność deportowano do południowej Mezopotamii. Nie było jednak wielkich represji. Persowie nawet zrezygnowali z polityki popierania tyranów.
EKONOMICZNE PODŁOŻE PODBOJU GREKÓW. KWESTIA FENICJAN
Ciężko ocenić ekonomiczne konsekwencje podoboju perskiego. Archeologia stwierdza zniknięcie ceramiki małoazjatyckiej z obszarów nad Morzem Czarnym. Jednak nie można powiedzieć, że handel ulega zerwaniu wszak miasta małoazjatyckie mogły handlować innymi towarami. Pamiętajmy, że o Milecie Herodot mówi, iż nigdy nie był tak kwitnący jak w przeddzień powstania. W wielu pracach historycznych mówi się, że Dariusz faworyzował kosztem greckich miast fenickie, które dążyły do rozstrzygnięcia rywalizacji o handel na Morzu Śródziemnym. Jednak źródła nic o takiej polityce nie mówią. Tezy te są budowane z dwóch hipotetycznych przesłanek.1) Fenicjanie odgrywali ważną rolę we flocie perskiej. Taka pozycja powinna pozwolić im na wywarcie presji na Persów. Jednak jak interesy solidarne państw fenickich mogły zdobyć posłuch u Dariusza? Nie posiadali narzędzi do wywarcia presji. W takiej sytuacji politycznej nie mogli odmówić udziału w wojnie.
2) Równolegle do wojny z Persami w 480 doszło do konfliktu między Kartagińczykami a Grekami na Sycylii. Kartagina była kolonią Tyru czyli fenickiego miasta. Historycy mówili, że ta sytuacja była wynikiem sojuszu, wzięto Greków w dwa ognie. Jednak porozumienie persko-kartagińskie wydaje się być pomysłem sycylijskiej historiografii IV w starającej się nadać dziejom wyspy, zwłaszcza Syrakuzy, ogólno grecki wymiar. Nic nie wskazuje na to aby Kartagińczycy chcieli zgnieść sycylijskich greków. Aż do końca V wieku nie uczynili nic, by rozszerzyć swoje panowanie na Sycylii poza dość skromne 3 osady położone na zachodzie.
PRZYCZYNY WOJEN PERSÓW Z GREKAMI
Jakie były przyczyny wojen między Grekami a Persami po stłumieniu powstania jońskiego? Herodot pisze, że celem działań wojennych było ukaranie za pomoc, której Ateny udzieliły Jończykom. Jednak jest to chyba działanie propagandy ateńskiej. Historycy gotowi są rozpatrywać wydarzenia z lat 90’ i 80’ w kategoriach perskiego imperializmu. Dariusz i Kserkses stale dążyli do rozszerzenia granic. Dodatkowym argumentem może być charakter religii perskiej, s ściślej w typie religijnej sankcji dla władcy. Król rządząc światem działa z boskiego mandatu Ahura Mazdy. Jego działanie to walka dobra i zła.
Persowie wiedzieli, że ich panowanie w Azji Mniejszej może być zakłócone jeśli nie narzuci się jakiejś formy zwierzchnictwa innym Grekom. W następnych fazach wojny będą wchodziły w grę inne czynniki np. obrona prestiżu króla perskiego.
DZIAŁANIA DO BITWY POD MARATONEM
W 492 po stłumieniu powstania Persowie wysyłają ekspedycję do Tracji aby umocnić swoje panowanie. Na czele udanej wyprawy stoi Mardonios. Choć wyprawa dała się we znaki zakończyła się sukcesem.
W 491 Dariusz miał skierować do wszystkich państw Grecji właściwej posłów z żądaniem dania „ziemi i wody” jako symbolicznego aktu poddania. Odmówiły Ateny i Sparta.
Latem 490 z portów w Cylicji wypłynęła stosunkowo niewielka wyprawa dowodzona przez Datisa. Ekspedycja krążyła między wyspami łagodnie traktując tych którzy się poddali, surowo stawiających opór. Wątpliwy jest główny cel wyprawy – zniszczenie Aten. Wyprawie towarzyszył były tyran Aten, Hippiasz. Wylądowano na równinie maratońskiej, gdyz było to najbliższe miejsce do baz perskich na zdobytej Eubei.
OD KLEJSTENESA DO MARATONU
Ateny znalazły się w trudnym położeniu. Na sąsiedniej Eubei Chalkis przyjęła wobec Aten wrogą postawę, Egina była w stanie tlącej się wojny. Niechętna była Megara. W Beocji życzliwe stosunki wiązały Ateny tylko z maleńkimi Platerami. W tej sytuacji wydarzył się niejasny epizod poselstwa wysłanego przez Ateńczyków do satrapy Jonii z prośbą o pomoc. Satrapa miał zażądać „ziemi i wody” jednak Zgromadzenie odrzuciło wniosek.
W 506 Attykę najechały wojska Związku Peloponeskiego pod dowództwem królów spartańskich: Kleomenesa i Damaratosa oraz Teb i Chalkis. Jednak Spartanie opuścili Attykę (wycofanie się Koryntyjczyków z obozu niechętnych umacnianiu wpływów Sparty). W tym momencie Ateny atakują Teban i Chalkidyjczyków odnosząc sukcesy i anektując ziemie. Na terenie Chalkis utworzono 4000 kleruchii, działek ziemii, które otrzymywali obywatele ateńscy. Walka z Tebańczykami przyniosła Atenom okrąg Propos.
Aristagoras skłonił Ateńczyków do pomocy, ale statki ich wycofały się po zdobyciu Sardem i nie brały udziału w bitwie pod Lade.
BITWA POD MARATONEM
Opanowanie obszarów położonych nad Propontydą zmusiło Miltiadesa, rzadzącego niewielkim państwem na Chersonezie do powrotu do Aten. Skupił wokół siebie przeciwników aliansu z Persją. Przekonał on zgromadzenie o konieczności stawienia oporu zbrojnego. Wysłano prośbę do Sparty o pomoc. Nie mogła ona nadejść natychmiast, gdyż Spartanie nie mogli wyruszyć przed końcem świąt ku czci Apollona Karnejskiego. Nieco później przybyło 2000 Spartan. Na wezwanie pojawili się Platejczycy.
Armia ateńska (9000 hoplitów + 900 Platejczyków) stanęła w odległości 1,5 km od Persów blokując drogę do Aten. Nie chciano działać przed nadejściem Spartan. Persowie być może liczyli na jakąś rewoltę w Atenach. Pewnego dnia Miltiades podjął decyzję zaatakowania Persów. Sądzi się, że miało to związek z odejściem od armii perskiej kawalerii. Podobno zawiadomili o tym Miltiadesa Jończycy.
W centrum armii greckiej w 4 szeregach stanęły oddziały dwóch fyl mniej więcej po 900 ludzi, reszta fyl i Platejczycy utworzyli flanki głębokie na 8m. Ostatni odcinek przestrzeni dzielącej od nieprzyjaciela Grecy przebyli biegiem. Bitwa zakończyła się odwrotem Persów ku statkom i walką na brzegu. 7 okrętów zajęli Ateńczycy, reszta odpłynęła.
Wg Herodota zginęło 192 Greków, 6400 żołnierzy armii perskiej (zawyżone). Po zakończeniu boju Miltiades poderwał armię do marszu gdyż obawiał się o los Aten. Gdy perskie statki zarzuciły kotwice w porcie w Faleronie, okazało się, żo hoplici już są na miejscu. Datis podejmuje rozkaz o odpłynięciu.
Persowie przez dłuższy czas nie podejmowali działań przeciwko Grekom. W 487 wybuchło powstanie w Egipcie a potem w Babilonie. W 486 zmarł Dariusz. Istotną rolę do działań przeciwko Grecji odegrało u Kserksesa poselstwo Tesarczyków przybyłe na dwór do Suzy.
W 484 rozpoczęto przygotowania na olbrzymią skalę. Ekspedycja miała się składać z wojsk lądowych i floty. Zbudowano most na Hellesponcie i wykopano kanał u nasady przylądka Athos. W Tracji i Macedonii gromadzono zapasy żywności.
Herodot podaje, że armia Kserksesa liczyła blisko 1,8 mln jednak nie jest to prawdopodobne. Współcześni badacze skłonni ją są redukować do 50 tys lub nawet 20 tys. Jednak może liczyła 300 tys? zmobilizowanie takiej liczby jest w granicach prawdopodobieństwa. Okrętów wojennych dostarczyli Fenicjanie i polis Azji Mniejszej.
MIĘDZY MARATONEM A TERMOPILAMI
Po bitwie pod Maratonem Grecy zajęci byli wprawami lokalnymi. Spartę pochłoną kryzys w wyniku którego odsunięci zostali obaj królowie: najpierw Kleomenes, później Damaratos.
Ateny zajęły się woj.ną z Eginą. W 489 Miltiades namówił Zgromadzenie na ekspedycję ku północy. 70 statków zaatakowało Paros i poniosło klęskę. Nie znamy motywów tej ekspedycji. Może Thasos z kopalniami złota? Miltiadesa czekał po powrocie proces, w którym oskarżaono go o „oszukanie Ateńczyków” i skazano na olbrzymią grzywnę. Wkrótce zmarł z rany odniesionej pod Paros.
Rozpętały się walki wewnętrzne. Zastosowano ostracyzmy: Hipparcha syna Charmosa – 488/487, Megaklesa Alkmeonidy – 487/486.
W 487/486 wprowadzono reformę archontów. Dotychczas wybierano ich imiennie po jednym z każdej fyli. Odtą losowano ich spośród kandydatów wybranych przez demy. Efektem tego było zmniejszenie znaczenia tego urzędu. Ambitni politycy będą rywalizować teraz o dostęp do kolegium strategów. Prawdopodobnie chodziło o ograniczenia jakie istniały przy powtarzaniu urzędu archonta. Urząd stratego wolny był od ograniczeń w czasie, można go było otrzymywać rok po roku. Podstawową rolę zaczynają w polis odgrywać indywidualności.
W połowie lat 80’ odkryto nowe żyły srebra w górach Laurion. Dochód z dzierżawy wynosił 100 talentów. Sposób wydatkowania dochodów stał się przedmiotem walki. Współzawodniczyły ze sobą dwa projekty. Podziału kwoty między obywateli i zbudowania za dochody dwóch kolejnych lat floty wojennej liczącej 200 trier. Zwolennikiem pierwszego był Arystydes, drugiego Temistokles. Zgromadzenie zatwierdziło projekt budowy floty, a Arystydes w wyniku ostracyzmu musiał opuścić Ateny. Może się wydawać, że projekt Temistoklesa miał na celu przygotowanie do wojny z Persami. Jednak w grę wchodziło zakończenie wojen z Eginą.
Kserkses wysłał posłów do polis z wyjątkiem Sparty i Aten z żądaniem dania „ziemi i wody”. Państwa północne i środkowe podporządkowały się mu, Delfy zajęły defetystyczną postawę.
W 481 rozpoczęto przygotowania do wojny. Wrócił Arystydes. Przedstawiciele państw zdecydowanych na opór spotkali się na Przesmyku Korynckim. Utworzony został Związek Helleński. Przywództwo objęła Sparta. Uchwalono zwrócić się o pomoc do Argos, Kreteńczyków i tyrana Syrakuz Gelona. Odmówiono (Gelon chciał niby walczyć ale jedynie jak dostanie naczelne dowództwo – nie zgodzono się). Tesalczycy też chcieli się przyłączyć pod warunkiem skupienia sił na północy co było nieciekawe (trzeba było obsadzić 4 przejścia górskie) tym samym opowiedzieli się oni po stronie króla perskiego.
WOJNA 480 ROKU
Wiosną 480 armia Kserksesa przekroczyła most na Hellesponcie. Wśród sojuszników wybuchły spory gdzie należy stawić opór Kserksesowi. Uczestnicy pochodzący z Peloponezu chcieli uczynić to na Przesmyku Korynckim, Ateńczycy i mieszkańcy środkowej Grecji byli w stanie uzyskać decyzję obrony Termopil jedynego przejścia z Tesalii na południe. Oznaczało to, że flota będzie umieszczona niedaleko u wybrzeży Magnezji, naprzeciwko Eubei. Liczyła ona 270 trier.
Do Termopil wysłano oddział pod wodzą króla spartańskiego Leonidasa liczący nieco ponad 4000 hoplitów: 300 Spartan, 900 Lacedemończyków (tj periojków), 2000 Arkadyjczyków, 400 Koryntyjczyków, 700 Tespijczyków i 400 Tebańczyków. Leonidas wybrał wojowników, którzy mieli już synów. Ataki Kserksesa początkowo nie dały efektów, ale jak pokazano mu przejście wziął Greków w dwa ognie. Leonidas miał odesłać większość swych żołnierzy, zostali Spartanie i Tespijczycy. Ich uporczywa walka umożliwiła flocie ucieczkę cieśniną między Eubeą a Beocją.
Flota Kserksesa zanim doszło do walk poniosła straty podczas burzy u wybrzeży Magnezji (400 okrętów). Wobec zbliżania się wrogiej armady okręty greckie ustawiły się w kanale Oreos blokując drogę i zmuszając Persów do lądowania w Afetai. Bitwa morska zwana bitwą u przylądka Artemizjon rozpoczęła się w 3 dniu ataku na Termopile pozostała nierozstrzygnięta. Persowie wysłali 200 statków które miały okrążyć Eubeę i zaatakować flotę grecką od tyłu. Jednak pierwszej nocy zostały one zniszczone podczas burzy. Druga bitwa rozegrała się 3 dnia pobytu floty perskiej na tych wodach. Znów to samo – ciężkie walki bez rozstrzygnięcia. Wiadomość o Leonidasie skłoniła wodzów do wycofania się nocą przez cieśninę Euripos i wydostania się z pułapki. Dla Persów doga do Grecji stała otworem. W Atenach ewakuowano ludzi przewożąc ich na Salaminę. Flota sprzymierzeńców schroniła się w Zatoce Salamińskiej.
Rozgorzała znowu debata gdzie postawić opór. Peloponezyjczycy chcieli się schronić za Przesmykiem Korynckim. Temistokles wiedział, że jeśli statki odpłynęłyby z Zatoki Salamińskiej, nic nie byłoby w stanie ich powstrzymać do powrotu do własnej polis. W czasie narady padła groźba od Temistoklesa, że jeśli Peloponezyjczycy cofnął się za Przesmyk, Ateńczycy umieszczą ludzi i dobytek na statkach i wyjadą do Italii zakładając nowe miasto.
Persowie zajęli Attykę, wzięli szturmem Akropol, flota ich przybiła do attyckiego brzegu.
Temistokles chcąc zmusić obie strony do walki zawiadomił Kserksesa o fatalnym, stanie ducha załóg i ich gotowości do odpłynięcia (podstęp)
BITWA W ZATOCE SALAMIŃSKIEJ
Opowiada o tej bitwie Herodot w „Dziejach” VIII. W skład floty wchodziło przed bitwą 380 trier, ale 58 nie brało w niej udziału ( 12 statków egineckich stało w porcie Eginy dla ochrony wyspy, 46 ochraniało wejście od strony Megary). Wg naszych źródeł Kserkses miał dysponować tą samą liczbą jednostek co na początku wyprawy gdyż wcześniejsze straty wyrównały kontygenty państw greckich. Jednak ta identyczność musi być podejrzana. Olbrzymia flota miałaby trudności w znalezieniu miejsca lądowania np. w Faleronie.
Manewry floty perskiej rozpoczęły się nocą. Wysłano 200 okrętów naokoło wyspy ku cieśninie dzielącej ją od Megary, aby zaatakować flotę grecką od tyłu. Reszta okrętów ustawiona w dwie kolumny popłynęła ku dwum cieśninom naprzeciwko Attyki odcinając i te drogi powrotu. Dowódcy greccy dowiedzieli się o blokadzie od Arystydesa, który przedostał się przez linie nieprzyjaciela. Wysłano 46 trier aby uniemożliwić manewr okrążenia. Bitwa o wschodzie słońca toczyła się w złych warunkach dla floty perskiej, stłoczonej w dużą grupę. Roux (badacz) określił to jako „gigantyczny korek”. Bitwa zmieniła się w starcia okrętów i załóg. Zwyciężyli Grecy.
Nie wiadomo jakie straty poniósł Kserkses. Mógł zachować nawet przewagę liczebną a jego odwrót spowodowany być mógł końcem sezonu żeglarskiego i uzupełnieniem strat, a także naprawianiem okrętów.
Armia lądowa Kserksesa była nietknięta. Kserkses odesłał flotę i sam wrócił drogą lądową do Azji. Wojska perskie cofnęły się do Tesalii na zimę. W Babilonii wybuchło powstanie, ważniejsze niż to co działo się w Grecji.
KAMPANIA 479
Spartanie i Peloponezyjczycy, gdy zabrakło perskiej floty chcieli umieścić nadal swoje siły za Przesmykiem Korynckim. Grecy proponowali Beocje gdzie można było stoczyć walkę w szyku falangi. Temistokles udał się do Sparty, ale tam niczego nie osiągnął.
Mardonios (dowódca sił lądowych Persów) szukał rozwiązania politycznego. Wysłał do Aten króla Macedonii. W zamian za uznanie zależności króla greckiego dawał gwarancje autonomii, przyrzekał odbudowę świątyń, powiększenie terytorium ateńskiego. Spartanie zdali sobie sprawę, że ryzykują dezercje Aten spoza Peloponezu – przyrzekli działania. Ateńczycy grozili przyjęciem warunków jeśli ci nie wyruszą do Beocji. Armia Sparty ruszyła a Mardonios wycofał się z Attyki i rozbił obóz na granicy między Platerami a Tebami.
Sojusznicy zbierali się pod Eleusis. Była to największa armia jaką zgromadziły polis. 10 000 Lacedemończyków dowodzonych przez Pauzaniasza (regent, sprawował władzę w imieniu małoletniego króla), 2100 Arkadyjczyków, 5000 Koryntyjczyków, 1800 ludzi z kolonii korynckich, 3000 Sykiończyków, 3000 Megaryjczyków, 1000 obywateli Flejus, 1000 Tyrynsu, 300 obywateli Hermione, 200 z Leprei – 29 100 wojowników Związku Peloponeskiego razem wziętych. Dodatkowo 1000 Eubejczyków, 600 Platejczyków, 8000 Ateńczyków. W sumie ok. 40 000 hoplitów. Mardonios wg Herodota miał 300 000 barbarzyńców i 50 000 Greków.
Bitwa rozegrała się na początku września 479. Persowie zajęli dogodna pozycję za zboczami Kithajronu. Kawaleria perska odcięła Grekom dopływ zaopatrzenia. Bitwa wynikła z przypadku kiedy armia grecka próbowała przegrupowania sił. Persowie zaatakowali ją w trakcie tego zamieszania. Decydujące Starcie odbyło się między Spartanami (periojkowie ich uciekli) a Persami. Śmierć poniósł Mardonios.
Wg Herodota z wojska Mardoniosa pozostało tylko 40 000.Nie doszło do represji w stosunku do polis greckich popierających Persów.
Wiosną 479 flota sprzymierzonych zebrała się w porcie Eginy. Wiadomość o wybuchu powstania na Samos skłoniła króla spartańskiego Latychidasa do działania. Podpłynęli do przylądka Mykale gdzie była baza floty greckiej. Persowie się obwarowali i grecy ysiedli na ląd i z powstańcami zaatakowali bazę. Doszło do masakry i zniszczenia floty perskiej.
Dobiegł końca sezon żeglugi i król spartański wydał flotom rozkaz powrotu. Jednak flota ateńska zaatakowała Sestos (ostatni pkt w rękach Persów nad cieśninami) po kilku miesiącach oblężenia garnizon perski uciekł.
Zachowanie Latychidasa po Mykale było znamienne dla postaw rządzącyh Sparty. Stały przed nim 3 możliwości:
1) prowadzenie wojny w celu uwolnienia polis małoazjatyckich
2) rozprawa ze zdrajcami Greckimi co umocniłoby pozycję Sparty
3) ograniczenie ambicji do Peloponezu
Wyraźnie przeważał wariant trzeci. Spartanie nie mieli floty i obawiali się dalekich wypraw. Nieco później przecież w 465 Sparta stanie w obliczu wielkiej rewolty.
Zwycięzca spod Platerów, Pauzaniasz nie godził się na małą politykę. Flota pod jego dowództwem zaatakowała Cypr, częściowo uwalniając go od Persów i oswobodziła Bizancjum. Nie podobało się to Spartanom, którzy zdecydowali się go odwołać wówczas flota odmówiła posłuszeństwa przekazując kierownictwo Ateńczykom.
SYMMACHIA ATEŃSKA
Okoliczności jej powstania w 478/477 nie są dla nas jasne. Nie wiadomo czy była częścią przymierza z 481? Na pewno Grecy złożyli sobie nawzajem przysięgę co dowodzi na to, że zakładali nowy organizm. Nie wiemy kto wchodził w skład grupy inicjującej nowe przymierze. Na pewno Sanijczycy, Lesbijczycy, mieszkańcy Chios, wielce prawdopodobne, że też polis położone na Hellespontem. Trudno powiedzieć coś o polis Azji Mniejszej.
Nie są wcale jasne też motywy sojuszu. Chciano bronić wolności przed ewentualnym zagrożeniem, ale czy już wówczas stawiano zadanie uwolnienia wszystkich Hellenów od perskiego panowania? Czy Ateńczycy mieli już wtedy zamiar posłużenia się przemierzem w celu zdobycia hegemonii? Istotną rolę odgrywał Arystydes, który ustalił wysokość składek, które mieli wnosić sojusznicy.
To przymierze określa się mianem Związku: Morski, Delijski, Attycki, Ateński. Jest to termin błędny sugerujący do czynienia z państwem związkowym jak np. Związek Beocki. W źródłach to porozumienie nazywa się symmachia a jego członków symmachoi (sojusznicy). Specyficzną cechą symmachi ateńskiej było związanie się uczestników przymierzem, wszyscy byli sojusznikami wszystkich.
Sojusznicy powołali do życia wspólne organy. Powstała Rada, koine synodos, składająca się z jednakowej reprezentacji uczestników. Postanowiono, że każdy członek będzie brał udział w ponoszeniu ciężaru związanego z działalnością floty. Zadania sojuszników powierzono Arystydesowi. Całość była obliczona na 460 talentów, część wywiązała się z nich dostarczając okręty z załogą, część płaciła składkę zwaną phoros. Sumy składano w skarbcu na Delos, zarządzali nimi Ateńczycy. W ich rękach znajdowało się też naczelne dowództwo floty.
ZNACZENIE WOJEN PERSKICH
Powstanie symmachii ateńskiej zmieniło radykalnie układ sił w świecie greckim i koleje dalszego konfliktu z Persami. Hegemonię na Morzu Egejskim przejęły Ateny, które stracą tę pozycję dopiero w V wieku po wojnie. Ateny przodują też w gospodarce. Pireus staje się głównym portem. Kultura ateńska będzie podstawą kultury dla całego świata greckiego. Zmieniła się świadomość Greków.
SYMMACHIA W LATACH 70’ i 60’
Persowie nie podjęli większych wojennych inicjatyw. Flota symmachii operowała przeciwko rozmaitym garnizonom. W 476/475 rok sprzymierzeni dowodzeni przez Ateńczyka Kimona, prowadzili działania na terenie Tracji. Zaatakowali Persów, do których należała miejscowość Eion w Tracji: sukcesowi tu odniesionemu towarzyszyło założenie przez Ateńczyków osady na tym miejscu.
W tym samym roku Ateńczycy zdobyli Skyros sprzedając do niewoli miejscową, niegrecką ludność, Dolotów.
Potem widać zmiane stosunku sojuszników do Aten, czego dowodem była próba opuszczenia symmachii przez Naksos.
Tukidydes podaje wiele przyczyn takich zachowań: surowość ściągania przez Ateny daniny, nie dostarczano okrętów i odmawiano udziału w wyprawach. Podczas wypraw sprzymierzeńcy nie byli traktowani równo z Ateńczykami.
Reakcja Aten byłą szybka. Naksos musiała się poddać.
W początkach lat 60’...
ihuw