Wykład 8:
Nowożytność. Renesans, barok, klasycyzm.
+ Wiesław Gruszkowski „Zarys historii urbanistyki” rozdział VIII
2004.03.02
Charakterystyka epoki, nowe zjawiska:
· nowe sposoby obrony miast – system bastionowy (fortyfikacje ziemne i ziemno-murowane, fosy suche i mokre);
· powstaje niewiele nowych miast. W Polsce – Zamość, w Europie powstają miasta-twierdze, związane z dużą ilością wojen, gł. na terenie Holandii i Belgii (woja z Hiszpanią), północnej Francji i północnych Włoch.
· Miasta-twierdze II poł. XVII w.: Mount-Lui (Pireneje), Palmanouva (Włochy), Naarden (Holandia)
Miasta-garnizony powstają przeważnie w oparciu o istniejące struktury, np. Karlskrona – garnizon i port wojenny królowej Szwecji, Krystyny, która wybudowała wiele podobnych miast.
· Małe możliwości rozwoju terytorialnego silnie obwałowanych miast.
ROZWÓJ
EKSTENSYWNY
zajmowanie nowej powierzchni,
zwykle wzdłuż linii komunikacyjnych
INTENSYWNY
na terenach drogich lub
ograniczonych poprzez np. fortyfikacje.
np. Gdańsk w 1936 – 96% kwartałów zabudowane
RZYM – okres rozwoju
1466 papież Marcin wraca z Awinionu, rozpoczyna się rozbudowa Rzymu, który liczy wówczas 30 tys mieszkańców. Miasto jest ruiną. Jego antyczna struktura jest nieczytelna. Papież rozbudowuje Rzym nadając mu rangę stolicy świata chrześcijańskiego.
Ważne dla miasta punkty połączone trasami pielgrzymkowymi tworzą szkielet nowej struktury miasta (►). Powstają założenia osiowe, ulice zbiegają się w punktach zwornikowych. Następuje odradzanie placów. Te doświadczenia wykorzystuje potem Paryż, Londyn i cała Europa. Podobne układy osiowe bezmyślnie niszczono w Szczecinie.
a) Plac przed St. Maria Maggiore (▲) – wykorzystanie złudzenia optycznego, które narusza osiową geometrię. Obelisk nie stoi na osi wejścia, by skorygować zły odbiór fasady spowodowany małymi rozmiarami placu.
b) Piazza Capitoli Machała Anioła – lekkie obniżenie placu. Czwartą elewacją placu jest panorama miasta. Na podobnej zasadzie plac de l’Concorde (ma 3 takie elewacje).
c) Plac przed Bazyliką św. Piotra (►) o wymiarach 190x140, kolumny 19 m wys. W latach 30. faszyści dokonali przedłużenia zał. osiowego do Zamku Anioła. Plac proj. Berniniego też ma obniżoną nawierzchnię.
Po soborze trydenckim zmienia się plan kościoła katolickiego:
WEJŚCIE
→
CIEMNA
NAWA
JASNE
SKRZYŻOWANIE NAW
KOPUŁA
W baroku do kompozycji urbanistycznej wchodzi zieleń i woda. Następuje rozwój sztuki ogrodowej, początkowo we Włoszech, potem we Francji i dalej w Anglii.
Paryż
Nieformalna stolica XVII-wiecznej Europy dojrzewa do przekształcenia → powstają monumentalne place. Okres Wlk. Rewolucji Francuskiej – radykalne koncepcie przebudowy też nie wprowadzają dogłębnych zmian. Miasto nadal narasta koncentrycznie.
Poł. XIX w. zaludnienie przekracza 1 mln, najintensywniej zabudowane miasto.
1853-70 prefekt departamentu Sekwany baron G. E. Haussmann pod rządami Napoleona III prowadzi rozległe prace urb. Powstają szerokie bulwary, wytworne sklepy, monumentalne bud. użyteczności publ., nie poprawiono warunków życia wewnątrz bloków urbanistycznych. Dodatkowo wyburzono cenne niejednokrotnie zabytki i nie rozwiązano problemów komunikacji (kolej, drogi) w mieście, nie zwiększono ilości zieleni (tylko upubliczniono magnackie ogrody), nie przygotowano nowych terenów pod przemysł i zabudowę mieszkalną. Poza w/w powodami, działania miały pozwolić na lepszą kontrolę miasta (bunty kwartałów).
Paryż był (przeważnie nieudolnie) naśladowany w całej Europie; powstają niefunkcjonalne okrągłe place i haussmannowskie bulwary.
Wykład 9:
Kapitalizm. Upadek miast.
2004.03.09
1. Rewolucja przemysłowa. Wiek pary.
2. Upadek miast
3. Próby wyjścia z kryzysu
4. Nowe koncepcje urbanistyczne
1. REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA
W tym roku mija 200 lat od czasu pierwszej lokomotywy i rozpoczęcia ery wynalazków, które zmieniły oblicze miast (komunikacja). Lokomotywa wzbudzała przerażenie ludzi zajmujących się miastem. Bardzo szybko pojawiły się pomysły na rozwiązania 2-poziomowe, estakady, które pozwalają zachować spójność miasta (komunikacja na poziomie gruntu rozcina je na części).
1860 metro londyńskie określa nowe kierunki rozwoju miasta.
Miasto rozrasta się wokół wiązek komunikacyjnych, przybiera kształty rozgałęzionych rozgwiazd.
2. UPADEK MIAST
PRZEMYSŁ – europa i ameryka północna
Nowe materiały i technologie architektury, nurt inżynierski. Pojawiają się nowe materiały – Cristal Palace zbudowane z żeliwa i szkła. Wieża Eiffela, z której zdjęto 2 tys. ton zbędnych ozdób, to krok w stronę nowoczesnej architektury. Konstrukcja wyzwala się z detalu. Eiffel budował też halę dworca we Lwowie.
Manufaktury przeradzają się w fabryki. Powstają związki fabryczno-mieszkaniowe charakterystyczne dla wczesnego kapitalizmu. Przemysłowcy organizują dodatkowe funkcje jak sklepy i żłobki. Pewne pozostałości tego sposobu myślenia widać na Śląsku.
Osiedla patronackie, np.
· T. Salt, 1853 – osiedle przyfabryczne Saltaire k. Bredford;
· G. Cadbury, 1879 r. – osiedle Bournville k. Birmingham;
· W. Lever (producent mydła), 1887 – Port Sunlight k. Liverpoolu;
· J. B. A. Godin, 1859-1870 – osiedle kolektywne w Guise;
Koncepcie angielskie wyprzedzają koncepcję miast-ogrodów przełomu XIX/XX w.
Rewolucja przemysłowa XVIII/XIX w. doprowadza do gruntownych przemian stosunków społ. i ekonom. oraz miast → teoria urbanistyki nie nadąża za zmianami. Następuje degradacja miast.
· przemysł przyciąga do miast ogromną liczbę ludności → rozlanie zabudowy poza obręb nowożytnych fortyfikacji
· mieszkanie towarem tandetnym, maksymalne wykorzystanie powierzchni działek, fatalne warunki nasłonecznienia i wentylacji, zatruwanie spalinami fabryk
· spekulacja gruntami;
· wykształcenie podmiejskich dzielnic warstw wyższych, upadek centrów;
· komunikacja miejska i gospodarka komunalna nie nadążają za rozrostem;
3. próby wyjścia z kryzysu
A)
Miasto poddawane jest przekształceniom:
· czyszczenie i porządkowanie przestrzeni;
· separacja ruchu pieszego i samochodowego;
Koncepcja dynamopolis – im dalej od centrum, tym wieksze przestrzenie, szersze ulice, itd. To myślenie znane już starożytnym Grekom.
A. Cerda, 1867 „Teoria general de la Urbanizacion”, hasło „ruralizacji miast i urbanizacji wsi”, prąd racjonalny, który nie naprawił XIX-wiecznej urbanistyki; odważna rozbudowa Barcelony.
Następuje również „czyszczenie” obiektów historycznych, np. katedry w Kolonii z otaczających ją budynków. Podobne plany były w Gdańsku wobec kościoła NMP w latach przedwojennych. Powojenne odbudowa częściowo je zrealizowała nie zabudowując niektórych sąsiadujących z kościołem kwartałów.
Miasta likwidują swoje fortyfikacje, np. Planty krakowskie, po 1846 burzenie fortyfikacji przez zaborców (potencjalne punkty oporu). Potem rozbiórka fortyfikacji pod Planty. Miejsca, w których stały fortyfikacje oznaczone są w bruku. Powstaje zielony ring wokół miasta, starszy od wiedeńskiego. Podobnie jest w Rydze.
B)
4. nowe koncepcje urbanistyczne
Krytyka miasta „ery paleotechnicznej”:
· zagrożenie biologiczne życia mieszkańców miast w ogóle i szczególnie trenów przemysłowych;
· zjawisko patologii społ. jako ubocznemu produktowi urbanizacji;
Koncepcje reformy (wynik krytyki):
1. Artur Soria y Mata – miasto linearne (1882) – długie i wąskie pasmo zabudowy przy wiązce arterii komunikacyjnych:
· planowana szerokość gł. ulicy: 500 m (samochody – jezdnia centralna i jezdnie lokalne, tramwaje, rowery, ruch pieszy).
· tereny do zabudowy jednorodzinnej szer. 2x200 m
· stumetrowe pasma parkowo-leśne jako warstwa izolująca od przemysłu i rolnictwa
Realizacja k. Madrytu – urbanizacja liniowa. Z planowanych 50 km zbudowano 5 obsługiwanych przez tramwaj konny, potem kolej parową, wreszcie tramwaj elektryczny. Liczne wypaczenia od pierwotnej koncepcji. Prototyp późniejszych układów pasmowych.
2. Ebenzer Howard (działacz społ.) – miasto-ogród (1899) – „zespolenie wszystkich dobrych stron najbardziej czynnego życia miejskiego z całym pięknem i wszystkimi przyjemnościami wsi”.
· Miasto centralne (58 tys.) + satelitarne miasta-ogrody o stałej wielkości 32 tys. Stałą wielkość miasta-ogrodu, w razie potrzeby zakładanie nowym miast satelitarnych.
· miasta połączone szybką koleją i drogami.
· otoczone 5-krotnie większymi od nich terenami upraw;
· działki budowlane niewielkie (ok. 280 m2);
· duże parki i zieleń publiczna, w tym wielki park centralny;
Pierwsze próby realizacji: Letchworth i Welwyn Garden-City (na pd od Londynu), powolna rozbudowa i przyrost mieszkańców (przy szybkim rozwoju Londynu). Po II wojnie kolejnych 8 New Towns, w sumie 0,5 mln mieszkańców.
Ocena koncepcji niejednoznaczna: jedni zarzucają jej utopijność, nieekonomiczność, zaściankowość, inni (Lumfort) uważają za epokową. Odgrywa ona swą rolę do dziś. Nowatorstwo:
· traktowanie miasta jako zespołu jednostek strukturalnych podporządkowanych sobie hierarchicznie;
· ograniczenie nieracjonalnych dojazdów do pracy;
· dzielnice mieszkaniowe wolne od zanieczyszczeń przemysłu;
· model przenikania miasta przez zróżnicowane tereny otwarte;
· komunalizacja gruntów miejskich;
Wiele postulatów realizowano z wypaczeniami przy rozbudowie miast (nowe dzielnice i osiedla).
3. Tony Garnier – Miasto Przmysłowe (1901-1904)
· czynnik miastotwórczy: przemysł ciężki w zgrupowanych zespołach funkcjonalnych;
· dzielnice mieszkaniowe w korzystnym otoczeniu przyrodniczym, penetrowane przez system zieleni;
· 35 tys. mieszkańców, ośrodek usługowy;
· ulice sklasyfikowane funkcjonalnie i prowadzone bezkolizyjnie;
· układ otwarty z możliwością rozwoju (uniknięcie błędu poprzednich koncepcji teoret.)
4. Le Corbusier – autor dziesiątków koncepcji urbanistycznych, ocenianych skrajnie;
· spiętrzanie zabudowy mieszkaniowej dla uzyskania znacznych odległości między budynkami;
· obszar miasta wykorzystany niezwykle intensywnie (np. „miasto współczesne” (1922), centrum – 24 wieżowce o 60 kondygnacjach, każdy 10-30 tys. pracowników, między wieżowcami park z usługami i parkingami);
5. Miasta satelitarne (►)
6. Perret (?) – Communities – „jednostki społeczne” 3-5 tys. mieszkańców. Rewitalizacja Chicago („miasta-rzeźni”) oparta na obserwacji, że więzi społeczne na wsi oparte są o kościół. Budowano zatem małe centra lokalne oparte o szkołę, kościół i in.
7. New Towns w Anglii – dziś powstaje już 4ta generacja. Pierwsze takie miasto satelitarne (ponadto miasto-ogród), to Welwyn, budowane na surowym korzeniu.
Moderniści korzystają ze wszystkich powyższych koncepcji.
Karta Ateńska uchwalona 1933 przez CIAM (Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej), twórcy: m. in. Le Corbusier, W. Gropius;
· krytyka dotychczasowego rozwoju miast;
· postulaty pożądanych przekształceń
Wpływ Karty Ateńskiej jest odczuwalny do dziś w prawie budowlanym, architekturze i urb., choć nie do końca zrealizowano jej postulaty. Krytyka Karty Ateńskiej:
· lekceważenie potrzeb duchowych,
· rozbicie funkcjonalne miast;
· wylansowanie...
wapg1